Кіріспе

Құс түрі

Темірқұс (Buteo regalis) – ірі жыртқыш құс және кең қанатты бүркіттерге жатады. Ескідегі халықтық атауы – темірлі кедір-бұдыр аяқ. "Regalis" деген сөз латын тілінде "патшалық" (rex, regis – "патша") деген мағынаны білдіреді. "Темірқұс" деген атау "тозған түсті" немесе "қызыл қоңыр" түсті білдіреді. Бұл түр ашық, құрғақ шалғынды далалар, дала және бұталы далалы жерлерде кездесетін ірі, кең қанатты бүркіт; ол Солтүстік Американың ішкі аймақтарына ендемик. Ол туған жерлерінде бүркітшілікке қолданылады.

Сипаттама

Бұл Солтүстік Америкадағы Бутеолардың ең ірісі және оның мөлшері, пропорциялары мен мінез-құлқына байланысты оны көбінесе бүркітпен шатастырады. Әлемдегі Бутеоның шамамен отыз түрінің ішінде, тек Азияның таулық құсқұйрығы (B. hemilasius) ғана ұзындығы мен қанаттарының ені бойынша орташа есеппен одан ірі болады. Таулық құсқұйрығы мен қызылқұйрықты сойқанның салмағы бір-бірімен көп ортақ, және осы екі түрдің қайсысы туыстың ең ауыр түрі екені даулы. Барлық жыртқыш құстар сияқты, қызылқұйрықты сойқанның анасы еркегінен ірі, бірақ өлшемдер диапазонында кішкентай аналар мен үлкен еркектер арасында белгілі бір үйлесім бар. Бұл түрдің ұзындығы – дан басталып, орташасы , қанаттарының ені – дан басталып, шамамен орташасы , ал салмағы – дан басталып, түрдің салыстырмалы түрде шектеулі көбею аймағында өзгереді. Түрдің көбею аймағының оңтүстік бөлігінде, яғни Аризона, Нью-Мексико және Юта штаттарында, еркектердің орташа салмағы 15 үлгіде , ал аналардың орташа салмағы 4 үлгіде болады. Көбею аймағының солтүстік бөлігінде, Канаданың оңтүстігінде, Вашингтон, Айдахо және Солтүстік Дакотада, сойқандар ауыр болады, еркектердің орташа салмағы (30 үлгіде) , ал аналардың орташа салмағы (37 үлгіде) . Таулық құсқұйрығының орташа салмағы осы дене массасының зерттеулері арасында орташа мәнді көрсетті, атап айтқанда, біріншісінен ауыррақ, ал соңғысынан жеңілрек, әсіресе 37 қызылқұйрықты сойқан анасының үлгісі оны солтүстік популяцияларындағы Бутеоның ең ірі түрі ретінде көрсетеді. Ересектерінің қанаттары ұзын және кең, ал құйрығы сұр, қызыл немесе ақ түсті болады. Аяқтары тырнақтарына дейін қауырсынмен жабылған, қалың аяқты бүркітке ұқсас. Екі түс формасы бар:
Жарық түсті құстардың жоғарғы бөлігі қызыл қоңыр, ал басы, мойны және төменгі бөлігі ақшыл, аяқтары қызыл, қанаттарының астында қызыл іздер бар. Жоғарғы қанаттары сұр түсті. "Қызылқұйрық" деген атау жарық түсті құстардың қызыл түсіне сілтеме жасайды. Қара түсті құстардың жоғарғы және төменгі бөлігі қара қоңыр, ал жоғарғы және төменгі қанаттарында ақшыл дақтар бар. Көшеттемелері жоқ.

Дауыс

Әдебиетте бұл дауыс жақсы сипатталмаған. Ескерту шақырулары кри – а немесе ке – а және қатал каа, каа дауыстарынан тұрады, соңғысы сельдь шаянының (herring gull) кейбір дыбысталуларына ұқсайды. Бір сипаттамада "дыбысы тербелген" ескерту шақыруы және "тынысты" ноталар айтылса, басқа авторлар қызыл құйрықты бүркіттің (B. jamaicensis) айқайларына ұқсас шығуыштарды сипаттайды.

Таралған жануарлар

Тамақ географиялық жағынан, олжа түрлерінің таралуына байланысты шамалы өзгереді, бірақ темірқұйрық бүркіттің ареалы қабаттасатын жерлерде қоян мен харелер, жер қаскырлары мен қалталы гоферлермен бірге басты азық түрлері болып табылады. Оңтүстік Дакотада он үш жолақты жер қаскыры (Spermophilus tridecemlin) басым жем, ал Вашингтонда солтүстік қалталы гоферлер (Thomomys talpoides) және Ұлы жазықтық қалталы тышқаны (Perognathus parvus) негізінен ауланады. Сол сияқты, Боттаның қалталы гофері (Thomomys bottae) Жаңа Мексикада Гуннисонның далалық иті (Cynomys gunnisoni) және шөлді мақтақұйрық (Sylvilagus audubonii) сияқты маңызды олжа болды. Солтүстік Юта мен Оңтүстік Айдаходағы негізгі жем – ірі қара құйрықты қоян (Lepus californicus), ол жалпы биомассаның 83% құрайды. Бұл қояндардың салмағы шамамен 1,5 кг-ға жетеді, бірақ жас қояндар ересектермен бірге көбінесе ауланады. Сондай-ақ, олар Солтүстік Америкадағы ең ірі лагоморфтардың бірі – жас ақ құйрықты қоянды (Lepus townsendii) үнемі аулай алады, ал салмағы шамамен 2 кг болатын ересектерді сирек ұстайды. Бір жағдайда, екі темірқұйрық бүркіт шамамен 2 кг салмақты ірі қоянды өлтіруге мүкіндік алды. Лагоморфтар мен кеміргіштерге басқа да жемшөптер: шығыс бұғы тышқаны (Peromyscus maniculatus), таулық воль (Microtus montanus), Таунсендтің жер қаскырлары (Urocitellus townsendii), су құндызы (Ondatra zibethicus), шығыс мақтақұйрығы (Sylvilagus floridanus) және алып кенгуру тышқаны (Dipodomys ingens) сияқты әртүрлі тышқандар жатады. Лагоморфтар мен кеміргіштерден басқа сүтқоректілер сирек кездеседі, бірақ олар кейде мыстылар, мысалы, шұңқырлар (Mustela erminea), ұзынқұйрықты бұзау (Neogale frenata) және қара аяқты құсқырлар (Mustela nigripes) сияқтыларын аулайды. Темірқұйрық бүркіттер көптеген құстарды да жемдейді. Ең көп ауланатын құс түрлері – батыс далалық торғай (Sturnella neglecta) және мүйізді торғай (Eremophila alpestris), сондай-ақ басқа Passeriformes құстары, ал кейде қаздар да маңызды олжа болуы мүмкін. Олар кейде қарапайым фазан (Phasianus colchicus), өткір құйрықты тоқпан (Tympanuchus phasianellus) және ақылды тоқпан (Centrocercus urophasianus) сияқты салыстырмалы түрде ірі ойын құстарын аулайды. Сарыбелді жарыскер (Coluber constrictor) және дала жыланы (Thamnophis sirtalis) Вашингтондағы екінші ең көп кездесетін олжа болса, батыс hognose жыландары (Heterodon nasicus) және қарағай жыландары (Pituophis melanoleucus) сияқты басқа жыландар басқа аймақтарда ауланады. Алтын бүркіт (әлеуетті аумақтық немесе қорғаныс қақтығыстарында) темірқұйрықтың жыртқышы болуы мүмкін. Олар ұқсас ұялау ортасына тартылғанмен, Солтүстік-Батыс Техас, Оңтүстік-Батыс Оклахома және Солтүстік-Шығыс Аризонадағы жергілікті салыстыруда Суэйнсонның бүркіті аулаған жем-шөп мүлдем басқаша болды, ол темірқұйрық бүркітінің салмағының жартысынан кем және сүтқоректілерге қарағанда жәндіктерге көбірек назар аударды. Алайда, Морли-Нелсон жылан өзеніндегі жыртқыш құстар ұлттық қорығында қызылқұйрықты және темірқұйрықты бүркіттер аулаған жем-шөп түрлері мен дене көлемі жағынан бірдей болды. Алтын бүркіт аулаған жем-шөп түрлері көбінесе ұқсас, бірақ темірқұйрық бүркіт бүркітпен бірге өмір сүретін және әдетте бүркіттер елемейтін кішігірім жемшөптерді, мысалы, қалталы гоферлерді аулайды. Ол көршілес аумақтардағы тұқымдарына төзімді.

Ұрықтандыру және өмір сүру тарихы

Жұптасу ұя салу кезінде де, одан кейін де болады. Жұмыртқа салу мерзімі ендігіне, ауа райына және мүмкін, азық-түлік қорына байланысты өзгереді. Канаданың солтүстік бөлігінде сәуірдің соңынан маусымның соңына дейін жұмыртқа салады, ал оңтүстікке қарай наурыздың 20-сынан мамырдың ортасына дейін салады. Юта штатында қаңтарда ең ерте салынған жұмыртқалар тіркелген, ал Канадада 3 шілдеге дейін жұмыртқа салу мүмкін. Жұмыртқа салу екі күн сайын жүреді, ал инкубация бірінші жұмыртқа салынғаннан басталады. Инкубация кезеңін екі жыныстың әрқайсысы шамамен бірдей ауысымдармен 32 күндік орташа инкубация кезеңінде кезектеседі. Сәттіліксіздіктен кейін қосымша жұмыртқа салу сирек кездеседі. Ұсыну ұшулары шектеулі сияқты көрінеді. Екеуі де жоғары, айналмалы ұшулар жасаса да, әдебиетте бұл туралы толық мәлімет жоқ. Ұшу әрекеттері, ең алдымен, құдалануға қарағанда аумақтық қорғаныс ұшуларының өзгеруі болуы мүмкін. "Қанатты сырғанау" ұшуы – қысқаша қанат соққылары мен қысқа сырғанаулардан тұрады және аумақты көрсетуге арналған болуы мүмкін. "Аспан биі" шабуылшының келуімен шақырылады және баяу ұшудан, терең, қиын қанат соққыларынан, сондай-ақ тік құлаумен аяқталуы мүмкін, біркелкі бұрылыстар мен шайқалулармен сипатталады. "Ізденіп ұшу" маневрінде еркек темір торғай шабуылшының төменінен ұшып, оны аумақтан шығарып жібереді. Ұяның маңындағы биік жерлерде, әсіресе көбейту циклының басында отыру жиі кездеседі. Кейбір байқаушылар шабуылдау, тырнақтап ұстау және қуу сияқты агрессивті әрекеттерді байқаған. Жұптасу жаңа ұяның салынуына дейін басталады және жұмыртқа салу басталғанға дейін жиілігі артады. Тамақтану осы әрекеттерге дейін болуы мүмкін. Жұптасу ұзақтығы төрттен 18 секундқа дейін. Темір торғай – жыртқыштардың ең бейімделгіш ұя салушыларының бірі, ол ағаштарды, жартастарды, тас немесе топырақ тілімдерін, жерді, сабан үймелерін, ұя платформаларын, электр бағаналарын және басқа да адам жасаған құрылымдарды пайдаланады. Жартастар сияқты кейбір кең санаттарда саз, топырақ және тас субстраттары бар. Ағаш ұялары әдетте оқшауланған ағаштарда немесе ашық жерлердегі ағаштардың шағын топтарында орналасқан. Авторлар жердегі ұялар ағаштардағы ұялардан сәттірек пе, жоқ па деген мәселеде келіспейді, бірақ олар сүтқоректілердің жыртқыштығына көбірек бейім. Ұя орналасқан жерлер жиі қайта пайдаланылады, бірақ бір аумақта бірнеше ұя салынған болуы мүмкін. Әдетте, бір немесе екі қосалқы ұя болуы мүмкін, бірақ кейбір аумақтарда сегіз ұяға дейін табылған. Ұялар таяқтар, бұтақтар және қамыстар сияқты жердің қалдықтарынан жасалады. Ескі ұялар жөнделеді немесе басқа түрлердің ұялары алынып, ескі ұялардың үстіне таяқтар қосылып жаңартылады. Ұяларға қағаз, қоқыс, тікенді сым, жүгері сабақтары, пластик және болат сым сияқты ерекше заттар қосылған. Ағаштар мен бұталардың қабығы шөптермен және сиырдың көмегімен астар ретінде пайдаланылады. Ұяға көбінесе жасыл жапырақтар қосылады. Бұл құстың мекендеу аймағынан бизондарды алып тастағанға дейін, ұя салу материалдарына бизондардың сүйектері, терісі және көмегі кіретін. Екеуі де ұя салуға және материалдарды әкелуге қатысады, бірақ аталық материалдарды табуға көбірек қатысады, ал аналық оларды құрылысқа орналастырады. Жұмыртқа саны 1-ден 8-ге дейін өзгереді және азық-түлікпен қамтамасыз етуге байланысты. Орташа ұяда 3-4 жұмыртқа болады, олардың әрқайсысы ұзын және ені бар. Олар тегіс, жылтыр емес және ақшыл түсті, біркелкі емес немесе ұсақ-түйекті және қызғылт қоңыр таңбалармен боялған. Жұмыртқаның кішігірім шетінде қара пигменттер шоғырлануы мүмкін. Кейде жұмыртқалар белгісіз болады немесе олардың үстінде әлсіз сызықтар болады. Жұмыртқадан шығу кезеңі 38-50 күнге созылады, аналық басып жатады. Аталықтары 38-40 күннен кейін, ал аналықтары ұрықтанғаннан кейін 50 күннен кейін немесе еркек бауырларына қарағанда 10 күннен кейін ұшады, өйткені олардың дамуы ұзаққа созылады. Жас құстар алғашқы екі аптада жатады немесе отырады, үш аптада тұрып, көп ұзамай жүре бастайды. 16-18 күн өткен соң өздері тамақтана бастайды. Қанаттарын шапалақтап бастайды, ал 33-ші күні жас құстар күшті шапалақтап, "қанатты секірулер" жасай алады. Жас құстар жоғары температураға сезімтал және көлеңкеге тығылуға тырысады. Ұядан шығудың алғашқы қозғалысы ыстық стресске жауап ретінде сезіледі, өйткені жас тез көлеңкеге қарай қозғалады. Аталықтар 38-40 күннен кейін, ал аналықтар 10 күннен кейін ұшады. Ұшқаннан кейін ата-анаға тәуелділік бірнеше аптаға созылуы мүмкін. Ұшқаннан кейінгі алғашқы төрт аптада жас құстар аң аулауға үйреніп, ұяның айналасын кеңінен аралайды. Жас торғайлар ұшқаннан кейін төрт күн өткен соң аң аулауға қабілетті. Темір торғай бір рет жұмыртқа салады, және көптеген жыртқыштар сияқты, өсірілген жас құстардың саны азық-түлік қорымен тығыз байланысты. Жатақ қояндарының саны басты азық көзі болып табылатын аймақтарда, алғашқы жұмыртқа саны және өсірілген жас құстардың саны жатақ қояндарының санына байланысты өзгереді. Жатақ қояндарының саны аз болған жылдары жас құстардың 50 пайызы жоғалады. Азық-түлік қоры мол болған жылдары ұядан шыққан жас құстардың саны 2,7-ден 3,6-ға дейін жетеді. Жұмыртқа салудың жоғары потенциалы азық базасының өсуіне жылдам жауап беруге мүмкіндік береді. Темір торғайлар жабайы табиғатта 20 жылға дейін өмір сүруі мүмкін, бірақ көптеген құстар, әдетте, алғашқы бес жылдың ішінде өледі. Ең ескі сақина салынған құстар 20 жасында табылған. Бірінші жылдық өлім-жұлым 66 пайызға жетеді, ал ересектердің өлім-жұлымы 25 пайызды құрайды. Өлімге себеп болатын факторларға заңсыз ату, қанағаттанарлық азық-түлік қорының жоғалтылуы, мазалау, жыртқыштар және азық-түлік қоры аз болған кезде ұядағы жас құстардың аш болуы жатады. Жердегі ұялар койоттар, мысықтар және тау қасқырларының жыртқыштығына бейім, ал ұядағы, ұшқан және ересек құстар қарға, қызыл құйрықты торғай, ақбас торғай және алтын торғайлардың жеміне айналуы мүмкін.

Қалыптануы мен сақталуы

Кейде темір тобыр құсы түрлі қатер астындағы түрлер тізімінде қатерлі, жойылып бара жатқан немесе алаңдатарлық жағдайға түскен деп есептелген, бірақ жергілікті жерлерде халық санының жақындағы өсімі мен қорғау шаралары құстың болашағына үміт сыйлады. Бұрын Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) оны "Қатерге жақын" деп жіктеген, бірақ жаңа зерттеулер темір тобырдың қайтадан кең таралғанын растады. Осының нәтижесінде 2008 жылы оның статусы "Ең аз алаңдатарлық" деңгейіне төмендетілді. Тәжірибелі соққышы үшін бұл құс алтын бүркітпен аң ауруға ең жақын мүмкіндік береді, бірақ соққышының құстан жарақат алу қаупі әлдеқайда төмен. Қызыл құйрықты бүркіттен жылдам әрі күшті, темір тобыр үлкен қоян мен сарық қоянды қууда тиімді, олар қызыл құйрықты бүркіт пен Харрис бүркіті үшін аулау қиын болатын аң, ал оның ептілігі ірі құс түрлеріне алтын бүркіттен де тиімді.