Ирландия әдебиеті: Тілдер мен дәуірлер

Кіріспе

Ирландия аралынан шыққан шығармалар
Бастапқыда ирланд тілінде жазылған қазіргі заманғы әдебиет

Ирландия әдебиеті – Ирландия аралында ирланд, латын, ағылшын және шотланд (Ульстер шотланд) тілдерінде жазылған әдебиет. Ирландияның ең көне жазбалары 7-шы ғасырға жатады және оларды латын және ерте ирланд тілдерінде жазған монахтар шығарған, олардың ішінде діни мәтіндер, поэзия және мифологиялық әңгімелер бар. Ирландияның мифологиялық жазуларының үлкен бір бөлігі сақталған, соның ішінде «Тайн» және «Ақылсыз король Суини» сияқты әңгімелер бар. Ағылшын тілі Ирландияға 13-шы ғасырда, Норманның басып кіруінен кейін келді. 16-шы және 17-шы ғасырларда ағылшын күшінің бүкіл Ирландияда кеңінен таралуы, ертедегі қазіргі ағылшын тілінде сөйлейтіндердің болуын одан әрі кеңейтті. Бір теория бойынша, 19-шы ғасырдың соңғы бөлігінде елдің басым бөлігінде ирланд тілінің орнын ағылшын тілі тез алмастырды, бұл негізінен Ұлы ашаршылыққа және содан кейінгі ирланд халқының аштық пен эмиграцияға ұшырауына байланысты болды. Қазіргі ғалымдардың тағы бір теориясы тілдің өзгеруі кенеттен болған апаттық оқиғадан алыс, ол әлдеқайда ертерек басталған. Алайда ғасырдың соңында мәдени ұлтшылдық жаңа энергияны көрсетті, оны Гейл қайта өркендеуі (ирланд тілінде заманауи әдебиетті көтермеледі) және жалпы алғанда, ирланд әдебиетінің қайта өркендеуі белгіледі. Көптеген жағдайда англо-ирланд әдеби дәстүрі деп аталады, бірақ бұл авторлардың көпшілігі ағылшын емес, ирландтық ұлттың өкілдері, кейбір жағдайларда олардың Шеридан сияқты ата-бабалары бар. Ирланд ағылшын әдебиеті өзінің алғашқы ұлы өкілдерін Ричард Хед пен Джонатан Свифттен тапты, содан кейін Лоренс Стерн, Оливер Голдсмит және Ричард Бринсли Шеридан. Ағылшын тіліндегі басқа да ирланд жазушылары: Мэри Тайг, Тэди Коннелан, Артур Мерфи, Джон О'Кифф, Николас Брейди, Сидней, Леди Морган, Эдмонд Малоун, Хью Келли, Мэтью Конканен, Энн Доннеллан, Самуэль Мэдден, Генри Брук (жазушы), Мэри Барбер (ақын) және Томас Дермоди. Шотландтық отарлаушылардың ұрпақтары Ольстерде Ольстер шоттарының жазу дәстүрін сақтап қалды, әсіресе өлең жазу дәстүрі өте күшті. 19-шы ғасырдың аяғында және 20-шы ғасырдың басында ағылшын тіліндегі ирланд әдебиеті Оскар Уайльд, Брам Стокер, Джеймс Джойс, У. Б. Йейтс, Сэмюэл Беккет, Элизабет Боуэн, К. С. Льюис, Кейт О'Брайен және Джордж Бернард Шоу сияқты авторлардың еңбектерінен пайда көрді. 20-шы ғасырда ағылшын тілі ирланд тіліндегі әдебиеттің басым бөлігі болса да, ол тілде де жоғары сапалы шығармалар жазылды. Ирланд тіліндегі модернист жазушының ізашары – Падраик О Конайр, ал дәстүрлі өмір батыс жағалаудағы ирланд тілінде сөйлейтіндердің автобиографиялық сериясында жан-жақты көрініс тапты, мысалы, Томас О Криомхтейн мен Пейг Сейерс. Маиред Ни Градта Бертольт Брехттің ықпалына ие көптеген табысты пьесаларды жазды, сонымен қатар Питер Пэн, «Тир на Део» және «Мананнан»ның алғашқы аудармасы, алғашқы ирланд тіліндегі ғылыми фантастика кітабы. Ирланд тіліндегі көрнекті модернист проза жазушысы – Маиртин О Кадхен, ал көрнекті ақындар арасында Кайтлин Мод, Маиртин О Дирейн, Сеан О Риордан және Маир Маха ан ТСой бар. Белгілі екі тілді жазушылар арасында Брендан Бехан (ирланд тілінде өлеңдер мен пьесалар жазды) және Фланн О'Брайен болды. О'Брайеннің екі романы, «At Swim Two Birds» және «The Third Policeman» постмодерн көркем әдебиетінің алғашқы мысалдары болып саналады, бірақ ол сонымен қатар ирланд тілінде «An Béal Bocht» (ауызды аударғанда) деп аталатын сатирикалық роман жазды. Ағылшын тілінде жазушы ретінде танымал болған Лиам О'Флаэрти, сонымен қатар, ирланд тілінде қысқа әңгімелер кітабын шығарды («Dúil»). Ирланд тіліндегі әдебиет 21-шы ғасырға дейін өмір сүру қабілетін сақтап келді. Ең көп көңіл ағылшын тілінде жазған және модернистік қозғалыстың алдыңғы қатарлы ирланд жазушыларына, атап айтқанда Джеймс Джойске, оның «Улисс» романы ғасырдың ең ықпалды шығармаларының бірі болып саналады. Драматург Сэмюэл Беккет, көптеген прозалық көркем шығармалардан басқа, көптеген маңызды пьесаларды жазды, соның ішінде «Годоны күту». Бірнеше ирланд жазушылары қысқа әңгімелер жазуда ерекше болды, атап айтқанда Эдна О'Брайен, Фрэнк О'Коннор, Лорд Дунсани және Уильям Тревор. 20-шы ғасырдағы басқа да белгілі ирланд жазушылары – ақындар Иван Боланд пен Патрик Кавана, драматургтар Том Мерфи мен Брайан Фриль, романшылар Эдна О'Брайен мен Джон МакГаерн. 20-шы ғасырдың аяғында ирланд ақындары, әсіресе Солтүстік Ирландиядан шыққандар, атаққа ие болды, олардың ішінде Дерек Махон, Медб Макгукиан, Джон Монтагю, Сеамус Хини және Пол Мулдун болды. Солтүстік Ирландиядағы жазу өнерінің ықпалды шығармалары әлі де табысқа жетеді, мысалы, Анна Бернс, Синеад Моррисси және Лиза Макги. 21-шы ғасырдағы белгілі ирланд жазушылары ағылшын тілінде: Эдна О'Брайен, Колум Макканн, Энн Энрайт, Родди Дойл, Моя Кэннон, Себастиан Барри, Колм Тоибин және Джон Банвилл, олардың барлығы да маңызды наградаларға ие болды. Жастардың қатарында Синеад Глисон, Пол Мюррей, Анна Бернс, Билли О'Каллахан, Кевин Барри, Эмма Донохью, Донал Райан, Салли Руни, Уильям Уолл, Марина Карр және Мартин МакДонах бар.

Irish literature is literature written in the Irish, Latin, English and Scots (Ulster Scots) languages on the island of Ireland. The earliest recorded Irish writing dates from back in the 7th century and was produced by monks writing in both Latin and Early Irish, including religious texts, poetry and mythological tales. There is a large surviving body of Irish mythological writing, including tales such as The Táin and Mad King Sweeny. The English language was introduced to Ireland in the 13th century, following the Norman invasion of Ireland. The 16th and 17th centuries saw a major expansion of English power across Ireland, further expanding the presence of early Modern English speakers. One theory is that in the latter part of the nineteenth century saw a rapid replacement of Irish by English in the greater part of the country, largely due to the Great Famine and the subsequent decimation of the Irish population by starvation and emigration. Another theory among modern scholars is that far from being a sudden cataclysmic event the language shift was well underway much earlier At the end of the century, however, cultural nationalism displayed a new energy, marked by the Gaelic Revival (which encouraged a modern literature in Irish) and more generally by the Irish Literary Revival. What is often termed the Anglo Irish literary tradition although many if not most of these authors are of Irish ethnicity, not English, in some cases they have both ancestries such as Sheridan. Irish English literature found its first great exponents in Richard Head and Jonathan Swift, followed by Laurence Sterne, Oliver Goldsmith, and Richard Brinsley Sheridan. Other Irish writers in English include
Mary Tighe, Thady Connellan, Arthur Murphy, John O'Keeffe, Nicholas Brady, Sydney, Lady Morgan, Edmond Malone, Hugh Kelly, Matthew Concanen, Anne Donnellan, Samuel Madden, Henry Brooke (writer), Mary Barber (poet) and Thomas Dermody. The descendants of Scottish settlers in Ulster maintained an Ulster Scots writing tradition, having an especially strong tradition of rhyming poetry. At the end of the 19th century and throughout the 20th century, Irish literature in English benefited from the work of such authors as Oscar Wilde, Bram Stoker, James Joyce, W. B. Yeats, Samuel Beckett, Elizabeth Bowen, C. S. Lewis, Kate O'Brien and George Bernard Shaw, not all of whom stayed in Ireland. Though English was the dominant Irish literary language in the 20th century, works of high quality were also produced in Irish. A pioneering modernist writer in Irish was Pádraic Ó Conaire, and traditional life was given vigorous expression in a series of autobiographies by native Irish speakers from the west coast, exemplified by the work of Tomás Ó Criomhthain and Peig Sayers. Máiréad Ní Ghráda wrote numerous successful plays often influenced by Bertolt Brecht, as well as the first translation of Peter Pan, Tír na Deo, and Manannán, the first Irish language Science fiction book. The outstanding modernist prose writer in Irish was Máirtín Ó Cadhain, and prominent poets included Caitlín Maude, Máirtín Ó Direáin, Seán Ó Ríordáin and Máire Mhac an tSaoi. Prominent bilingual writers included Brendan Behan (who wrote poetry and a play in Irish) and Flann O'Brien. Two novels by O'Brien, At Swim Two Birds and The Third Policeman, are considered early examples of postmodern fiction, but he also wrote a satirical novel in Irish called An Béal Bocht (translated as The Poor Mouth). Liam O'Flaherty, who gained fame as a writer in English, also published a book of short stories in Irish (Dúil). Irish language literature has maintained its vitality into the 21st century. Most attention has been given to Irish writers who wrote in English and who were at the forefront of the modernist movement, notably James Joyce, whose novel Ulysses is considered one of the most influential works of the century. The playwright Samuel Beckett, in addition to a large amount of prose fiction, wrote a number of important plays, including Waiting for Godot. Several Irish writers have excelled at short story writing, in particular Edna O'Brien, Frank O'Connor, Lord Dunsany and William Trevor. Other notable Irish writers from the twentieth century include poets Eavan Boland and Patrick Kavanagh, dramatists Tom Murphy and Brian Friel, and novelists Edna O'Brien and John McGahern. In the late twentieth century, Irish poets, especially those from Northern Ireland, came to prominence including Derek Mahon, Medbh McGuckian, John Montague, Seamus Heaney and Paul Muldoon. Influential works of writing continue to emerge in Northern Ireland with huge success such as Anna Burns, Sinéad Morrissey, and Lisa McGee. Well known Irish writers in English in the twenty first century include Edna O'Brien, Colum McCann, Anne Enright, Roddy Doyle, Moya Cannon, Sebastian Barry, Colm Toibín, and John Banville, all of whom have all won major awards. Younger writers include Sinéad Gleeson, Paul Murray, Anna Burns, Billy O'Callaghan, Kevin Barry, Emma Donoghue, Donal Ryan, Sally Rooney, William Wall, Marina Carr, and Martin McDonagh.

Орта ғасырлар: 5001500

Ирланд тілінде Батыс Еуропадағы ең көне халықтық әдебиеттердің бірі (грек және латын тілдерінен кейін) бар. Ирландиялықтар бесінші ғасырда христиан дінінің келуімен толық сауатты болды. Осыған дейін жазу үшін «огам» деп аталатын қарапайым жазу жүйесі қолданылды. Бұл жазулар көбінесе «x – y-дың ұлы» түріндегі қарапайым мәлімдемелерден тұрды. Латын тілінің енгізілуі ирланд тіліне латын әліпбиін бейімдеуге және дін қызметкерлері мен қара халықтан құралған шағын сауатты топтың пайда болуына әкелді. Ирландияда жазылған ең алғашқы әдебиеттердің авторы – Әулие Патрик; оның «Confessio» және «Epistola» шығармалары латын тілінде жазылған. Ирланд тіліндегі алғашқы әдебиеттер лирикалық өлеңдер мен алыс өткен шақтардағы оқиғаларды баяндайтын прозалық сагалардан тұрды. 6-шы ғасырда жазылған ең ерте өлеңдер терең діни сенімді көрсетеді немесе табиғат әлемін сипаттайды, және кейде жарықтандырылған қолжазбалардың жиектеріне жазылған. «Белфаст көлінің қара құсы» – 9-шы ғасырға жататын, ықтимал, буындық өлеңнің фрагменті. Бұл өлең Джон Монтегю, Джон Хьюит, Сеймус Хини, Сиаран Карсон және Томас Кинселла сияқты қазіргі заманғы ақындардың түсіндірулеріне және аудармаларына, сондай-ақ Томас О Флойннің ирланд тіліне жасаған аудармасына әсер етті. Армаг кітабы – 9-шы ғасырға жататын, негізінен латын тілінде жазылған, суреттелген қолжазба. Онда Әулие Патрикке қатысты ерте мәтіндер мен ескі ирланд тілінің ең көне үлгілері сақталған. Бұл – аралдық шіркеулердегі Жаңа өсиеттің толық көшірмесін қамтитын ең ерте қолжазбалардың бірі. Бұл қолжазбаны Армагтан келген Фердомнах (845 немесе 846 жылы қайтыс болған) жазған. Фердоманах кітабының бірінші бөлігін 807 немесе 808 жылы Патриктің мұрагері (комарба) Торбах үшін жазды. Бұл Армаг архиепископының лауазымының символы болды. «Ольстер жылнамалары» (Annála Uladh) 431 жылдан 1540 жылға дейінгі кезеңді қамтиды және қазіргі Солтүстік Ирландия аумағында құрастырылды. 1489 жылға дейінгі жазбалар 15-шы ғасырдың соңында жазушы Руайдри О Луинин, оның қамқоршысы Катал Ог Мак Магнусаның басшылығымен, Лох Эрне көліндегі Белл-Айл аралында жазылды. 12-шы ғасырда жазылған «Ольстер циклы» – қазіргі Шығыс Ольстер және Солтүстік Лейнстердегі, әсіресе Арма, Даун және Лаут округтеріндегі Улайдтың дәстүрлі батырлары туралы ортағасырлық ирландтық батырлық аңыздар мен сагалар жиынтығы. Оқиғалар көне және орта ирланд тілінде, көбінесе прозада, кейде өлең жолдарымен араластырылып жазылған. Ең ертегі оқиғалардың тілі 8-шы ғасырға жатады, ал оқиғалар мен кейіпкерлер туралы мәліметтер 7-шы ғасырға жататын өлеңдерде кездеседі. Ескі ирланд тілінің кезеңінен кейін ортағасырлық және Ренессанс дәуіріндегі поэзияның кең ауқымы пайда болды. Ирландиялықтар өз тілінде классикалық әдебиеттерді біртіндеп қалыптастырды. Өлең әдеби көріністің басты құралы болып қала берді, ал 12-шы ғасырға қарай форма мен стиль мәселелері негізінен шешілді, және 17-шы ғасырға дейін көп өзгеріс болған жоқ. Ортағасырлық ирланд жазушылары латын тілінде де кең ауқымды әдебиет жасады. Бұл гиберно-латын әдебиеті білімді сөздік қорымен, грек және еврей тілдерінен алынған қарыз сөздерді Еуропаның басқа жерлеріндегі ортағасырлық латын тіліндегіден гөрі көп пайдаланғанымен ерекшеленді. Әдеби ирланд тілі (ағылшын тілінде классикалық ирланд тілі деп аталады) – күрделі өлең формалары бар күрделі тіл, ол Ирландия мен Шотландиядағы бард мектептерінде (жоғары оқу орындарында) оқытылды. Бұл тарихшылар, заңгерлер және аристократияның қамқорлығына тәуелді болған кәсіби әдеби сыныпты дайындады. Бұл кезеңде жазылған жазбалардың көпшілігі меценаттар мен олардың отбасыларын мадақтауға арналған, бірақ ең жақсылары ерекше жоғары сапалы болды және жеке табиғаттағы өлеңдерді қамтыды. Гофрайд Фионн О Далай (14-шы ғасыр), Тадг Ог О Хуигинн (15-шы ғасыр) және Эохайд О Эогуса (16-шы ғасыр) осы ақындардың ең көрнектілері болды. Әр абыройлы отбасыда санжыралық және басқа да материалдардан тұратын қолжазбалар жинағы болды, ал ең жақсы ақындардың шығармалары бард мектептерінде оқыту мақсатында пайдаланылды. Бұл иерархиялық қоғамда толыққанды оқытылған ақындар ең жоғары қатарға жататын; олар сарай қызметкерлері болды, бірақ олар әлі де ежелгі сиқырлы күштерге ие деп саналды. Әйелдер ресми әдебиеттен мүлдем шеттетілді, бірақ әйел аристократтар өздерінің қамқоршылары бола алды. Мысалы, 15-шы ғасырда өмір сүрген ақсүйек әйел Майргрег Ни Кербхайлдың мейірімділігі ғалымдардың мақтауына ие болды. Бұл деңгейде белгілі бір әйелдер сауатты болды, ал кейбіреулері «dánta grádha» деп аталатын әулеттік махаббат поэзиясының бейресми корпусына үлес қосты. Проза орта ғасырлық кезеңде әңгімелер түрінде дамыды. 12-шы ғасырдағы нормандық шабуыл ирландтық дәстүрге әсер еткен жаңа оқиғалар енгізді, және уақыт өте келе ағылшын тілінен аудармалар жасалды. Ирланд ақындары «Dindsenchas» («жерлер туралы білім») атты, жер аттарының шығуын және осы жерлермен байланысты оқиғалар мен кейіпкерлер туралы мәліметтерді баяндайтын ономастикалық мәтіндердің класын да жазды. Көптеген аңыздар мифтік және аңыздық кейіпкерлердің іс-әрекеттеріне қатысты болғандықтан, «dindsenchas» ирланд мифологиясын зерттеу үшін маңызды көз болып табылады.

Irish has one of the oldest vernacular literatures in western Europe (after Greek and Latin). The Irish became fully literate with the arrival of Christianity in the fifth century. Before that time a simple writing system known as “ogham” was used for inscriptions. These inscriptions are mostly simple "x son of y" statements. The introduction of Latin led to the adaptation of the Latin alphabet to the Irish language and the rise of a small literate class, both clerical and lay. The earliest works of literature produced in Ireland are by Saint Patrick; his Confessio and Epistola, both in Latin. The earliest literature in Irish consisted of lyric poetry and prose sagas set in the distant past. The earliest poetry, composed in the 6th century, illustrates a vivid religious faith or describes the world of nature, and was sometimes written in the margins of illuminated manuscripts. "The Blackbird of Belfast Lough", a fragment of syllabic verse probably dating from the 9th century, has inspired reinterpretations and translations in modern times by John Montague, John Hewitt, Seamus Heaney, Ciaran Carson, and Thomas Kinsella, as well as a version into modern Irish by Tomás Ó Floinn. The Book of Armagh is a 9th century illuminated manuscript written mainly in Latin, containing early texts relating to St Patrick and some of the oldest surviving specimens of Old Irish. It is one of the earliest manuscripts produced by an insular church to contain a near complete copy of the New Testament. The manuscript was the work of a scribe named Ferdomnach of Armagh (died 845 or 846). Ferdomnach wrote the first part of the book in 807 or 808, for Patrick's heir (comarba) Torbach. It was one of the symbols of the office for the Archbishop of Armagh. The Annals of Ulster (Annála Uladh) cover years from AD 431 to AD 1540 and were compiled in the territory of what is now Northern Ireland: entries up to AD 1489 were compiled in the late 15th century by the scribe Ruaidhrí Ó Luinín, under his patron Cathal Óg Mac Maghnusa on the island of Belle Isle on Lough Erne. The Ulster Cycle written in the 12th century, is a body of medieval Irish heroic legends and sagas of the traditional heroes of the Ulaid in what is now eastern Ulster and northern Leinster, particularly counties Armagh, Down and Louth. The stories are written in Old and Middle Irish, mostly in prose, interspersed with occasional verse passages. The language of the earliest stories is dateable to the 8th century, and events and characters are referred to in poems dating to the 7th. After the Old Irish period, there is a vast range of poetry from medieval and Renaissance times. By degrees the Irish created a classical tradition in their own language. Verse remained the main vehicle of literary expression, and by the 12th century questions of form and style had been essentially settled, with little change until the 17th century. Medieval Irish writers also created an extensive literature in Latin: this Hiberno Latin literature was notable for its learned vocabulary, including a greater use of loanwords from Greek and Hebrew than was common in medieval Latin elsewhere in Europe. The literary Irish language (known in English as Classical Irish), was a sophisticated medium with elaborate verse forms, and was taught in bardic schools (i. e. academies of higher learning) both in Ireland and Scotland. These produced historians, lawyers and a professional literary class which depended on the aristocracy for patronage. Much of the writing produced in this period was conventional in character, in praise of patrons and their families, but the best of it was of exceptionally high quality and included poetry of a personal nature. Gofraidh Fionn Ó Dálaigh (14th century), Tadhg Óg Ó hUiginn (15th century) and Eochaidh Ó hEoghusa (16th century) were among the most distinguished of these poets. Every noble family possessed a body of manuscripts containing genealogical and other material, and the work of the best poets was used for teaching purposes in the bardic schools. In this hierarchical society, fully trained poets belonged to the highest stratum; they were court officials but were thought to still possess ancient magical powers. Women were largely excluded from the official literature, though female aristocrats could be patrons in their own right. An example is the 15th century noblewoman Mairgréag Ní Cearbhaill, praised by the learned for her hospitality. At that level a certain number of women were literate, and some were contributors to an unofficial corpus of courtly love poetry known as dánta grádha. Prose continued to be cultivated in the medieval period in the form of tales. The Norman invasion of the 12th century introduced a new body of stories which influenced the Irish tradition, and in time translations were made from English. Irish poets also composed the Dindsenchas ("lore of places"), a class of onomastic texts recounting the origins of place names and traditions concerning events and characters associated with the places in question. Since many of the legends related concern the acts of mythic and legendary figures, the dindsenchas is an important source for the study of Irish mythology.

Ирландияның мифологиялық және аңыздық сагалар циклдері

Ирландияның ертедегі әдебиеті көбінесе төрт эпикалық циклға бөлінеді. Бұл циклдарда қайталама кейіпкерлер мен орындардың тізімі бар деп есептеледі. Біріншісі – мифологиялық цикл, ол ирландтық пұтқа табынушылық пантеонын, Туатха Де Дананн құдайларын қамтиды. Бұл әңгімелердегі қайталама кейіпкерлер – Луг, Дагда және Оэнгус, ал көптеген әңгімелер Бру-на-Боинне айналасында өрбиді. Мифологиялық циклдың басты ертегісі – Cath Maige Tuired (Мойтура шайқасы), ол Туатха Де Дананнның фоморларды қалай жеңгенін көрсетеді. Кейінгі Ирландия тарихында бұл шайқас Троя соғысымен бір уақытта болған деп есептеледі. Екіншісі – жоғарыда айтылған Ольстер циклі, сондай-ақ Қызыл тармақ циклы немесе Батырлық цикл деп те аталады. Бұл циклде Ольстерде король Конхобар мак Нессаның және Коннахтта Медб пен Айлильдің билік ету кезеңінде Ольстер мен Коннахт арасындағы қақтығыстар туралы әңгімелер бар. Ольстер циклының басты сағасы – «гаелдердің Илиадасы» деп аталатын Táin Bó Cúailnge. Басқа қайталама кейіпкерлерге грек батыры Ахиллеске теңестірілетін Cú Chulainn, оның қорқынышты шайқас ызасы немесе ríastrad, Фергус және Коналл Кернах кіреді. Эмайн Маха мен Круахан – басты орындар. Цикл б.з.б. 1-ші ғасырдың соңы мен б.з. 1-ші ғасырының басында өрбіген, Конхобардың өлімі айқышқа шегелену күнімен бірдей екендігі айтылады. Үшіншісі – Фионн Мак Камхейл, оның ұлы Ойсин және немересі Оскар туралы романтикалық әңгімелер, Ирландияның Жоғарғы Королі Кормак Мак Эйрт билік еткен б.з. 2-ші және 3-ші ғасырларда. Бұл романтикалық цикл көбінесе Фениан циклы деп аталады, өйткені ол Фионн Мак Камхейл мен оның фианнасы (әскер) туралы көптеген әңгімелерді қамтиды. Аллен төбесі көбінесе Фениан циклымен байланысты. Фениан циклының басты әңгімелері – Acallam na Senórach (көбінесе «Ежелгілермен әңгіме» немесе «Ирландияның ақсақалдары туралы әңгімелер» деп аударылады) және Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (Диармуид пен Грайнннің ізденуі). Фионн туралы ертегілер ерте заманнан бері айтылып келе жатса да, Фениан циклының көп бөлігі басқа циклдарға қарағанда кейінірек жазылған сияқты. Төртіншісі – Тарихи цикл немесе Патшалар циклы. Тарихи цикл шамамен толығымен мифологиялық Лабрайд Лоингсехтен басталады, ол шамамен б.з.б. 431 жылы Ирландияның Жоғарғы Королі болды деп есептеледі, және толығымен тарихи Брайан Боруға дейін, ол 11-ші ғасырда Ирландияның Жоғарғы Королі болды. Тарихи циклге Т.С. Элиот пен Фланн О'Брайеннің шығармаларына әсер еткен ортағасырлық Buile Shuibhne (Суиннің ызасы) және Брайан Борудың викингтерге қарсы соғыстарын баяндайтын Cogad Gáedel re Gallaib (Ирландиялықтардың шетелдіктермен соғысы) кіреді. Басқа циклдардан айырмашылығы, бұл циклде кейіпкерлер мен орындардың тұрақты тізімі жоқ, өйткені оқиғалар мың жылдан астам уақытты қамтиды; алайда көптеген әңгімелерде Конн Кетхатах немесе Ниалл Ноигиаллах және Тара төбесі жиі кездеседі. Еуропалық эпикалық циклдердегідей емес, ирланд сагалары прозиметрумда, яғни прозада, бірақ жоғары сезімдерді білдіретін өлеңдермен жазылған. Көбінесе кейінгі кезеңдердің қолжазбаларында кездеседі, бірақ бұл еңбектердің көпшілігінде сақталған жазбалардан бұрынғы тіл бар, ал кейбір өлеңдер олар құрайтын толық әңгімелерден әлдеқайда көне. Сондықтан, ежелгі ирланд кезеңінен келген өлеңдерді орта ирланд тілінде жазылған әңгімелерде табу жиі кездеседі. Бұл төрт цикл бүгінгі оқырмандарға таныс болса да, олар қазіргі ғалымдардың ойлап тапқандары. Бір категорияға немесе ешқайсысына да жатпайтын бірнеше әңгімелер бар. Ертедегі ирланд жазушылары әңгімелерді жанрлар тұрғысынан қарастырған, мысалы, Aided (Өлім туралы әңгімелер), Aislinge (Көрнеулер), Cath (Жауынгерлік әңгімелер), Echtra (Қаһармандық әңгімелер), Immram (Саяхаттар), Táin Bó (Мал шабуылы), Tochmarc (Сүйіспеншілік әңгімелері) және Togail (Бұзу әңгімелері). Ирланд мифологиясымен қатар, классикалық мифологиялық әңгімелердің орта ирланд тіліне бейімделуі де болды, мысалы, Togail Troí (Трояның бұзылуы, Дерес Фригийдің эксидио де эксидио Трояе историясынан бейімделген), Togail na Tebe (Тебаның бұзылуы, Статийдің Тебайдынан) және Imtheachta Æniasa (Вергилийдің Энеидасынан).

Early Irish literature is usually arranged in four epic cycles. These cycles are considered to contain a series of recurring characters and locations. The first of these is the Mythological Cycle, which concerns the Irish pagan pantheon, the Tuatha Dé Danann. Recurring characters in these stories are Lug, The Dagda and Óengus, while many of the tales are set around the Brú na Bóinne. The principle tale of the Mythological cycle is Cath Maige Tuired (The Battle of Moytura), which shows how the Tuatha Dé Danann defeated the Fomorians. Later synthetic histories of Ireland placed this battle as occurring at the same time as the Trojan War. Second is the Ulster Cycle, mentioned above, also known as the Red Branch Cycle or the Heroic Cycle. This cycle contains tales of the conflicts between Ulster and Connacht during the legendary reigns of King Conchobar mac Nessa in Ulster and Medb and Ailill in Connacht. The chief saga of the Ulster cycle is Táin Bó Cúailnge, the so called "Iliad of the Gael,". Other recurring characters include Cú Chulainn, a figure comparable to the Greek hero Achilles, known for his terrifying battle frenzy, or ríastrad, Fergus and Conall Cernach. Emain Macha and Cruachan are the chief locations. The cycle is set around the end of the 1st century BC and the beginning of the 1st century AD, with the death of Conchobar being set at the same day as the Crucifixion. Third is a body of romance woven round Fionn Mac Cumhaill, his son Oisin, and his grandson Oscar, in the reigns of the High King of Ireland Cormac mac Airt, in the second and third centuries AD. This cycle of romance is usually called the Fenian cycle because it deals so largely with Fionn Mac Cumhaill and his fianna (militia). The Hill of Allen is often associated with the Fenian cycle. The chief tales of the Fenian cycle are Acallam na Senórach (often translated as Colloquy with the Ancients or Tales of the Elders of Ireland) and Tóraigheacht Dhiarmada agus Ghráinne (The Pursuit of Diarmuid and Gráinne). While there are early tales regarding Fionn, the majority of the Fenian cycle appears to have been written later than the other cycles. Fourth is the Historical Cycle, or Cycle of the Kings. The Historical Cycle ranges from the almost entirely mythological Labraid Loingsech, who allegedly became High King of Ireland around 431 BC, to the entirely historical Brian Boru, who reigned as High King of Ireland in the eleventh century AD. The Historical Cycle includes the late medieval tale Buile Shuibhne (The Frenzy of Sweeney), which has influenced the works of T. S. Eliot and Flann O'Brien, and Cogad Gáedel re Gallaib (The War of the Irish with the Foreigners), which tells of Brian Boru's wars against the Vikings. Unlike the other cycles there is not a consistent set of characters or locations in this cycle, as the stories settings span more than a thousand years; though many stories feature Conn Cétchathach or Niall Noígíallach and the Hill of Tara is a common location. Unusually among European epic cycles, the Irish sagas were written in prosimetrum, i. e. prose, with verse interpolations expressing heightened emotion. Although usually found in manuscripts of later periods, many of these works contain language that predates the surviving records, and some of the poetry is significantly older than the complete tales they form a part of. It is thus not unusual to find poetry from the Old Irish period in a tale written in Middle Irish. While these four cycles are common to readers today they are the invention of modern scholars. There are several tales which do not fit neatly into one category, or not into any category at all. Early Irish writers though of tales in terms of genre's such as Aided (Death tales), Aislinge (Visions), Cath (Battle tales), Echtra (Adventures), Immram (Voyages), Táin Bó (Cattle Raids), Tochmarc (Wooings) and Togail (Destructions). As well as Irish mythology there were also adaptations into Middle Irish of Classical mythological tales such as Togail Troí (The Destruction of Troy, adapted from Daretis Phrygii de excidio Trojae historia, purportedly by Dares Phrygius), Togail na Tebe (The Destruction of Thebes, from Statius' Thebaid) and Imtheachta Æniasa (from Virgil's Aeneid).

Ерте заманауи кезең: 1500-1800

XVII ғасырда Ирландиядағы ағылшын үстемдігі күшейіп, дәстүрлі аристократия жойылды. Бұл әдеби топтың қамқоршыларын жоғалтуына әкелді, себебі жаңа дворяндар ағылшын тілінде сөйлейтін және ескі мәдениетке ықыласы жоқ адамдар еді. Күрделі классикалық өлшемдер өз мәнін жоғалтып, көбінесе халыққа кең таралған формалармен ауыстырылды. Бұл – ақын Дайбхи О Бруадар және төменгі топтардың мұратына арналған «Паирлимент Хлойнн Томайс» атты прозалық сатираның анонимді авторлары көрсеткендей, әлеуметтік және саяси шиеленістің заманы еді. Прозаның басқа бір түрі Геоффри Китингтің (Сэтхрун Кеитинн) тарихи еңбектерінде және «Төрт жазбашының жылнамасы» деп белгілі жинақта көрсетілді. Бұл өзгерістердің салдары XVIII ғасырда көрінді. Өлең әлі де басым әдеби құрал болып қала берді, ал оның шеберлері көбінесе кедей ғалымдар, жергілікті мектептерде классикалық білім алған және кәсіптік мектеп мұғалімдері еді. Мұндай жазушылар жергілікті тыңдарман үшін халыққа таныс өлшемдерде саяпталған туындылар жасады. Бұл әсіресе Ирландияның оңтүстік-батысындағы Мюнстерде байқалды, сонымен қатар Эоган Руа О Суиллеабхайн және Слиаб Луахрадан Аоган О Ратайл есімдері белгілі болды. 19 ғасырдың басында, әсіресе Гелл аристократиясының қалған отбасылары арасында, белгілі бір мөлшерде жергілікті қамқоршылар табылды. Ирланд тілі қала тілі болып қала берді және 19 ғасырдың ортасына дейін солай болды. XVIII ғасырдың бірінші жартысында Дублинде О’Нейштин (Ноттон) отбасымен байланысты ирланд тіліндегі әдеби үйірме болды. Бұл кезеңде әйелдердің сауаттылығы туралы мәліметтер аз, бірақ әйелдер ауызша дәстүрде маңызды рөл атқарды. Олар дәстүрлі аза тұту жырларын жазушылардың басты құрамы еді. Олардың ең танымал туындысы – Батыс Керридің соңғы Гелл ақсүйектерінің бірі Эйблин Дубх Ни Чонайлдың 18 ғасырдың соңында жазған «Caoineadh Airt Uí Laoghaire» аза тұту жыры. Мұндай шығармалар 19 ғасырда жинақталғанға дейін жазбаға түспеген.

The 17th century saw the tightening of English control over Ireland and the suppression of the traditional aristocracy. This meant that the literary class lost its patrons, since the new nobility were English speakers with little sympathy for the older culture. The elaborate classical metres lost their dominance and were largely replaced by more popular forms. This was an age of social and political tension, as expressed by the poet Dáibhí Ó Bruadair and the anonymous authors of Pairliment Chloinne Tomáis, a prose satire on the aspirations of the lower classes. Prose of another sort was represented by the historical works of Geoffrey Keating (Seathrún Céitinn) and the compilation known as the Annals of the Four Masters. The consequences of these changes were seen in the 18th century. Poetry was still the dominant literary medium and its practitioners were often poor scholars, educated in the classics at local schools and schoolmasters by trade. Such writers produced polished work in popular metres for a local audience. This was particularly the case in Munster, in the south west of Ireland, and notable names included Eoghan Rua Ó Súilleabháin and Aogán Ó Rathaille of Sliabh Luachra. A certain number of local patrons were still to be found, even in the early 19th century, and especially among the few surviving families of the Gaelic aristocracy. Irish was still an urban language, and continued to be so well into the 19th century. In the first half of the 18th century Dublin was the home of an Irish language literary circle connected to the Ó Neachtain (Naughton) family, a group with wide ranging Continental connections. There is little evidence of female literacy for this period, but women were of great importance in the oral tradition. They were the main composers of traditional laments. The most famous of these is Caoineadh Airt Uí Laoghaire, composed in the late 18th century by Eibhlín Dubh Ní Chonaill, one of the last of the Gaelic gentry of West Kerry. Compositions of this sort were not committed to writing until collected in the 19th century.

Қолжазба дәстүрі

Ирландияда баспа өнерінің енгізілуінен кейін де ирланд тіліндегі туындылар қолжазба түрінде таратыла берді. Ирландияда басылған алғашқы кітап – жалпы дұға кітабы болды. 1500 және 1600 жылдары баспа өнеріне қол жеткізу ресми сақтықтан ұсталды, алайда 17 ғасырда Киелі кітаптың ирланд тіліндегі нұсқасы (осы кітапты тапсырыс еткен англикан дін қызметкерінің атымен – Беделл Кітабы деп аталды) жарық көрді. 19 ғасырдың басына қарай ирланд тіліндегі көптеген танымал туындылар, діни және әдеби, басылып шықты, бірақ қолжазбалар ғасыр соңына дейін ең қолжетімді тарату құралы болып қала берді. Қолжазбаларды сауатты адамдар (мектеп мұғалімдері, шаруалар және т.б.) жинап, көшіріп, қайта көшіретін. Олардың ішінде бірнеше ғасырлық материалдар да болуы мүмкін. Оларға қол жеткізу тек сауатты адамдармен ғана шектелмеді, себебі олардың мазмұны жергілікті жиындарда оқылып берілетін. Бұл 19 ғасырдың соңында ирланд тілінде сөйлейтін аймақтарда да сақталды. Қолжазбалар көбінесе шетелге, әсіресе Америкаға алынып кетті. 19 ғасырда олардың көптеген түрлері жеке тұлғалар мен мәдени институттар жинады.

Ирландтық ағылшын дәстүрі (1): 18 ғасырда

Джонатан Свифт (1667–1745), күшті және жан-жақты сатирик, Ирландияның ағылшын тіліндегі ең алғашқы белгілі жазушысы болды. Свифт әр түрлі уақытта Англия мен Ирландияда билік өкілі болды. Свифттың көптеген шығармалары Англиямен саяси шиеленіс кезінде Ирландияны қолдауды көрсетті, оның ішінде «Ирландиялық өнімді жалпыға пайдалану туралы ұсыныс» (1720), «Дрейпиердің хаттары» (1724) және «Кішігірім ұсыныс» (1729) кіретін еңбектері, оған ирланд патриоты мәртебесін сыйлады. Оливер Голдсмит (1730–1774), Лонгфорд графтығында дүниеге келді, кейін Лондонға көшіп, әдеби ортаның бір бөлігіне айналды, бірақ оның поэзиясы Ирландиядағы жастық шағын көрсетеді. Ол «Уэйкфилд викарийі» (1766) романымен, «Шөлге кеткен ауыл» (1770) пасторальдық поэмасымен, сондай-ақ «Жақсы мінезді адам» (1768) және «Ол мойынсұнуға құштар» (1771, алғаш рет 1773 жылы қойылған) пьесаларымен ең танымал. Эдмунд Берк (1729–1797) Дублинде туды және Ұлыбританияның Парламентінің палатасында Виг партиясынан өкіл болып сайланды, сондай-ақ ораторлық өнері мен жарияланған еңбектері арқылы терең философиялық ой-өрісімен және көркем әдеби стильмен танылды.

Ольстер шотланд тіліндегі әдебиет (1): 18 ғасырда

Шотландтар, негізінен гаэль тілінде сөйлейтіндер, 15 ғасырдан бері Ульстерге қоныстанды, бірақ 17 ғасырда, 1610 жылғы плантациядан кейін, шамамен 200 000 төмендік шотландтардың көп саны келді, олардың саны 1690 жылдары ең жоғары деңгейге жетті. Шотландтардың негізгі қоныстану аймақтарында шотландтар ағылшын қоныс жайлаушыларынан бес немесе алты есе көп болды. Ульстерде шотланд тілінде сөйлейтін аймақтарда Аллан Рамзи (1686–1758) және Роберт Бернс (1759–96) сияқты шотланд ақындарының шығармалары, көбінесе жергілікті басылымдарда, өте танымал болды. Бұл 1720 жылдары басталған Ульстерде поэзияның қайта жаңғыруымен және жаңа проза жанрымен толықтырылды. Ульстерде шотланд тілінде поэзия мен проза дәстүрі 1720 жылдары басталды. Бұл тоқымашы-ақындар мәдени және әдеби үлгілері үшін Шотландияға жүгінді, бірақ олар жай ғана еліктеушілер емес еді. Олар ортақ әдеби дәстүрдің мұрагерлері болды және бірдей поэтикалық және орфографиялық қағидаларды ұстанды; Шотландия мен Ульстердегі дәстүрлі шотланд жазуын бірден ажырату кейде қиын. Рифмалы тоқымашылардың арасында Джеймс Кэмпбелл (1758–1818), Джеймс Орр (1770–1816) және Томас Беггс (1749–1847) болды.

Қазіргі кезең: 1800 жылдан бастап

XIX ғасырда ағылшын тілі кеңінен таралған, басты тілге айналуға жақын болды. Дегенмен, 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылыққа дейін, тіпті одан кейін де ирланд тілі оңтүстік-батыс, батыс және солтүстік-батыс аймақтарында кеңінен қолданылып келді. Ғасырдың басындағы белгілі ұзын поэма – Cúirt an Mheán Oíche (Түн ортасының соты), Клэр графтығынан шыққан Брайан Мерриманның күшті және жаңашыл сатирасы. Қолжазбаларды көшіру үздірілмей жалғасты. Мұндай жинақтардың бірі Килкенни округының мұғалімі және зығыр мата сатушысы Амхлоиб О Суиллеабхайнде болды. Ол 1827 жылдан 1835 жылға дейін жергілікті және халықаралық оқиғаларды, сондай-ақ күнделікті өмір туралы мол мәліметтерді қамтитын, ирланд тілінде бірегей күнделік жазды. 1840 жылдардағы Ұлы ашаршылық ирланд тілінің ығысуын жеделдетті. Көптеген тілдес адамдары аштықтан немесе қызбадан қайтыс болды, ал одан да көптеген адамдар эмиграцияға кетті. Бұрынғы онжылдықтардағы туған мәдениетті сақтауға көмектескен «қоршау мектептері» енді ағылшын тіліне басымдық берілген Ұлттық мектептер жүйесімен алмастырылды. Ирланд тілінде сауатты адамдардың саны өте шектеулі болды. Ағылшын тілінде сөйлейтін орта тап енді басым мәдени күшке айналды. Оның бірқатар өкілдері саяси немесе мәдени ұлтшылдыққа ықпал етті, ал кейбіреулері ирланд тіліндегі әдебиетке қызығушылық танытты. Олардың бірі – жас протестант ғалымы Сэмюэл Фергюсон, ол тілді жеке зерттеп, оның поэзиясын ашты және оны аударуға кірісті. Одан бұрын 1831 жылы ирланд тіліндегі халық поэзиясын жинауға жасалған алғашқы толыққанды әрекетті жариялаған Джеймс Хардиман болды. Осы және басқа да әрекеттер екі тілдің әдебиеттері арасында байланыс құрды.

Англо-ирландтық дәстүр (2)

Мария Эджворт (1767–1849) ағылшын-ирланд әдеби дәстүріне нақты негіз қалады. Ол Ирландияда тумаса да, жас кезінде сол жерге көшіп келіп, Ирландиямен жақын байланыс орнатты. Ол реалистік роман жанрындағы пионер болды. 19 ғасырда пайда болған басқа ирланд романшыларының ішінде Джон Бэним, Джеральд Гриффин, Чарльз Кикхэм және Уильям Карлтон бар. Олардың туындылары көбінесе орта таптың немесе помещиктердің көзқарастарын көрсетеді және олар «үлкен үй романдары» деп аталатын туындыларды жазды. Карлтон ерекшелік танытты, ал оның «Ирландия шаруаларының бейнелері мен әңгімелері» әлеуметтік жағдайдың екінші жағындағы өмірді көрсетті. Брам Стокер, «Дракула» романының авторы, және Лорд Дансанидің ерте туындылары бұл екі дәстүрден тыс тұрды. 19 ғасырдың көрнекті қорқыныш әңгімелерінің жазушыларының бірі – Шеридан Ле Фану, оның туындыларында «Сілас аға» және «Кармилла» романдары бар. Эдит Сомервилл мен Вайолет Флоренс Мартин (бірлесіп Мартин Росс атымен жазған) жазған романдар мен әңгімелер, көбінесе юмористик сипатта, ағылшын-ирланд әдебиетінің ең табысты туындыларының бірі болып табылады, бірақ олар тек «үлкен үйдің» көзқарасынан жазылған. 1894 жылы олар «Нағыз Шарлотта» атты кітап жариялады. Джордж Мур өзінің мансабының басында көп уақытын Парижде өткізді және француз реалистік романдарының әдістерін ағылшын тілінде қолданған алғашқы жазушылардың бірі болды. Оскар Уайльд (1854–1900), Ирландияда туып, білім алған, өмірінің соңғы жартысын Англияда өткізді. Оның пьесалары өткір зирыққандығымен ерекшеленеді, сонымен қатар ол ақын да болды. 19 ғасырдың соңында ирланд мәдени ұлтшылдығының күшеюі, Гель қайта жандануына әкеліп соқты, бұл ағылшын тіліндегі ирланд жазуына елеулі әсер етті және ирланд әдеби қайта жандануына үлес қосты. Бұл Дж. М. Синждің (1871–1909) пьесаларында, ол біршама уақытын ирланд тілінде сөйлейтін Аран аралдарында өткізген, және Уильям Батлер Йейтстің (1865–1939) ерте поэзиясында, онда ирланд мифологиясы жеке және ерекше тәсілмен қолданылады, анық көрінеді.

Ирланд тіліндегі әдебиеттер

XIX ғасырдың соңында Гел тілінің қайта жаңғыруы кезінде ирланд тіліне деген қызығушылық қайта жанданды. Бұл 1893 жылы Гел лигасының (Conradh na Gaeilge) құрылуымен тікелей байланысты болды. Лига Ирландияның ұлттық ерекшелігі ирланд тілімен тығыз байланысты екенін, оны жаңғырту және қазіргі мәдениеттің құралы ретінде пайдалану қажет екенін тұжырымдады. Осының нәтижесінде мыңдаған кітаптар мен памфлеттер ирланд тілінде жарық көрді, келесі онжылдықтарда жаңа әдебиеттің негізін қалады. Патрик Пирс (1879–1916), мұғалім, адвокат және революционер, ирланд тіліндегі модернистік әдебиеттің алға басушысы болды. Одан кейін, басқалармен қатар, Падраик О Конайр (1881–1928), еуропалық көзқарастары бар жеке тұлға келді. Сол кездегі ең көрнекті жазушылардың бірі – Сеосам Мак-Грианна (1900–1990), аурудың салдарынан шығармашылық кезеңі қысқарып, күшті автобиография және көркем романдар жазған автор болды. Оның інісі Сеамус О Грианна (1889–1969) одан да жемісті еңбек етті. Осы кезеңде оңтүстік-батыстағы шалқары ирланд тілінде сөйлейтін аймақтардан – Томас О Криомхтайн (1858–1937), Пейг Сайерс (1873–1958) және Мюрис О Суиллеабхайн (1904–1950) авторларының есімдері шықты, олардың өмірбаяндары ерекше көзге түсті. Тіл белсендісі Маиртин О Кадхен (1906–1970) қазіргі заманғы ирланд әдебиетінің ең көрнекті (және ең қиын) жазушысы ретінде танылды және Джеймс Джойске теңестірілді. Ол әңгімелер жинағын, екі роман және журналистикалық мақалалар жазды. Маиртин О Дирейн (1910–1988), Маир Мах ан Саои (1922–2021) және Сеан О Риордайн (1916–1977) сол буынның ең талантты ақындары болды. Ирланд және ағылшын тілдерінде жазған Эоган О Туайрис (1919–1982) проза мен поэзияда тәжірибе жасауға бейімділігімен белгілі болды. Солтүстік Ирландиядан Фланн О'Брайен (1911–1966) Myles na gCopaleen псевдонімімен ирланд тілінде «An Béal Bocht» романын жариялады. Кейтлин Мод (1941–1982) және Нуала Ни Домхнаилл (1952 ж.т.) дәстүрді құрметтейтін, бірақ модернистік көзқарасы бар жаңа буын ақындарының өкілдері саналады. Бұл буынның ең танымал өкілі Майкл Хартнетт (1941–1999) болды, ол ирланд және ағылшын тілдерінде жазып, біраз уақытқа соңғысынан бас тартқан. Қазіргі таңда ирланд тілінде жазылатын туындылардың тақырыптары мен жанрлары кең, көбінесе жас оқырмандарға баса назар аударылады. Ирланд тілінде сөйлейтін дәстүрлі аймақтар (Gaeltacht) енді авторлар мен тақырыптардың негізгі көзі болып табылмауда. Қалалық ирланд тілінде сөйлейтіндердің саны артып келеді, және осы фактор әдебиеттің болашақ бағытын анықтайтын болады.

There was a resurgence of interest in the Irish language in the late 19th century with the Gaelic Revival. This had much to do with the founding in 1893 of the Gaelic League (Conradh na Gaeilge). The League insisted that the identity of Ireland was intimately bound up with the Irish language, which should be modernised and used as a vehicle of contemporary culture. This led to the publication of thousands of books and pamphlets in Irish, providing the foundation of a new literature in the coming decades. Patrick Pearse (1879–1916), teacher, barrister and revolutionary, was a pioneer of modernist literature in Irish. He was followed by, among others, Pádraic Ó Conaire (1881–1928), an individualist with a strongly European bent. One of the finest writers to emerge in Irish at the time was Seosamh Mac Grianna (1900–1990), writer of a powerful autobiography and accomplished novels, though his creative period was cut short by illness. His brother Séamus Ó Grianna (1889–1969) was more prolific. This period also saw remarkable autobiographies from the remote Irish speaking areas of the south west – those of Tomás Ó Criomhthain (1858–1937), Peig Sayers (1873–1958) and Muiris Ó Súilleabháin (1904–1950). Máirtín Ó Cadhain (1906–1970), a language activist, is generally acknowledged as the doyen (and most difficult) of modern writers in Irish, and has been compared to James Joyce. He produced short stories, two novels and some journalism. Máirtín Ó Direáin (1910–1988), Máire Mhac an tSaoi (1922 2021) and Seán Ó Ríordáin (1916–1977) were three of the finest poets of that generation. Eoghan Ó Tuairisc (1919–1982), who wrote both in Irish and English, was noted for his readiness to experiment in both prose and verse. Flann O'Brien (1911–66), from Northern Ireland, published an Irish language novel An Béal Bocht under the name Myles na gCopaleen. Caitlín Maude (1941–1982) and Nuala Ní Dhomhnaill (b. 1952) may be seen as representatives of a new generation of poets, conscious of tradition but modernist in outlook. The best known of that generation was possibly Michael Hartnett (1941–1999), who wrote both in Irish and English, abandoning the latter altogether for a time. Writing in Irish now encompasses a broad range of subjects and genres, with more attention being directed to younger readers. The traditional Irish speaking areas (Gaeltacht) are now less important as a source of authors and themes. Urban Irish speakers are in the ascendancy, and it is likely that this will determine the nature of the literature.

Ольстер шотланд тіліндегі әдебиеттер (2)

Ольстер шотланд тілінде сөйлейтін аймақтарда дәстүрлі түрде Аллан Рамзи және Роберт Бернс сияқты шотланд ақындарының туындыларына зор сұраныс болды, көбінесе жергілікті басылымдарда. Бұл жергілікті авторлардың шығармаларымен толықтырылды, олардың ең танымал жанры – ұйқасты тоқушы поэзиясы. 1750 мен 1850 жылдар аралығында оның 60-тан 70-ке дейін томдары жарық көрді, ең шарықталуы 1810-1840 жылдарға келді. Сонымен қатар, Шығыс Антримнен Джон Клиффорд (1900–1983) да белгілі болды. Джеймс Фентонның поэзиясы, кейде көтеріңкі, қанағаттандыратын, сағынышпен суарылған, қазіргі Ольстер шотланд тілінде жазылған. Ол «Дэн тайпасын оят» (1998), «Құбыжықтың арт көшелері» (2000) және «Министрден келген адам» (2005) романдарынан тұратын трилогия жазды, сондай-ақ балаларға арналған «Эстер, Ульдиан пехттерінің патшайымы» және «Фергус пен Тағдыр тасы» әңгімелері мен «Жағалау бойында» (2005) және «Ескі жарық, Жаңа жарық» (2009) поэзия жинақтарын шығарды. Белфастағы бір команда Киелі кітаптың бөліктерін Ольстер шотланд тіліне аударуды бастады. 2009 жылы Лұқа жазған Ізгі хабар жарық көрді.

Ағылшын тіліндегі ирланд әдебиеті (20 ғасыр)

Ақын У. Б. Йейтс бастапқыда Прерафаэлиттердің ықпалына түсті және өзінің алғашқы поэзиясында ирландтық "шаруа халықтық дәстүрлері мен ежелгі кельт мифтерін" пайдаланды. Кейіннен ол Джон Доннның "интеллектуалды жағынан күшті" поэзиясына, сондай-ақ Эзра Паунд пен Т. С. Элиотқа қызығушылық танытып, ХХ ғасырдың ең ұлы модернист ақындарының біріне айналды. Йейтс ағылшын-ирландтық протестант болғанымен, 1916 жылғы Пасха көтерілісіне терең әсер етті және Ирландияның тәуелсіздігін қолдады. Ол 1923 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алды және 1922-1928 жылдары Ирландия Сенатының мүшесі болды. ХХ ғасырдың басындағы ирланд ақындарының ерекшелігі – 1916 жылғы Пасха көтерілісімен байланысты болуы. Республикашылдардың үш жетекшісі – Патрик Пирс (1879–1916), Джозеф Мэри Планкетт (1879–1916) және Томас Макдонаг (1878–1916) белгілі ақындар еді. Йейтстің ертедегі кельт стилі ең ықпалды болып шықты. Ерте Йейтстің ең көрнекті ізбасарларының арасында Пэдрейк Колум (1881–1972), Ф. Р. Хиггинс (1896–1941) және Остин Кларк (1896–1974) болды. Ирландиялық поэзиялық модернизмнің бастауы Йейтс емес, Джойс болды. 1930 жылдары тәжірибелік жазумен айналысатын жазушылардың бір буыны пайда болды. Олардың ең танымал өкілі – Сэмюэл Беккет (1906–1989), ол 1969 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды. Беккеттің поэзиясы маңызды болғанымен, ол ең танымал емес. 1920-1930 жылдары алғаш рет жарық көрген екінші буын модернист ирланд ақындарының арасында Брайан Коффи (1905–1995), Денис Девлин (1908–1959), Томас Макгриви (1893–1967), Бланайд Салкельд (1880–1959) және Мэри Девенпорт О'Нилл (1879–1967) бар. Йейтс пен оның ізбасарлары негізінен аристократиялық Гейл Ирландиясы туралы жазған кезде, шындығында 1930 және 1940 жылдардағы Ирландия шағын фермерлер мен дүкеншілердің қоғамы болды. Осы ортадан Йейтс үлгісіне қарсы шыққан, бірақ модернисттік бейімділік танытпаған ақындардың бір буыны туды. Шағын шаруа қожалығынан шыққан Патрик Кавана (1904–1967) ауыл өмірінің тарлығы мен мазасыздығы туралы жазды. 1950 жылдардың аяғынан бастап Энтони Кронин, Пирс Хатчинсон, Джон Джордан және Томас Кинселла сияқты ақындардың жаңа буыны пайда болды, олардың көпшілігі 1960 және 1970 жылдары Дублинде өмір сүрді. Дублинде 1960 жылдары бірқатар жаңа әдеби журналдар құрылды: «Поэзия Ирландия», «Арена», «The Lace Curtain», ал 1970 жылдары – «Cyphers». Форрест Ридтің (1875–1947) романдары бүгінгі күні аса танымал болмаса да, ол «Еуропалық дәрежедегі алғашқы Ольстер романы» деп аталды және оның протестанттық Белфаст романы «Following Darkness» (1912) пен Джеймс Джойстің католик Дублинде өскен романы «Жас жігіт ретінде суретшінің портреті» (1924) арасында салыстырулар жасалды. Ридтің еркек сұлулығы мен махаббатын зерттеу үшін су астында қалған аңыздарды жиі қолданатын көркем шығармаларын ХХ ғасырдағы ағылшын әдебиетінде гомосексуализмнің айқын көрінісінің пайда болуына байланысты тарихи контекстке жатқызуға болады. Джеймс Джойс (1882–1941) – ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ең маңызды романдар жазушыларының бірі және өзінің әйгілі «Улисс» романында («stream of consciousness» – «ой ағыны») техникасын қолданудың басты ізашары. «Улисс» – «барлық модернистік қозғалыстың көрінісі және қорытындысы» деп сипатталған. Джойс сондай-ақ «Финнеганның оянуын» (1939), «Дублиндіктерді» (1914) және жартылай автобиографиялық «Жас жігіт ретінде суретшінің портретін» (1914–15) жазды. «Улисс», көбінесе ХХ ғасырдың ең ұлы романы саналады, Дублин қаласының бір күнін баяндайды. Көптеген стильдерде жазылған бұл кітап әдебиеттік модернизмнің дамуындағы маңызды кезең болды. Егер «Улисс» – күндізгі оқиға болса, «Финнеганның оянуы» – түнгі эпос, ол арманның логикасына сүйене отырып, ағылшын, ирланд және латын тілдерін пародиялайтын ойлап тапқан тілдерде жазылған. Джойстің жоғары модернисттік стилі Ирландияның жаңа буыны роман жазушыларына әсер етті, әсіресе Сэмюэл Беккет (1906–1989), Брайан О'Нолан (1911–1966) (Фланн О'Брайен және Майлс на Копалин ретінде жарияланды) және Эйдан Хиггинс (1927–2015). О'Нолан екі тілді болғандықтан, оның көркем шығармалары жергілікті дәстүрдің белгісін анық көрсетеді, әсіресе әңгімелеуінің қиялға толы сапасы мен «An Béal Bocht» сияқты шығармаларындағы сатирасының өткірлігі. 1969 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алған Сэмюэл Беккет – ХХ ғасырдағы әдебиеттің ең ірі тұлғаларының бірі. Көбінесе пьесаларымен танымал, ол сонымен қатар «Уатт» (1953) және оның трилогиясы «Молой» (1951), «Малоун қайтыс болады» (1956) және «Аты белгісіз» (1960) сияқты ойдан шығарылған шығармалар жазды, олардың барлығы алғаш рет француз тілінде жазылып, басылды. Үлкен үй романы 20-ғасырда дамыды, ал Эйдан Хиггинстің (1927–2015) алғашқы романы «Langrishe, Go Down» (1966) – жанрдың тәжірибелік үлгісі. Әдеттегі өкілдері Элизабет Боуэн (1899–73) және Молли Кийн (1904–96) (M. J. Farrell ретінде жазған). Ирландия еркін мемлекеті мен Ирландия Республикасының құрылуымен төменгі әлеуметтік топтардан шыққан жазушылар көбейді. Көбінесе олар төменгі орта тап пен шағын фермерлердің тар, шектеулі өмірі туралы жазды. Осы стильдің өкілдері Бринсли МакНамарадан (1890–1963) Джон Макгаэрнге (1934–2006) дейін жетеді. Кейінгі ХХ ғасыр мен ерте ХХІ ғасырдың танымал романдарының авторлары – Джон Банвилл, Себастиан Барри, Шимус Дин, Дермот Хили, Дженнифер Джонстон, Патрик Маккейб, Эдна О'Брайен, Колм Тоибин және Уильям Тревор. Ирландиядағы әңгіме жанры да танымал, оның белгілі өкілдері Фрэнк О'Коннор, Шон О Фаолайн және Уильям Тревор. Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын төрт ирланд жазушысы жеңіп алды: У. Б. Йейтс, Джордж Бернард Шоу, Сэмюэл Беккет және Шимус Хини.

The poet W. B. Yeats was initially influenced by the Pre Raphaelites and made use of Irish "peasant folk traditions and ancient Celtic myth" in his early poetry. Subsequently, he was drawn to the "intellectually more vigorous" poetry of John Donne, along with Ezra Pound and T. S. Eliot, and became one of the greatest 20th century modernist poets. Though Yeats was an Anglo Irish Protestant he was deeply affected by the Easter Rising of 1916 and supported the independence of Ireland. He received the Nobel Prize for literature in 1923 and was a member of the Irish Senate from 1922 to 1928. A group of early 20th century Irish poets worth noting are those associated with the Easter Rising of 1916. Three of the Republican leadership, Patrick Pearse (1879–1916), Joseph Mary Plunkett (1879–1916) and Thomas MacDonagh (1878–1916), were noted poets. It was to be Yeats' earlier Celtic mode that was to be most influential. Among the most prominent followers of the early Yeats were Padraic Colum (1881–1972), F. R. Higgins (1896–1941), and Austin Clarke (1896–1974). Irish poetic Modernism took its lead not from Yeats but from Joyce. The 1930s saw the emergence of a generation of writers who engaged in experimental writing as a matter of course. The best known of these is Samuel Beckett (1906–1989), who won the Nobel Prize in Literature in 1969. Beckett's poetry, while not inconsiderable, is not what he is best known for. The most significant of the second generation Modernist Irish poets who first published in the 1920s and 1930s include Brian Coffey (1905–1995), Denis Devlin (1908–1959), Thomas MacGreevy (1893–1967), Blanaid Salkeld (1880–1959), and Mary Devenport O'Neill (1879–1967). While Yeats and his followers wrote about an essentially aristocratic Gaelic Ireland, the reality was that the actual Ireland of the 1930s and 1940s was a society of small farmers and shopkeepers. Inevitably, a generation of poets who rebelled against the example of Yeats, but who were not Modernist by inclination, emerged from this environment. Patrick Kavanagh (1904–1967), who came from a small farm, wrote about the narrowness and frustrations of rural life. A new generation of poets emerged from the late 1950s onward, which included Anthony Cronin, Pearse Hutchinson, John Jordan, and Thomas Kinsella, most of whom were based in Dublin in the 1960s and 1970s. In Dublin a number of new literary magazines were founded in the 1960s; Poetry Ireland, Arena, The Lace Curtain, and in the 1970s, Cyphers. Though the novels of Forrest Reid (1875–1947) are not necessarily well known today, he has been labelled 'the first Ulster novelist of European stature', and comparisons have been drawn between his own coming of age novel of Protestant Belfast, Following Darkness (1912), and James Joyce's seminal novel of growing up in Catholic Dublin, A Portrait of the Artist as a Young Man (1924). Reid's fiction, which often uses submerged narratives to explore male beauty and love, can be placed within the historical context of the emergence of a more explicit expression of homosexuality in English literature in the 20th century. James Joyce (1882–1941) is one of the most significant novelists of the first half of the 20th century, and a major pioneer in the use of the "stream of consciousness" technique in his famous novel Ulysses (1922). Ulysses has been described as "a demonstration and summation of the entire Modernist movement". Joyce also wrote Finnegans Wake (1939), Dubliners (1914), and the semi autobiographical A Portrait of the Artist as a Young Man (1914–15). Ulysses, often considered to be the greatest novel of the 20th century, is the story of a day in the life of a city, Dublin. Told in a dazzling array of styles, it was a landmark book in the development of literary modernism. If Ulysses is the story of a day, Finnegans Wake is a night epic, partaking in the logic of dreams and written in an invented language which parodies English, Irish and Latin. Joyce's high modernist style had its influence on coming generations of Irish novelists, most notably Samuel Beckett (1906–1989), Brian O'Nolan (1911–66) (who published as Flann O'Brien and as Myles na gCopaleen), and Aidan Higgins (1927–2015). O'Nolan was bilingual and his fiction clearly shows the mark of the native tradition, particularly in the imaginative quality of his storytelling and the biting edge of his satire in works such as An Béal Bocht. Samuel Beckett, who won the Nobel Prize for Literature in 1969, is one of the great figures in 20th century world literature. Perhaps best known for his plays, he also wrote works of fiction, including Watt (1953) and his trilogy Molloy (1951), Malone Dies (1956) and The Unnamable (1960), all three of which were first written, and published, in French. The big house novel prospered into the 20th century, and Aidan Higgins' (1927–2015) first novel Langrishe, Go Down (1966) is an experimental example of the genre. More conventional exponents include Elizabeth Bowen (1899–73) and Molly Keane (1904–96) (writing as M. J. Farrell). With the rise of the Irish Free State and the Republic of Ireland, more novelists from the lower social classes began to emerge. Frequently, these authors wrote of the narrow, circumscribed lives of the lower middle classes and small farmers. Exponents of this style range from Brinsley MacNamara (1890–1963) to John McGahern (1934–2006). Other notable novelists of the late 20th and early 21st century include John Banville, Sebastian Barry, Seamus Deane, Dermot Healy, Jennifer Johnston, Patrick McCabe, Edna O'Brien, Colm Tóibín, and William Trevor. The Irish short story has proved a popular genre, with well known practitioners including Frank O'Connor, Seán Ó Faoláin, and William Trevor. A total of four Irish writers have won the Nobel Prize for Literature – W. B. Yeats, George Bernard Shaw, Samuel Beckett and Seamus Heaney.