Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Монтон (มณฑล) – 20 ғасырдың басында Таиландтың әкімшілік бөлімшелері. Тай тіліндегі monthon сөзі мандала (maṇḍala, сөзбе-сөз "шеңбер") сөзінің, саяси құрылым түрі ретіндегі аудармасы. Монтон, принц Дамронг Раджанубхаб енгізген Тесафибан (เทศาภิบาล, сөзбе-сөз "жергілікті басқару") бюрократиялық-әкімшілік жүйенің бір бөлігі ретінде құрылды. Бұл жүйе, монтонмен бірге, Таиландтың бүкіл аумағында қазіргі провинциялар (чанват), аудандар (амфоэ) және коммуналар (тамбон) құрылуына қадам-қадаммен жағдай жасады. Әр монтонды патшалық комиссар – Тесафибан (เทศาภิบาล) басқарды, кейіннен Самухатхесафибан (สมุหเทศาภิบาล) деп аталды. Жүйе 1897 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен ресми түрде бекітілді, бұған дейін бірнеше монтон құрылып, әкімшілік мәселелері шешілген болатын.
Monthon (มณฑล) were administrative subdivisions of Thailand at the beginning of the 20th century. The Thai word monthon is a translation of the word mandala (maṇḍala, literally "circle"), in its sense of a type of political formation. The monthon were created as a part of the Thesaphiban (เทศาภิบาล, literally "local government") bureaucratic administrative system, introduced by Prince Damrong Rajanubhab which, together with the monthon, established step by step today's present provinces (changwat), districts (amphoe), and communes (tambon) throughout Thailand. Each monthon was led by a royal commissioner called Thesaphiban (เทศาภิบาล), later renamed to Samuhathesaphiban (สมุหเทศาภิบาล). The system was officially adopted by the 1897 Local Administration Act, after some monthon had been established and administrative details were sorted out.
Тарих
Тесафиб реформаларынан бұрын ел ішінара тәуелсіз қалалардан – муяңдардан тұратын. Олардың кейбіреулері тікелей астанаға, ал кейбіреулері ірі муяңдарға немесе бір немесе бірнеше салық төлейтін тәуелді мемлекеттерге бағынышты болды. Реформаларға дейін әкімдер лауазымдарын отбасылық жолмен мұра етіп алып, өз аймақтарында жинаған салықтар есебінен күн көріп, бұл практика ресми түрде салық жинау деп аталды. Олар мұрагерлік әкімдерден орталық үкімет тағайындайтын лауазымдарға ауыстырылды, бұл Қытайдың Юань, Мин және Цин дәуіріндегі билеушілерінің Тусилерді (тайпа басшыларын) императорлық шенеуніктер ретінде мойындап, кейіннен оларды императорлық тағайындамамен алмастыруымен ұқсас болды. Осы өзгерістердің нәтижесінде әкімдер орталық үкімет тарапынан тағайындалып, жалақы ала бастады, ал муяңдар провинцияларға айналды. Салық жинауды тоқтатудың маңызды қадамы 1885 жылдың 3 қыркүйегінде Корольдік жерге орналастыру департаментінің құрылуы болды. Департаменттің алғашқы нәтижелері 1901 жылға дейін қол жеткізілмегенімен, жер учаскелерін зерттеу, яғни кадастрлық зерттеулер жүргізу арқылы жерді тіркеу және әділ салық салу үшін меншік құқығын анықтауға мүмкіндік берді. "Чанват" (จังหวัด) термині провинцияларды белгілеу үшін алғаш рет 1907 жылы Монтон-Паттани провинцияларында қолданылды және 1916 жылға қарай кеңінен қолданысқа енді.
Before the Thesaphiban reforms, the country consisted of partially independent cities called mueang, some directly subordinate to the capital, some subordinate to larger mueang, or to one or more of the tributary kingdoms. Before the reforms, governors inherited their posts from their family lineage, and lived on taxes they collected in their area, a practice formally called tax farming. These were converted from hereditary governors to appointed governmental posts, as had been done by Chinese Yuan, Ming, and Qing era rulers in first recognizing Tusi (tribal leaders) as imperial officials, then replacing them with imperial appointees. The arrangement resulted in governors being appointed and paid by the central government, and mueang developed into provinces. An essential step in the ending of tax farming was the creation on 3 September 1885 of the Royal Survey Department. Though its first fruits were not obtained until 1901, the department's cadastral surveys, i. e., surveys of specific land parcels, made possible the defining of ownership for land registration and equitable taxation. The term changwat (จังหวัด) for the provinces was first used in 1907 for the provinces in Monthon Pattani, and by 1916 had come into general use.
Реформаға қарсылық
1910 жылға дейін бұл жүйе ел бойынша толыққанды енгізілмеді. Баяу іске асырылудың басты себебі – тиісті білімі бар лауазымды мамандардың жетіспеуі, сондай-ақ дәстүрлі жергілікті басшылардың қарсылығы болды, бұл 1768-1770 жылдардағы монах Чао Пхра Фаангтың Тонбуридің сиамдық билігін қайта орнатуына қарсылығын еске түсірді. 1902 жылы Меконг өзенінің екі жағасында да қаһарман діни тұлғалар жетекшілік еткен жергілікті көтерілістер (Prakottakan Phi Bun ปรากฏการณ์ผีบุญ) болды. Олардың ең ірісі – бұрынғы тайлық Чампасак патшалығында француз билігіне қарсы шығыс жағалаудағы бүлікші Онг Кёо бастаған көтеріліс. Батыс жағалаудағы Убон Ратчатани аймағында бұрынғы монах және «фи бун» (ผีบุญ) ретінде танымал болған адам, апокалиптикалық болжамдарынан шабыттанған мыңжылдық сектаның жетекшісі болды, ол өзеннің екі жағалауындағы халық арасында үрей, беймәлімдік және күмәндік сезімдерді таратып, қорқыныш тудырды. Бангкок үкіметі батыс жағалаудағы қарсылықты көп күш қолданбастан басып таңдады және француз Индокитай шенеуніктерімен ынтымақтастық жасап, тайлық билікті батыс жағалаумен, кейіннен Исан деп аталған аймақпен шектеді. Шығыс жағалаудағы қарсылықтың нақты аяқталуы болған жоқ және ол Екінші Индокитай соғысына сіңіп кетті. Меконгтан алыс, реформаға қарсылық 21-ші ғасырға дейін Оңтүстік Таиландтағы көтеріліс арқылы жалғасты.
It took till around 1910 to implement the system throughout the country. The main reason for the slow implementation was the lack of suitably educated officials, but also the resistance of the traditional local leaders, which recalled the 1768–1770 resistance of the monk Chao Phra Faang to Thonburi reestablishment of Siamese authority. In 1902 along both banks of the Mekong, local revolts (Prakottakan Phi Bun ปรากฏการณ์ผีบุญ) led by charismatic religious leaders called holy man or phi bun (ผีบุญ) broke out. The most serious of these was led by east bank rebel Ong Keo against French authority in the former Thai tributary kingdom of Champasak. On the west bank in the area of Ubon Ratchathani, a less well known former monk and phi bun headed a millenarian sect inspired by his apocalyptic prophecies, which spread fear, uncertainty and doubt among almost all the peoples along both banks of the river. The Bangkok government put down west bank resistance with little use of force, and cooperated with French Indochina officials insofar as limiting Thai authority to the west bank, later called Isan. East bank resistance however had no definitive end and became subsumed into the Second Indochina War. Far from the Mekong, resistance to reform continued into the 21st century in the Southern Thailand insurgency.
Дамыту
1915 жылы 72 провинцияны қамтитын 19 айлық аймақ болды. Экономикалық қиындықтарға байланысты 1925 жылы бірнеше айлық аймақтар біріктірілді. Монтон Петчабун 1915 жылы таратылған еді. Қалды – 14 айлық аймақ: Аюттая, Бангкок (Крунг Теп), Чантабури, Нахон Чейси, Нахон Ратчасима, Нахон Саван, Нахон Си Таммарат, Паттани, Фаяп, Фицанулок, Пхукет, Прачинбури, Ратчабури және Удон Тани. 1932 жылы тағы төрт аймақ жойылды: Чантабури, Нахон Чейси, Нахон Саван және Паттани. Соңында 1933 жылы провинциялық басқару туралы 2476 жылғы заңмен (Б.Э./А.Д. 1933) бүкіл айлық аймақ жүйесі жойылды. Бұл, мемлекеттік төңкерістен кейін жасалған өзгерістердің бір бөлігі болды, нәтижесінде абсолюттік монархия конституциялық монархияға айналды, ал 70 провинция екінші деңгейдегі әкімшілік бөлімдерге айналды.
In 1915 there were 19 monthons containing 72 provinces. Due to economic problems, several monthon were merged in 1925. Monthon Phetchabun had been dissolved in 1915. Only 14 monthon remained: Ayutthaya, Bangkok (Krung Thep), Chanthaburi, Nakhon Chaisi, Nakhon Ratchasima, Nakhon Sawan, Nakhon Si Thammarat, Pattani, Phayap, Phitsanulok, Phuket, Prachinburi, Ratchaburi, and Udon Thani. In 1932 another four were abolished: Chanthaburi, Nakhon Chaisi, Nakhon Sawan, and Pattani. Finally in 1933 the whole monthon system was abolished by the Provincial Administration Act 2476 B. E./A. D. 1933, part of the changes made after the coup d'état, which changed from an absolute to a constitutional monarchy, and the 70 provinces to second level administrative divisions.
Боривен
Үлкен мешон Файап, Удон Тани және Исан облыстары мешон және провинциялық басқару арасында қосымша әкімшілік деңгейге ие болды. Үш-бес боривен (บริเวณ) аймағы, әрқайсысы комиссар (khaluang boriwen, ข้าหลวงบริเวณ) басшылығында болды.
The larger monthon Phayap, Udon Thani, and Isan had an additional administrative level between monthon and provincial administration. Three to five boriwen (บริเวณ), each administered by a commissioner (khaluang boriwen, ข้าหลวงบริเวณ).