Кіріспе

Американдық консерваторлар қолданатын саяси стратегия

"Аштықтан құртымдау" – американдық консерваторлардың мемлекеттік шығыстарды салықтарды төмендету арқылы шектеу, федералдық үкіметтің кірісінен айырып, оны шығыстарды қысқартуға ұсынуға бағытталған саяси стратегиясы. Осы контексте "аштықтан құртымдау" термині АҚШ федералдық үкіметіне және оның қаржыландыратын бағдарламаларына, негізінен американдық салық төлемдеріне, әсіресе білім беру, әлеуметтік жәрдемақы, "Әлеуметтік қамсыздандыру", "Медикер" және "Медейд" сияқты әлеуметтік бағдарламаларға қатысты. Президенттікке сайлануға дейін, 1980 жылғы АҚШ президенттік дебаттарында Рональд Рейган кандидат болып, бұл стратегияны алдын ала айтты: "Джон Андерсон салықтарды төмендетуден бұрын шығыстарды азайту керек дейді. Егер балаңыз ысырапқор болса, оның ысырапқорлығы туралы айтуға болады. Немесе оның жәрдемақысын қысқартып, осы мақсатқа тезірек жете аласыз." "Аштықтан құртымдау" терминінің ең алғашқы пайдалануы 1979 жылғы газет мақаласында кездеседі, онда Санта-Роза, Калифорния қалалық кеңесінің мүшесі Джерри Вильгельм либертариандық партияның демеушілігімен өткен салық форумында сөз сөйлеген.

2000 жылдан бастап

АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Буштың салықты қысқартуы мен бюджет тапшылығын арттыруы "бесті аштықтан құтқару" әрекеті болды. 2001 жылы Буш былай деді: "Сонымен, бізде салықты жеңілдету жоспары бар [ ], ол қазір Конгресс үшін жаңа – фискалдық шектеу құралы ұсынады. Бұл салық төлеушілер үшін жақсы, және егер сіз соңғы сегіз жылда қарқынды өсіп келе жатқан федералды үкімет туралы уайымдасаңыз, бұл өте жақсы жаңалық". Республикалық президенттікке үміткер Фред Томпсонның салықты қысқарту жоспары, бірыңғай салықты енгізу арқылы, оның тудыратын үлкен тапшылықтарды жабуды кейінге шегерді. The Wall Street Journal газетінің мәліметінше, ол "көптеген жағдайда Әлеуметтік қамсыздандыру және Medicare бойынша үкіметтік шығыстарды қысқарту арқылы қаржыландырылатын болады". Саяси белсенді Гровер Норквист "Салық төлеушілерді қорғауға берілген уәде" деп аталатын ант жазды, оған 279 сенатор мен конгрессмен қол қойды. Антта қол қойғандар ешқашан, ешқандай жағдайда да, ешкімге салықты көтеруге дауыс бермейтіндіктері айтылған. Антқа қол қоймағандардың кейбіреулері оны елге пайда әкелетін өзара фискалдық келіссөздерге бөгет ретінде қарастырады.

Экономикалық талдау

Джеймс М. Бьюкенен, Нобель сыйлығын жеңіп алған экономист, фискалдық иллюзия гипотезасын дамытуға көмектесті: «Бұл айқын, қарыз алу саяси төлемдерді дереу жасауға, ал саяси құн шығындарын дереу сезінбеуге мүмкіндік береді». Букенен мен Ричард Э. Вагнер өздерінің «Дефициттегі демократия» (1977) кітабында АҚШ салық жүйесінің күрделілігі фискалдық иллюзияны тудырады және мемлекеттік шығыстардың барлық азаматтардың үлесін толық білетін идеалды жүйеге қарағанда артық болуына әкеледі деп мәлімдейді. Эмпирикалық деректер «Жануарды аштықтан құтқару» стратегиясының нәтижесіз болуы мүмкін екенін көрсетеді, себебі салықтардың төмендеуі шығыстардың өсуімен қатар жүреді. Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының Кристина Д. Ромер мен Дэвид Х. Ромердің 2007 жылғы қазан айындағы зерттеуі салық кесімі мемлекеттік шығыстарды шектемейтінін, керісінше, оларды арттыруы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеу сонымен қатар салық кесімінің мемлекеттік бюджетке тигізетін негізгі әсері – заңмен салықты арттыру екенін атап өтеді. Либертариандық Катон институтының құрметті төрағасы Уильям Нисканен «жануарды аштықтан құтқару» идеясын сынады. Нисканеннің пікірінше, егер мемлекеттік шығындардың 20 пайызы тапшылық есебінен қаржыландырылса, азаматтар мемлекеттік қызметтерді жеңілдікпен алуда деп қабылдайды; көрсетілген бағасынан 20 пайызға төмен бағамен ұсынылған қызметтер толық бағамен ұсынылғанда оларша танымал болмас еді. Ол табыстың артуы шығыстарды шектеуге мүмкіндік береді деп болжады және 1981-2005 жылдар аралығындағы деректерге сүйене отырып, бұл болжамды статистикалық тұрғыдан растады. Катон институтының тағы бір зерттеушісі Майкл Нью Нисканеннің моделін әртүрлі кезеңдерде сынап, шығындарды (қорғанысқа жатпайтын дискрециялық шығындар) шектеуші анықтаманы қолданып, ұқсас нәтижелерге келді. Сиракуза университетінің профессоры Леонард Берман 2010 жылдың шілдесінде АҚШ Сенатының комитеті алдында куәлік беріп: «Менің ойымша, егер президент Буш Ирак соғысы үшін жаңа салық енгізген немесе «Медикер» жүйесі арқылы дәрі-дәрмектерді төлеу үшін жалақы салығын артқан болса, екі бастама да аз қолдауға ие болар еді. Рецепт бойынша дәрі-дәрмектерді қолдану туралы заңды қабылдау үшін үлкен күш-жігер жұмсалды, сондықтан салықты арттырумен бірге ұсынылса, қабылданбауы мүмкін еді. «Жануарды аштықтан құтқару» стратегиясы жұмыс істемейді». Экономист Пол Кругман былай деп қорытындылады: «Республикалықтар халыққа ұнамайтын шығындарды қысқартудың орнына, үкіметтің қаржылық жағдайын нашарлатуға бағытталған танымал салық кесімдерін ұсынады. Шығындарды қысқартуды таңдаудың орнына қажеттілік ретінде көрсетуге болады, бұл тұрақсыз бюджет тапшылығын жоюдың жалғыз жолы». Ол «жануар жоспарланғандай аштықтан өліп бара жатыр» және «республикалықтар бюджет тапшылығын жою керек деп талап етеді, бірақ олар салықты арттыруға немесе кез келген маңызды мемлекеттік бағдарламаларды қысқартуға дайын емес. Олар екі партиялық конструктивті талқылауларға қатысуға дайын емес, себебі бұл оларды өз жоспарларын түсіндіруге мәжбүрлейді, ал олардың билікті қайтадан алудан басқа ешқандай жоспары жоқ». Президент Рональд Рейганның бұрынғы ішкі саясат жөніндегі кеңесшісі, тарихшы Брюс Бартлетт «жануарды аштықтан құтқару» идеясын «тарихтағы ең зиянды фискалдық доктрина» деп атады және 1980 жылдан бері АҚШ мемлекеттік қарызының өсуіне осы идеяны кінәлады.

Саяси үгіт-насихат

Бұрынғы АҚШ сенаторы Джон Кил (Р-АЗ), Сенаттың қаржы комитетінің тәжірибелі мүшесі, "Америкалықтарға салық ставкаларының төмендеуіне қасақана шешім қабылдаған жағдайда, оның шығындарын өтеуге ешқашан мәжбүр болмауы керек" деді. Лоббист Гровер Норквист бұл стратегияның белгілі жақтаушысы және ол: "Менің мақсатым – 25 жыл ішінде үкіметтің көлемін екі есеге қысқарту, оны ваннада батыруға болатын деңгейге дейін азайту" деп атақты түрде айтқан.

"Жануарды тамақтандыру"

"Жануарды тамақтандыру" деп аталатын осымен байланысты идея, бюджетті теңгерту үшін салықтарды көтеруді білдіреді, бірақ үкімет осы түсімді одан әрі жұмсайды. Жазушы Стивен Мур және экономист Ричард Веддер Wall Street Journal газетінде жариялаған зерттеулерінде, жаңа салықтардың әрбір долларына қарағанда кемінде бір доллардан астам шығыс түседі делінген. Олар пікір білдіріп: "Вашингтондағы көптеген адамдар салықты көтеру және шығыстарды қысқарудың арасында келісімге келуді армандайды, бірақ бұл бекергі еңбек", – деді, себебі "салық жинаудың артуы ешқашан шығыстардың азаюына әкелген емес". Экономист және жазушы Брюс Бартлетт The Fiscal Times басылымында олардың тұжырымын жоққа шығарып, 1990 жылдардың басындағы салық көтерілуі 1990 жылдардың соңындағы бюджеттік үнемдеуге көмектескенін айтты.