Кіріспе

Монтон (มณฑล) – 20 ғасырдың басында Таиландтың әкімшілік бөлімшелері. Тай тіліндегі monthon сөзі мандала (maṇḍala, сөзбе-сөз "шеңбер") сөзінің, саяси құрылым түрі ретіндегі аудармасы. Монтон, принц Дамронг Раджанубхаб енгізген Тесафибан (เทศาภิบาล, сөзбе-сөз "жергілікті басқару") бюрократиялық-әкімшілік жүйенің бір бөлігі ретінде құрылды. Бұл жүйе, монтонмен бірге, Таиландтың бүкіл аумағында қазіргі провинциялар (чанват), аудандар (амфоэ) және коммуналар (тамбон) құрылуына қадам-қадаммен жағдай жасады. Әр монтонды патшалық комиссар – Тесафибан (เทศาภิบาล) басқарды, кейіннен Самухатхесафибан (สมุหเทศาภิบาล) деп аталды. Жүйе 1897 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен ресми түрде бекітілді, бұған дейін бірнеше монтон құрылып, әкімшілік мәселелері шешілген болатын.

Тарих

Тесафиб реформаларынан бұрын ел ішінара тәуелсіз қалалардан – муяңдардан тұратын. Олардың кейбіреулері тікелей астанаға, ал кейбіреулері ірі муяңдарға немесе бір немесе бірнеше салық төлейтін тәуелді мемлекеттерге бағынышты болды. Реформаларға дейін әкімдер лауазымдарын отбасылық жолмен мұра етіп алып, өз аймақтарында жинаған салықтар есебінен күн көріп, бұл практика ресми түрде салық жинау деп аталды. Олар мұрагерлік әкімдерден орталық үкімет тағайындайтын лауазымдарға ауыстырылды, бұл Қытайдың Юань, Мин және Цин дәуіріндегі билеушілерінің Тусилерді (тайпа басшыларын) императорлық шенеуніктер ретінде мойындап, кейіннен оларды императорлық тағайындамамен алмастыруымен ұқсас болды. Осы өзгерістердің нәтижесінде әкімдер орталық үкімет тарапынан тағайындалып, жалақы ала бастады, ал муяңдар провинцияларға айналды. Салық жинауды тоқтатудың маңызды қадамы 1885 жылдың 3 қыркүйегінде Корольдік жерге орналастыру департаментінің құрылуы болды. Департаменттің алғашқы нәтижелері 1901 жылға дейін қол жеткізілмегенімен, жер учаскелерін зерттеу, яғни кадастрлық зерттеулер жүргізу арқылы жерді тіркеу және әділ салық салу үшін меншік құқығын анықтауға мүмкіндік берді. "Чанват" (จังหวัด) термині провинцияларды белгілеу үшін алғаш рет 1907 жылы Монтон-Паттани провинцияларында қолданылды және 1916 жылға қарай кеңінен қолданысқа енді.

Реформаға қарсылық

1910 жылға дейін бұл жүйе ел бойынша толыққанды енгізілмеді. Баяу іске асырылудың басты себебі – тиісті білімі бар лауазымды мамандардың жетіспеуі, сондай-ақ дәстүрлі жергілікті басшылардың қарсылығы болды, бұл 1768-1770 жылдардағы монах Чао Пхра Фаангтың Тонбуридің сиамдық билігін қайта орнатуына қарсылығын еске түсірді. 1902 жылы Меконг өзенінің екі жағасында да қаһарман діни тұлғалар жетекшілік еткен жергілікті көтерілістер (Prakottakan Phi Bun ปรากฏการณ์ผีบุญ) болды. Олардың ең ірісі – бұрынғы тайлық Чампасак патшалығында француз билігіне қарсы шығыс жағалаудағы бүлікші Онг Кёо бастаған көтеріліс. Батыс жағалаудағы Убон Ратчатани аймағында бұрынғы монах және «фи бун» (ผีบุญ) ретінде танымал болған адам, апокалиптикалық болжамдарынан шабыттанған мыңжылдық сектаның жетекшісі болды, ол өзеннің екі жағалауындағы халық арасында үрей, беймәлімдік және күмәндік сезімдерді таратып, қорқыныш тудырды. Бангкок үкіметі батыс жағалаудағы қарсылықты көп күш қолданбастан басып таңдады және француз Индокитай шенеуніктерімен ынтымақтастық жасап, тайлық билікті батыс жағалаумен, кейіннен Исан деп аталған аймақпен шектеді. Шығыс жағалаудағы қарсылықтың нақты аяқталуы болған жоқ және ол Екінші Индокитай соғысына сіңіп кетті. Меконгтан алыс, реформаға қарсылық 21-ші ғасырға дейін Оңтүстік Таиландтағы көтеріліс арқылы жалғасты.

Дамыту

1915 жылы 72 провинцияны қамтитын 19 айлық аймақ болды. Экономикалық қиындықтарға байланысты 1925 жылы бірнеше айлық аймақтар біріктірілді. Монтон Петчабун 1915 жылы таратылған еді. Қалды – 14 айлық аймақ: Аюттая, Бангкок (Крунг Теп), Чантабури, Нахон Чейси, Нахон Ратчасима, Нахон Саван, Нахон Си Таммарат, Паттани, Фаяп, Фицанулок, Пхукет, Прачинбури, Ратчабури және Удон Тани. 1932 жылы тағы төрт аймақ жойылды: Чантабури, Нахон Чейси, Нахон Саван және Паттани. Соңында 1933 жылы провинциялық басқару туралы 2476 жылғы заңмен (Б.Э./А.Д. 1933) бүкіл айлық аймақ жүйесі жойылды. Бұл, мемлекеттік төңкерістен кейін жасалған өзгерістердің бір бөлігі болды, нәтижесінде абсолюттік монархия конституциялық монархияға айналды, ал 70 провинция екінші деңгейдегі әкімшілік бөлімдерге айналды.

Боривен

Үлкен мешон Файап, Удон Тани және Исан облыстары мешон және провинциялық басқару арасында қосымша әкімшілік деңгейге ие болды. Үш-бес боривен (บริเวณ) аймағы, әрқайсысы комиссар (khaluang boriwen, ข้าหลวงบริเวณ) басшылығында болды.