Кіріспе

Америкалық генерал (1896–1984)

Кларк Италиядағы одақтас әскерлеріне (AAI) қолбасшылық ететін британдық генерал сэр Гарольд Александрдың бұйрықтарын елемегені және стратегиялық маңызы жоқ Италияның астанасы Римді алуға ұмтылғанда Германияның 10-армиясының қашып кетуіне жол бергені үшін қатты сынға ұшырады. Кларк АҚШ-тың VI корпусына қолбасшылық ететін Люциан Трускоттқа Александр бұйырған Вальмонтонедегі 6-шы бағытты кесіп өту мақсатындағы "Буффало" операциясының орнына Римге қарай қозғалатын "Тортула" операциясын таңдауға бұйрық берді. Дегенмен, Кларк "Буффало" операциясы қиындыққа ұшыраса, "Тортула" операциясын қарастыру мүмкіндігін қалдырды. Германияның 10-армиясы кейін Трасимен желісіндегі Германия армиясының басқа бөлімдерімен қосылды. Кларктың бұйрықтарды орындамауы және оның салдарынан адам өмірінің зардап шегуі журналист Алан Уикерді былай деп мәлімдеуге итерді: "Егер ол неміс болғанда, Гитлер оны атып тастаған болар еді". 1945 жылдың 10 наурызында 48 жасында Кларк төрт жұлдызды генерал шеніне көтерілген ең жас американдық офицерлердің бірі болды. Оның жақын досы Дуайт Д. Эйзенхауэр Кларкты талантты штаб офицері және жаттықтырушы деп есептеді. Отыз алты жылдық әскери қызметі барысында Кларк көптеген медальдармен марапатталды, олардың ішінде АҚШ армиясының екінші жоғары наградасы – "Құрметті қызмет көрсетуі үшін" (DSC) ордені ең танымал болды. 1953-1955 жылдары ол басқарған "Кларк жұмыс тобының" қалдырған мұрасы – барлық федералдық барлау қызметін қарау және ұсыныстар енгізу мақсатындағы жұмысының нәтижесінде "барлау қауымдастығы" терминінің пайда болуы болды.

Ерте өмір және мансап

Кларк Нью-Йорк штатының Сакетс-Харбордағы Мэдисон казармасында дүниеге келді, бірақ жастық шағының көп бөлігін Иллинойс штатының Хайленд-Парк қаласында өткізді, ал әкесі Чарльз Карр Кларк, АҚШ армиясының кәсіби жаяу әскер офицері, Форт-Шеридан қаласында орналасқан еді. Оның анасы Ребекка "Бекки" Езекиелс румындық еврейлердің қызы болды; Марк Кларк Нью-Йорк штатының Вест-Пойнт қаласындағы АҚШ әскери академиясында кадет кезінде епископальдық дини рәсімнен өтті. Кларк 1913 жылы 17 жасында USMA-ға ерте қабылданды, бірақ жиі ауыруларынан уақыт жоғалтты. Сыныптастары оны казармаға тәттілерді жасырып әкелгендігі үшін "Контрабанда" деп атады. Ол Мэтью Риджвей, Дж. Лоутон Коллинз (екеуі де кейін АҚШ армиясының бас штаб бастығы болды), Эрнест Н. Хармон, Уильям В. Иглз, Норман Кота, Лоуренс Б. Кейзер, Джон М. Девайн, Альберт С. Смит, Фредерик А. Ирвинг, Чарльз Х. Герхардт, Брайант Мур және Уильям К. Харрисон сияқты жас жігіттермен бірге бітірді. Осы жігіттердің барлығы, Кларк сияқты, жоғары лауазымдарға көтеріліп, генералдар болды. Әкесі сияқты, ол да жаяу әскерге қосылуға шешім қабылдады. Ол 11-ші жаяу әскер полкіне тағайындалды, кейіннен ол желтоқсан айында құрылғанда 5-ші дивизияның бір бөлігіне айналды, онда ол 3-ші батальонның 11-ші жаяу әскерінің "К" ротасының командирі болды, ал бірінші лейтенант Джон У. О'Даниел оның ротасында взвод командирі болып қызмет етті. 1918 жылдың сәуір айының соңында, Кларк 22 жасқа толуға аз уақыт қалғанда және Вест-Пойнтті бітіргеннен кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, ол Батыс майданға келді, Америка экспедициялық күштеріне (AEF) қосылды. 1 мамырда, өзінің 22 жасқа толған күні француз портына келді, ал келесі бірнеше апта француз армиясының басшылығымен окоп соғысына дайындық жасады. Одан кейін дивизияны AEF бас қолбасшысы (C in C) генерал Джон "Блэкджек" Першинг тексерді. Капитан Кларк алты апта ішінде жараланғаннан кейін жазылып шықты, бірақ жаяу әскерге қайта оралуға жарамсыз деп танылды. Ол 1918 жылдың 11 қарашасында соғыс аяқталғанға дейін осы лауазымда қалды. Содан кейін ол Германиядағы үшінші армияның оккупациялық міндеттерін орындады және 1919 жылдың маусым айында, шетелге жіберілгеннен кейін бір жылдан астам уақыт өткен соң, АҚШ-қа оралды.

Соғыс аралық кезең

Соғыс аралық кезеңде Кларк түрлі штабтық және оқу қызметтерінде болды. 1921 жылдан 1924 жылға дейін ол Соғыс министрінің көмекшісінің кеңсесінде көмекші болып қызмет етті. 1925 жылы ол АҚШ армиясының жаяу әскер мектебіндегі кәсіби офицерлік курсты аяқтады, содан кейін Калифорния штатының Сан-Франциско қаласындағы Президиодағы 30-шы жаяу әскер полкінде штаб офицері болып қызмет етті. Оның келесі тағайындамасы Индиана армиясының ұлттық гвардиясына оқушы-инструктор болып тағайындалуы болды. 1941 жылдың 4 тамызында Кларк полковник шенін жіберіп, АҚШ армиясы Екінші дүниежүзілік соғысқа қадам басқан кезде екі шенмен бірден бригадир генералдың уақытша шеніне көтерілді және Вашингтон қаласындағы АҚШ армиясы Бас штабында штаб бастығының көмекшісі (G 3) болып тағайындалды.

Еуропа мен Солтүстік Африкадағы қызмет

1942 жылдың 17 сәуірінде Кларк уақытша генерал-майордың екі жұлдыздық шеніне көтерілді. Британ армиясының кәсіби басшысы, Императорлық Бас штабтың бастығы генерал сэр Алан Брук және сол кездегі Оңтүстік-Шығыс командасының қолбасшысы генерал-лейтенант Бернард Монтгомеримен бірге. 1942 жылы канал арқылы басып кіру мүмкін емес деп шешілгеннен кейін, назар француз Солтүстік Африкасына одақтас әскерлердің басып кіруін жоспарлауға аударылды, бұл операцияға «Гимнаст» коді берілді, кейіннен «Операция Торч» деп аталды. Қазан айында Кларк Жерорта теңізі операциялық аймағына (ЖТА) Айзенхауэрдің орынбасары ретінде тағайындалды, ол енді аймақтағы Жоғары одақтас қолбасшысы болды және ІІ корпусқа қолбасшылық етуден бас тартты. Кларкқа «Операция Торчқа» дайындық жасау міндеті жүктелді. Сондай-ақ Кларк француз Солтүстік Африкасына құпия сапар жасады («Құсқыр» операциясы) Виши Франциясының одақтас көзқарастағы офицерлерімен кездесу үшін.

Бесінші армия және Италиядағы қызмет

Айзенхауэр Кларктың үлесін жоғары бағалады. Кларк 46 жасында 1942 жылғы 11 қарашада генерал-лейтенант шеніне уақытша көтерілді. Жоғары сатыдағы командирлердің қатысуымен Паттон мен Кларк достық қарым-қатынаста болды, бірақ Паттон күнделігінде: «Егер сіз сканка жақсы қарайтын болсаңыз, ол сізге жиі зәр шығармайды», - деп жазды. Бұл Кларкқа қатысты, өйткені ол және Армия Бас штабының бастығы генерал Маршалл Паттон штаб-квартиріне барып, ол Сицилияға жоспарланған шабуыл туралы түсіндірген соң. Кларк өзінен жоғары тұрғандарға басшылық етудің қиын екенін айтты және шайқаста сәтсіздікке ұшыраса, оларды алмастыруға құлшынбады. Бесінші армияның алғашқы міндеті – испандық Марокконы бақылауға дайындалу болды. 1943 жылғы 1 қыркүйекте оның тұрақты шені бригадир-генерал болып өсті. Осыған қарамастан, Кларк кейіннен Ерекше қызмет орденімен (DSC) марапатталды, онда былай делінген: Бесінші армия, қазір бес американдық дивизиядан (3-ші, 34-ші, 36-шы және 45-ші жаяу әскер дивизиялары, сондай-ақ 82-ші әуе десантты дивизиясы) және үш британдық дивизиядан (7-ші бронетанкілік, 46-шы және 56-шы жаяу әскер дивизиялары) құралды. Бұл армия британдық 8-ші армиямен бірге, генерал Бернард Монтгомеридің басшылығымен Италияның тік бойымен жылжып, 1943 жылғы 1 қазанда Италияның Неаполь қаласын басып алды және қазан айының ортасында Волтурно желісін кесіп өтті. Бірақ Германияның қарсылығы, Италиядағы одақтас күштердің жетіспеушілігі және алдағы алты ай бойы одақтастарды тоқтата тұрған қысқы желі деп аталатын мықты неміс қорғанысының салдарынан ілгерілеу тез бәсеңдеді. Монте-Кассино шайқасы кезінде Кларк 1944 жылғы 15 ақпанда аббатты бомбалауға бұйрық берді. Бұл тікелей бұйрық британдық генерал сэр Гарольд Р.Л.Г. Александерден, Италиядағы одақтас әскерлерінің бас қолбасшысынан (C in C) келді. Кларк және оның штаб бастығы генерал-майор Альфред Груентер бомбалаудың әскери қажеттілігіне күмәнданды. АҚШ II корпусының позициясын Жаңа Зеландия корпусына тапсырғанда, АҚШ 34-ші жаяу әскер дивизиясының дивизия командирі (ADC) бригадир генерал Фредерик Б. Батлер: «Білемін, бірақ жау монастырда деп ойламаймын. Барлық оқ ату төбеден, қабырғаның астынан келді», - деді. 4-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясының командирі генерал-майор Фрэнсис Тукер барлық массивті қолдағы ең ауыр бомбалармен бомбалауға шақырды. Соңында Кларк бас қолбасшы Александерді ұстап алып: «Маған тікелей бұйрық берсеңіз, біз оны орындаймыз», - деді, ол да солай істеді. Кларктың Италия кампаниясындағы операцияларын жүргізуі, әсіресе неміс Густав желісі маңындағы әрекеттері, мысалы, 1944 жылғы қаңтарда АҚШ 36-шы жаяу әскер дивизиясының Гари өзеніне шабуылы, 36-шы жаяу әскер дивизиясында 1681 адамның қаза болуына әкелді. Америкалық әскери тарихшы Карло Д'Эсте Кларктың Анцио плацдармынан шыққаннан кейін қорғалмаған Италияның астанасы Римді алуды таңдағанын, неміс 10-армиясын жоюға назар аудармай, «әскери тұрғыдан ақымақтық және бағынбаушылық» деп атады. Кларк «Римге жарыс» деп сипаттады және ресми тарихшыларға күнделігінің өңделген нұсқасын ұсынды, бірақ оның толық құжаттары оның қайтыс болғаннан кейін ғана қол жетімді болды. Кларк Бесінші армияны басқарды, қазір адам күші азайды, өйткені ол АҚШ VI корпусы мен француз экспедициялық корпусынан (CEF) «Драгун» операциясы үшін бас тартты, бұл Оңтүстік Францияға одақтастардың шабуылы (Кларк оған әрқашан қарсы болды), Готика желісі маңындағы шайқастар кезінде. Шабуыл үшін Кларктың Бесінші армиясы (қазір генерал-майор Джеффри Кейстің басшылығындағы 34-ші және 85-ші жаяу әскер дивизияларынан тұратын II корпус, генерал-майор Уиллис Д. Криттенбергердің басшылығындағы 88-ші және 91-ші жаяу әскер дивизияларынан тұратын IV корпус және резервтегі 1-ші бронетанкілік дивизиясы) генерал-лейтенант Сидни Киркманның басшылығындағы британдық XIII корпусымен күшейтілді. Бастапқы кезеңдер жақсы өтті, бірақ күзгі ауа райы басталғанда, өткен жылғыдай, ілгерілеу тоқтап қалды. 1944 жылғы 28 қаңтарда таңертең Кларкты Анцио жағажайына алып бара жатқан PT қайығы Анциоға қонғаннан кейін алты күн өткен соң АҚШ теңіз кемелерінен қателікпен атылды. Оның төңірегінде бірнеше теңізші қаза тауып, жараланды. Келесі айда Монте-Кассино аббаттығына жасаған әуе шабуылы кезінде 16 бомба қателікпен Бесінші армия штаб-пәтеріне, 17 миль (27 км) қашықтықта түсті, ол ішіндегі үстелінде болған кезде трейлерінен бірнеше метр жерде жарылды. Бірнеше айдан кейін, 10 маусымда, ол тағы да өлімнен құтылды. Чивитавеккия үстінен Stinson L 5 ұшағымен ұшып бара жатқанда, оның пилоты майор Джон Т. Уокер, кедергілі шарының кабелін көрмеді, ол қанаттың біріне кіріп, ұшақты кабелдің бойымен жылдам төмен түсірді. Ұшақ үшінші рет айналып өткеннен кейін босады, қанаттың сыртқы бөлігін қалдырды. Уокер керемет түрде ашық шалғында қонды және екеуі де жарақатсыз құтылды. «Мен бұрын ешқашан осылай қорқып көрген емес», - деп әйеліне Кларк жазды.

15-ші әскер тобы

1944 жылдың желтоқсанында Кларк Александрдың орнын басып, ААИ-нің қолбасшысы болды, ол 15-ші армия тобы деп қайта аталды, ал Александр Жерорта теңізіндегі AFHQ-ның Жоғарғы Бас қолбасшысы болып тағайындалды, бұл қызметте ол генерал-фельдмаршал сэр Генри Мейтленд Уилсонды алмастырды, ал сэр Генри Мейтленд Уилсон өзі Вашингтонға шақырылып, генерал-фельдмаршал сэр Джон Диллдің Британдық Бірлескен Бас штабтарының басшысы лауазымындағы орнын істеді. Кларктің орнын Бесінші армияның қолбасшысы болып генерал-лейтенант Люсиан Трускотт басты, ол бұрын VI корпусқа, ал одан бұрын 3-дивизияға қолбасшылық еткен болатын. Кларк 1945 жылдың 10 наурызында 48 жасында АҚШ армиясындағы ең жас генерал болып, төрт жұлдызды генерал атағына көтерілді. Оның тұрақты атағы 1944 жылдың 7 қазанында генерал-майор болып бекітілді. Өкілдер палатасында екі қарар қабылданды, олардың біреуі оқиғаны "Екінші дүниежүзілік соғыстың ең ірі қателіктерінің бірі – қанды қателік" деп бағалады және "осы жобамен байланысты барлық адамдар оның сәтсіздікке ұшырауға тиіс екенін білгенін" мәлімдеді. Кларк Өкілдер палатасы тарапынан айыптан босатылды, бірақ Рапидо өзеніндегі оқиғаға қатысты ешқандай түсіндірме бермеді. 1954 жылдан 1955 жылға дейін Кларк Федералдық үкіметтің барлық барлау қызметін зерттеу және ұсыныстар жасау үшін Кларк жұмыс тобының басшысы болды. Бұл жұмыс тобы 1953 жылы Х. Гувердің төрағалығымен құрылған Үкіметтің атқарушы органдарын ұйымдастыру жөніндегі екінші комиссия, яғни Гувер комиссиясы құрды. Кларк жұмыс тобының құрамына әскери-теңіз күштерінің бұрынғы бастығы адмирал Ричард Л. Конолли, Оңтүстік Каролина штаты Өкілдер палатасының уақытша спикері Эрнест Ф. Холлингс, Калифорниялық кәсіпкер Генри Кернс, Бірінші дүниежүзілік соғыстағы ұшқыш-аса және Eastern Air Lines президенті Эдвард В. Риккенбакер, сондай-ақ бұрынғы Мемлекеттік хатшының көмекшісі Дональд С. Расселл кірді. Жұмыс тобының штаб директоры генерал-майор Джеймс Г. Кристиансен болды. Жұмыс тобы алғаш рет 1954 жылдың қараша айының басында өтті, ал 1955 жылдың мамырында президентке арналған жоғары құпия есепті және Гувер комиссиясы мен Конгресске ұсынылатын құпия емес есепті тапсырды. Кларк екі мемуар жазды: "Есептелген тәуекел" (1950) және "Данубадан Ялуға дейін" (1954). Оның әйелі Морин де "Капитанның қалыңдығы, генералдың әйелі" (1956) атты мемуар жазды. 1962 жылы Кларк өзінің еліне қызметі үшін Оңтүстік Каролинаның Цинциннати қоғамының құрметті мүшесі болып сайланды.

Зейнеткерлік және өлім

Генерал Кларк 1965 жылы «Цитадельдің» президенті лауазымынан қадам басқаннан кейін зейнетке шықты. Зейнетте Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласында тұрды және 1984 жылдың 17 сәуірінде 87 жасында онда қайтыс болды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде төрт жұлдызды шенді иеленген соңғы тірі американдық офицері болды. Ол «Цитадель» кампусына жерленді.

Жеке өмір

Кларк 1924 жылдың 17 мамырында Мунси, Индиана штатындағы М. А. Доран мен оның әйелінің қызы Морин Доранға үйленді. Кларк әйел 1966 жылдың 5 қазанында қайтыс болды. Олардың ұлы – АҚШ армиясының майоры Уильям Доран Кларк (зейнеткер), ал қызы – Патриция Энн (Гордон Х. Оостингтің жұбайы). Кейіннен ол Мэри Динге үйленді. Патриция Энннің балалары жоқ. Уильямтың 5 баласы болды: Луиза Кларк Годдард, Доран Кларк Абрамс, Д'Уэйн Кларк Уотерман, Хелен Кларк Аткессон және Ларри Кларк. Марк В. Кларк «Mystic Tie» ложасының №398-де Шотландиялық ритуалдық масондыққа қабылданды, Индианаполис, ИН, және 33-ші, ең жоғары дәрежеге ие болды.

Мұра

Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы қалааралық тармақ (I 526) оның құрметіне Марк Кларк автожолы деп аталды. Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Цитадель кампусындағы Марк Кларк залы генерал Кларктың құрметіне аталған. Оңтүстік Каролина штатының Солтүстік Чарльстондағы генерал Марк У. Кларк Ұлттық гвардиясының қару-жарақ қоймасы Кларктың құрметіне аталған. 1949 жылдан 2010 жылдың 17 тамызына дейін Вашингтондағы Марк Кларк көпірі Камано аралын материктегі Стенвуд қаласымен байланыстырды. Кейіннен оның орнына Камано шлюзі көпірі салынды, ал Марк Кларк көпірі келесі айда бұзылды. Форт Драмдағы Кларк залы оның есімімен аталған. Форт Драм Кларктың Медисон казармасындағы туған жеріне жақын орналасқан, ал Кларк залы 10-шы тау дивизиясына қарасты сарбаздарды тіркеу және шығару ісіне қолданылады. "Ақпараттық қоғамдастық" термині 1953-1955 жылдары ол басқарған "Кларк Топшасы" федералдық барлау қызметінің шолуы барысында пайда болды. Бұл термин АҚШ үкіметі мен азаматтар тарапынан бүгінге дейін қолданылып келеді. Ол 1979 жылғы "Кейн және Абель" романында Абель кейіпкерінің Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысу себебі ретінде пайдаланылды. Бразилияның Рио-де-Жанейро штатындағы екі орын – Ресендедегі Academia Militar das Agulhas Negras және Сан-Гонсалодағы бір көше Кларктың есімімен аталды. Бразилиядағы Агульхас Неграс әскери академиясының стадионы (AMAN) генерал Марк Кларк деп аталды. Рио-де-Жанейро штатындағы Сан-Гонсало қаласының Санта-Катарина ауданында генерал Марк Кларк атындағы көше бар.

Фильмде

Кларк 1968 жылғы "Жын бригадасы" фильмінде Майкл Реннимен сомдалды. Фильм полковник Роберт Т. Фредерик басқарған 1-ші арнайы қызмет күшінің ерліктері туралы баяндайды, ол Италия кампаниясында Кларкқа бағынды. Кларк 1968 жылғы "Анцио" соғыс фильмінде "Генерал Карсон" псевдонимімен Роберт Райанмен бейнеленді. Кларк 1979 жылғы "Айк: Соғыс жылдары" телесериалында Уильям Шальерт рөлінде ойнады. Генерал Кларк "M*A*S*H" телесериалының 11-ші маусымындағы 3-ші бөлімінде, "Шетелдік істер" атты эпизодта еске алынды. Эпизодта ол жау әскеріне 100 000 доллар және АҚШ азаматтығын сыйлайтын бағдарлама құрды.