Кіріспе
АҚШ-тың су асты кемесі
+USS Cod (SS 224)
USS Cod (SS/AGSS/IXSS 224) – Солтүстік Атлант және Солтүстік Тынық мұхиттарында маңызды және өте танымал тағамдық балық – треска аталған АҚШ Әскери-теңіз күштерінің жалғыз кемесі. Ол 1943 жылдың 21 наурызында суға түсіріліп, 1943 жылдың 21 маусымында қолданысқа берілді. Cod қазір Ұлттық тарихи ескерткіш, Огайо штатының Кливленд қаласында мұражай кемесі және ескерткіш ретінде сақталып, мамырдан қарашаға дейін күн сайын келушілерге ашық.
Құрылыс және іске қосу
"Cod" су асты кемесінің килі 1942 жылғы 21 шілдеде Коннектикут штатындағы Гротон қаласында Electric Boat Company компаниясымен салынды. Су асты кемесінің төрт негізгі Cleveland Model 16 248 V16 дизельдік қозғалтқыштары және бір Cleveland Model 8 268 қосалқы дизельдік қозғалтқышы General Motors Cleveland Diesel Engine Division компаниясымен Кливлендтің батыс жағында салынған. Ол 1943 жылғы 21 наурызда Г.М. Махонидің демеушілігімен суға түсірілді және 1943 жылғы 21 маусымда АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирі Джеймс С. Демпси басқаруымен қолданысқа енгізілді. Командир Демпси S 37 су асты кемесімен басқарған кезде Екінші дүниежүзілік соғыстағы алғашқы жапондық эсминецін батырып, әйгілі болған еді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1943 жылғы 30 тамызда американдық C1-B типті жүк кемесі SS Alcoa Patriot Кариб теңізінде Код кемесіне атыс ашты, Колумбияның Баранкилья қаласынан солтүстік-батысқа қарай және Панама каналының солтүстік кіреберісінен шығысқа қарай орналасқан. Үш сағаттан соң Alcoa Patriot кемесі Кодты қайта көріп, оған тағы атыс жасады, Баранкильядан солтүстік-батысқа қарай және Панама каналының солтүстік кіреберісінен шығысқа қарай орналасқан. Код екі инцидентте де зақым алмады және құрбан болғандар жоқ.
Бірінші патруль, 1943 жылдың қазаны 1944 жылдың қаңтары
Код өзінің алғашқы әскери патрулін дайындау үшін 1943 жылғы 2 қазанда Брисбенге (Австралия) келді. Ол сол жерден 20 күн өткен соң шықты. Оңтүстік Қытай теңізіне еніп, аздаған нысаналарды анықтады және 29 қарашада бір рет қана шабуыл жасады, нәтижесі белгісіз болды. 1943 жылдың 16 желтоқсанынан 1944 жылдың 11 қаңтарына дейін жөндеуге Фримантелге (Австралия) қайтып келді.
Екінші патруль, 1944 ақпан 1944 наурыз
Код Оңтүстік Қытай теңізінде, Ява және Хальмахера аймақтарында екінші соғыс патруліне шықты. 16 ақпанда суға көтеріліп, артиллериялық оқпен сампанды батырды, ал 23 ақпанда жапон сауда кемесін торпедалады. 27 ақпанда тағы біреуін, «Тайсоку Мару» (2473 тонна) кемесін түбіне жіберді, екі күннен кейін үшінші кемеге шабуыл жасады, бірақ жапондық эскорт кемесінің қарқынды тереңдік зарядтауы салдарынан терең суға шұғып кетуге мәжбүр болды.
Үшінші патруль, 1944 жылдың наурыз айы 1944 жылдың маусым айы
1944 жылдың 13 наурызынан 6 сәуіріне дейін Фримантелде қайта жабдықталып, Cod кемесі үшінші соғыс шабуылы аясында Сулу теңізіне және Лузон жағалауындағы Оңтүстік Қытай теңізіне бет бұрды. 10 мамырда 32 кемеден тұратын қоршаулы конвойға шабуыл жасап, "Карукая" эсминцін және "Шохеи Мару" (7 256 тонна) жүк тасымалдаушы кемесін батырды, бірақ эскорт кемелері оны тереңдегі бомбалармен суға батырды. 1944 жылдың 1 маусымында Фримантелге жабдықталу үшін қайта оралды.
Төртінші қарауыл, 1944 шілде 1944 тамыз
3 шілдеде "Код" қайтадан теңізге шықты, төртінші соғыс патруліне. Ол Лусон аймағының жағалауынан Яваға дейін ішкі аймақтарды шарлады. 3 тамызда "Сейко Мару" (708 тонна) қайта жаңартылған желілік тендер кемесін, ал 14 тамызда "ЛСВ 129" десанттық кемесін баттырды. Сәтті аяқталып, 25 тамызда Фримантлға оралды.
Бесінші патруль, 1944 жылдың қыркүйегі 1944 жылдың қарашасы
Код 1944 жылғы 18 қыркүйекте Филиппин суларына бағытталған бесінші әскери патруліне теңізге шықты. 5 қазанда ол жүк кемесі «Тацусиро Мару» (6,886 тонна) кемесімен алғашқы байланысқа шығып, оны батырды. Екі күннен кейін ол бір танкерге ауыр зақым келтірді. 25 қазанда үлкен конвойды анықтап, Код бірнеше шабуыл жасады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Барлық торпедаларын жұмсағаннан кейін, ол конвойдың орнын хабарлау үшін тағы бір күн бойы оны қадағалап отырды. Қараша айында ол Лусон жағалауында құтқару станциясын ұйымдастырды, жапон базаларына жасалған әуе шабуылдарынан кейін ұшқыштарды құтқаруға дайын болды, бұл шабуылдар сол айдағы Лейте шайқасына жол ашты. Код 1944 жылғы 20 қарашада Перл-Харбор әскери-теңіз базасына қайтып келді, содан кейін Маре-Айленд әскери-теңіз кемежайында жөндеуге түсті және 1945 жылғы 7 наурызда Перл-Харборға оралды.
Алтыншы патруль, 1945 ж. наурыз 1945 ж. мамыр
24 наурызда ол Перл-Харбордан шығыс Қытай теңізіне алтыншы соғыс патруліне шықты. Негізгі міндеті – құтқару қызметі болғандықтан, 17 сәуірде палубалық қаруын қолданып, буксирлеуші кемені және оның ілесіп келе жатқан жүгін батырып, үш адамды құтқарып алды. 24 сәуірде конвойға шабуыл жасады, нәтижесінде кеменің өміріндегі ең қауіпті тереңдікке бомбалау шабуылына ұшырады. Келесі күні W 41 мина іздеуші кемесін суға батырды. 26 сәуірде «Код» кемесінің кормовой торпедалық бөлімінде өрт пайда болды, бірақ кеме экипажы өртті тоқтатты және өрт жарылысқа жетпес бұрын торпеданы қолмен іске қосты. QM2c Лоренс Э. Фоули және S1c Эндрю Г. Джонсон торпедалық бөлімінің люгін ашу кезінде теңізге құлап кетті. S1c Фоули ертесіне таңертең табылды, бірақ QM2c Джонсон түнде суға батып қайтыс болды. Бұл Екінші дүниежүзілік соғыста «Код» кемесінің жалғыз қазасы болды.
Жетінші патруль, 1945 мамыр 1946 маусым
1945 жылдың 29 мамыры мен 26 маусымы аралығында Гуамда қайта жөндеуден өткеннен кейін, "Код" су асты кемесі жетінші әскери патрулі үшін Сиам шығанағына және Индоқытай жағалауына бағыт алды. 9 және 10 шілдеде ол тіреліп қалған голланд су асты кемесі "O 19"-ды құтқаруға шықты, оның экипажына суға мінгізіп, кемені рифтен шығара алмағандықтан жойды. Бұл – тарихтағы су асты кемелерін құтқару бойынша жалғыз халықаралық операция. Голланд теңізшілерін АҚШ-тың Субик шығанағына қайтарғаннан кейін, 21 шілде мен 1 тамыз аралығында "Код" Сингапурдағы жапондықтарды жабдықтау үшін қалған джунктарға, моторлық қайықтарға және баржаларға 20 оқ атып шабуыл жасады. "Код" әрбір нысанды азаматтық экипажын құтқару үшін тексергеннен кейін, оларды оқтармен және торпедалармен батырып, барлығы 23 кемені түбіне жіберді. 1 тамызда жаудың ұшағы "Кодты" атқылап, суға сүңгіп кетуге мәжбүр етті, нәтижесінде бір топ теңізшісі артта қалды. Екі күннен кейін оларды "Бленни" құтқарып алды. "Код" 1945 жылдың 13 тамызында Фримантелге оралғанда, "O 19" экипажы құтқарушыларына той ұйымдастыруға дайын тұрды. Осы той кезінде екі экипаж жапондықтардың капитуляциялағанын естіді. Осы сәтті бейнелеу үшін "Кодтың" соғыс туына тағы бір белгі қосылды: мартини стаканының астындағы "O 19" деген жазу. "Код" 31 тамызда үйіне аттанды. Флорида штатының Майами қаласына соғып, 3 қарашада Нью-Лондон теңіз базасына келген "Код", күрделі жөндеуге Филадельфия теңіз кемежайына барып, Нью-Лондонға қайтып келді, онда 1946 жылдың 22 маусымында қызметтен босатылып, резервке қойылды.
Соғыстан кейінгі қызмет, 1946 маусым 1954 маусым
1946 жылы «Код» кемесі консервацияға алынды. 1951 жылы «Код» НАТО-ның суастына қарсы жаттығуларына қатысу үшін қайта қолданысқа енгізілді. Суық соғыс кезеңінде «Код» Ньюфаундлендтің Сент-Джонс қаласына, сондай-ақ Куба мен Оңтүстік Америкаға барды.
Ұлы көлдердегі оқу кемесі, 1954 маусым 1971 желтоқсан
1954 жылдың ақпанында "Код" кемесі қызметтен шығарылып, резервке қойылды. 1959 жылы ол Сент-Лоуренс теңіз жолы арқылы Кливленд, Огайо қаласына сүйретіліп әкелінді және оқу кемесі ретінде пайдаланылды. "Код" кемесі резервтегілердің демалыс күндері жаттығуларын өткізу үшін оқу платформасы қызметін атқарды. 1962 жылдың 1 желтоқсанында "Код" кемесі көмекші суасты қайығы (AGSS 224) ретінде қайта жіктелді, ал 1971 жылдың 30 маусымында жіктемесіз әртүрлі суасты қайығы (IXSS 224) ретінде қайта жіктелді. "Код" кемесі қызметте болды, бірақ "резервтегі қызметте" деп есептелді. 1971 жылдың 15 желтоқсанында "Код" кемесі Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен шығарылды.
Мұражай кемесі
Кливленд тұрғындарының бір тобы кемелерді естелік ретінде сақтау мақсатымен «Кливленд Координациялық Кодты құтқару комитеті» (Cleveland Coordinating Committee to Save Cod, Inc.) құрды. 1976 жылғы қаңтарда АҚШ Әскери-теңіз күштері топқа су асты кемесіне қамқорлық беру құқығын берді. 1976 жылғы мамыр айында «Код» жүзуші ескерткіш ретінде халыққа ашылды. 1986 жылы АҚШ Ішкі істер министрлігі «Кодты» Ұлттық тарихи ескерткіш деп жариялады. Ескерткіш әр жылдың мамыр және қараша айлары аралығында күн сайын ашық. Бүгінде «Код» – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі АҚШ Әскери-теңіз күштерінің мұражайлық су асты кемесі, және су асты кемесіне кіру үшін есіктер мен баспалдақтар кесілмеген жалғыз кеме. Кемеге келушілер экипаж қолданған тік баспалдақтар мен люктерді пайдаланады. Кеменің 5 дюймдік палубалық зеңбірегі, Mark IV торпедалық деректерді есептеу компьютері және барлық бес дизельдік қозғалтқышы қалпына келтіріліп, толыққанды жұмыс істейді. «Кодтың» туған жері ретінде Кливленд те ішінара үлес қосады, себебі су асты кемесінің төрт негізгі және бір қосалқы дизельдік қозғалтқыштары Кливлендтің батыс жағындағы General Motors Cleveland Diesel Engine Division-да салынған. «Код» бастапқыда Екінші дүниежүзілік соғыстағы басқа бір су асты кемесі – «Стингрейде» қолданылған екі General Motors Cleveland Model 16 248 V16 дизельдік қозғалтқышын алды. Осы қозғалтқыштар «Код» қозғалтқыштарын қалпына келтіру үшін керек-жарақтар ретінде сақталады. «Код» W8COD әуесқойлық радиостансасын басқарады және түрлі әуесқойлық радио жарыстары мен «Дала күні» сияқты іс-шараларға қатысады. 2021 жылдың 13 маусымында «Код» Кливлендтен Эридегі Donjon Shipbuilding & Repair кеме құрылысы және жөндеу компаниясына су асты корпусын жөндеу және жаңарту үшін құрғақ докқа сүйретілді. «Код» соңғы рет 1963 жылы Огайо штатының Лорейн қаласында жөндеу үшін құрғақ докқа жіберілді. Құрғақ док жөндеу бағдарламасы кезеңінде «Код» шамамен 64 күнге жабылды. АҚШ Ішкі істер министрлігі басқаратын Save America's Treasures грант бағдарламасы арқылы берілген 395 050 АҚШ доллары көлеміндегі гранттың есебінен қаржыландырылған 1,1 миллион АҚШ доллары тұратын жобаның мақсаты – су асты кемесінің корпусын сақтау және қалпына келтіру. «Код» 2021 жылдың 18 тамызында Кливлендке қайтып келді және 1959 жылдан бері орналасқан 1201 North Marginal Road мекенжайындағы тұрақты орнына орналасты. 2023 жылдың 21 маусымында «Код» Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі комиссияға берілгеніне 80 жыл толуын тойлады.
Популярлы мәдениеттегі бейнелер
Код "Тыныш қызмет" телесериалының тақырыбы болды және 1958 жылғы 30 мамырда NBC телеарнасында көрсетілген "USS Cod's Lost Boarding Party" атты эпизодтың негізгі сюжетіне арналды. Код Смитсоний арнасының "Hell Below" соғыс деректі фильміндегі сыртқы және ішкі түсірілімдер үшін қолданылды, ол "Танг" суасты қайығын бейнеледі. U 99 және U 100 1940 жылы суға түсірілді. 2015 жылы Кодта түсірілімдер жүргізілді. Деректі фильм 2016 жылғы 17 шілдеде көрсетілді. Код "World of Warships" YouTube арнасында "Naval Legends: USS Cod" атты екі бөлімді деректі фильмнің тақырыбы болды. Деректі фильм 2019 жылғы 2 және 4 шілдеде жарияланды. Код Дольф Лундгреннің "Operation Seawolf" фильміндегі Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс суасты қайықтарын бейнелеу үшін сыртқы және ішкі түсірілімдерде қолданылды. Фильм 2022 жылғы 7 қазанда шықты.