Кіріспе

Химиялық қосылыс

Сафрол – CH2O2C6H3CH2CH=CH2 формуласы бар органикалық қосылыс. Бұл түссіз майлы сұйықтық, бірақ таза емес үлгілер сары түсті болуы мүмкін. Табиғи өнімдердің фенилпропаноидтар отбасының мүшесі, ол сассафрас өсімдіктерінің арасында кездеседі. Оның шағын мөлшері көптеген өсімдіктерде табылады, онда ол табиғи жемқорлыққа қарсы зат ретінде қызмет етеді. Бразилияда өсетін Ocotea pretiosa және Sassafras albidum, 1844 жылы француз химигі Эдуард Сент-Эвр (1817–1879) сафролдың эмпирикалық формуласын анықтады. 1869 жылы француз химиктері Эдуард Гримо (1835–1900) және Ж. Руотте сафролды зерттеп, оған ат қойды. Олар оның броммен реакцияға түсетінін байқады, бұл аллиль тобының бар екенін көрсетеді. 1884 жылы неміс химигі Теодор Полек (1821–1906) сафролдың бензолдың туындысы екенін, оған екі оттегі атомы эпоксидтер (циклді эфирлер) түрінде қосылғанын ұсынды. 1885 жылы голланд химигі Иоганн Фредерик Эйкман (1851–1915) жапон жұлдызды анисінен алынатын шикимол эфир майын зерттеді және ол окистенген кезде шикимол пиперонил қышқылын құрайтынын анықтады, оның негізгі құрылымын 1871 жылы неміс химигі Вильгельм Рудольф Фиттиг (1835–1910) және оның шәкірті, американдық химик Ира Ремсен (1846–1927) анықтаған. Осылайша Эйкман шикимолдың дұрыс негізгі құрылымын болжады. Ол сондай-ақ шикимол мен сафролдың эмпирикалық формуласының бірдей екенін және басқа да ұқсас қасиеттері бар екенін атап өтті, сондықтан олар бір-бірімен сәйкес келуі мүмкін деп болжады. 1886 жылы Полек сафролдың да окистенген кезде пиперонил қышқылын құрайтынын көрсетті, демек шикимол мен сафрол шын мәнінде бірдей. Молекуланың C3H5 тобы пропенил тобы (R−CH=CH−CH3) немесе аллиль тобы (R−CH2−CH=CH2) болатынын анықтау қажет еді. 1888 жылы неміс химигі Юлиус Вильгельм Брюль (1850–1911) C3H5 тобы аллиль тобы екенін анықтады.

Қолданбалар

Сафрол метилендиоксибензол тобының мүшесі болып табылады, оның көптеген қосылыстары инсектицидтердің тиімділігін арттырушы заттар ретінде қолданылады; мысалы, сафрол инсектицид пиперонил бутоксидін синтездеуде алдын-ала зат ретінде пайдаланылады. Сафрол сондай-ақ экстази (МДМА, 3,4 метилэндиоксиметамфетамин) есірткісін синтездеуде де алдын-ала зат ретінде қолданылады. 1960 жылы АҚШ-тың FDA-сы сафролдың тағамдық өнімдерде қолданылуына тыйым салғанға дейін, ол өзінің ерекше "кәптардың" иісі үшін тағамдық хоштандырғыш ретінде қолданылған. Ол тамыр сырыбына, шайнамалы сағызға, тіс пастасына, сабынға және кейбір фармацевтикалық препараттарға қоспа ретінде қосылған. Сафрол антибиотикалық және қантамырлардың өсуін тежеуші функцияларды көрсетеді.

Синтез

Оны алдымен катехольден метилендиоксибензенге түрлендіру арқылы синтездеуге болады, ол бромдалып, аллильбромидімен қосылады. Сафрол көптеген қосылыстардың әмбебап алдынғы заттарының бірі болып табылады. Мысалдарға N ациларилгидразондар, изостерлер, арилсульфонамид туындылары, қышқыл сульфонилгидразон туындылары, бензотиазин туындылары және тағы да көптеген қосылыстар жатады.

Изосафрол

Изосафрол сафролдан синтетикалық жолмен өндіріледі. Ол табиғатта табылмайды. Изосафрол екі түрде кездеседі: транс-изосафрол және цис-изосафрол. Изосафрол психоактивті зат МДМА (экстази) үшін прекурсор ретінде қолданылады. Сафрол метаболизмі кезінде бірнеше метаболиттер анықталады. Осы метаболиттердің кейбіреулері, мысықтарда 1′-гидроксисафрол және 3′-гидроксисафрол сияқты, токсикологиялық әсерлерге ие болады. Сафролдың тағы да метаболиттері, егеуқұйрықтар мен адамдардың зәрінен анықталған, олар: 1,2-дигидрокси-4-аллильбензол немесе 1(2)-метокси-2(1)-гидрокси-4-аллильбензол.

Метаболизм

Сафрол көптеген метаболизм түрлеріне ұшырайды. Екі негізгі жол – аллильдік тізбектің тотығуы және метилендиокси тобының тотығуы. Аллильдік тізбектің тотығуы цитохром P450 кешені арқылы жүзеге асырылады, ол сафролды 1′-гидроксисафролға айналдырады. Жаңа пайда болған 1′-гидроксисафрол сульфотрансфераза ферментімен II фазалық дәрілік зат алмасу реакциясына түсіп, 1′-сульфоксисафрол құрайды, ол ДНК аддукттарын тудыруы мүмкін. Аллильдік тізбектің басқа тотығу жолы сафрол эпоксидін қалыптастыруы мүмкін. Қазірге дейін бұл тек егеуқұйрықтар мен теңіз шошқаларында ғана анықталған. Қалыптасқан эпоксид – қосылыстың баяу түзілуі және одан әрі метаболизміне байланысты шағын метаболит. Эпоксид гидратаза ферменті эпоксидке әсер етіп дигидродиолды құрайды, ол зәрмен шығарылады. Сафрол метаболизмі метилендиокси тобының тотығуы арқылы жүреді, нәтижесінде метилендиокси тобының ыдырауы орын алады. Бұл екі негізгі метаболиттің – аллилкатехол және оның изомері пропенилкатехолдың пайда болуына әкеледі. Эугенол – адамдарда, егеуқұйрықтарда және тышқандарда сафролдың аз мөлшердегі метаболиті. Аллилкатехолдың толық аллильдік тізбегі тотығып 2′,3′-эпоксипропилкатехолға айналуы мүмкін. Бұл эпоксид гидратаза ферменті үшін субстрат ретінде қызмет ете алады және 2′,3′-эпоксипропилкатехолды 2′,3′-дигидроксипропилкатехолға гидратациялайды. Бұл жаңа қосылыс пропион қышқылын (PPA) құру үшін тотығуы мүмкін. Аллилкатехол эпоксиді сафрол эпоксидінің метилендиокси тобының ыдырауынан да пайда болуы мүмкін. Метилендиокси сақинасының ыдырауы және аллиль тобының метаболизміне бауыр микросомалық аралас функциялы оксидазалар қатысады. Сассафрас бар деп сатылатын тағамдық өнімдерде сафролсыз сассафрас экстракты бар болып шығуы мүмкін. Халықаралық парфюмерия қауымдастығы сафролдың сабын мен парфюмерияда қолданылуын тыйым салған. 1977 жылғы зерттеуде егеуқұйрықтар мен адамдарда сафрол метаболиттері зерттелген, нәтижесінде егеуқұйрықтар зәрінен табылған сафролдың екі канцерогенді метаболиті – 1′-гидроксисафрол және 3′-гидроксиизосафрол адам зәрінен табылған жоқ. Еуропалық комиссия сафролдың генотоксикалық және канцерогендік екенін ескереді. Ол табиғатта көптеген дәмдеуіштерде, мысалы, корицада, мускат жаңғағында және қара бұрышта, сондай-ақ базилик сияқты шөптерде кездеседі. Осы рөлінде сафрол, көптеген табиғи қосылыстар сияқты, кеміргіштерде қатерлі ісік тудыруға шағын, бірақ өлшенетін қабілетке ие болуы мүмкін. Дегенмен, Лоуренс Беркли ұлттық зертханасы адамдардағы әсерді үй ішіндегі ауамен тыныс алу немесе қалалық суды ішумен байланысты тәуекелдерге ұқсас деп бағалаған.

Жағымсыз әсерлер

Гепатокарциногендік қасиеттерінен басқа, сафролдың тағы да бір зиянды әсерлері бар, ол бауыр майларының гидропероксидтерін түзетін процеске себеп болады. Сафрол сондай-ақ нейтрофилдердің бактерияларға қарсы қорғаныс функциясын бәсеңдетеді. Нейтрофилдердің қорғаныс функциясын бәсеңдетумен қатар, сафрол нейтрофилдердің супероксидтер өндіруіне де кедергі келтіретіні анықталды.

MDMA өндірісінде қолдану

Сафрол БҰҰ-ның есірткі және психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы конвенциясына сәйкес І тізімдегі прекурсор ретінде тізімделген. МДМА өндірісіндегі рөліне байланысты сафрол, изосафрол және пиперонал Еуропалық қауымдастықтың 273/2004 нөміріндегі регламент бойынша І санаттағы прекурсорлар болып табылады. АҚШ-та сафрол қазіргі уақытта І тізімдегі химиялық зат. Американдық сассафрас ағашының тамыр қабығында аз мөлшерде буға ұшқыш май болады, оның құрамында әдетте 75% сафрол кездеседі. Сассафрас қабығынан сафролды көп мөлшерде тазартуға жасалған әрекеттер көбінесе өнімнің аздығы мен күш-жігердің көп жұмсалуына байланысты экономикалық тұрғыдан тиімді емес. Дегенмен, кішкентай мөлшерде сафролды бу арқылы айну (дистилляциялау) арқылы оңай алуға болады (құрғақ сассафрас тамыр қабығының салмағынан шамамен 10% немесе жаңа қабықтың 2%). Сафролға деген сұраныс Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Камбоджадағы Кардамон тауларында Cinnamomum parthenoxylon ағашының жылдам және заңсыз жиналуына себепкер болып отыр. Алайда, заңсыз жиналған сафролдың қанша бөлігі МДМА өндірісіне жұмсалатыны белгісіз, себебі әлемдік сафролдың 90% астамы (жыл сайын шамамен) пестицидтер, хош иістендіргіштер және басқа да химиялық заттарды өндіруге қолданылады. Сафролды тұрақты түрде жинау белгілі бір өсімдіктердің жапырақтары мен сабақтарынан, соның ішінде камфор көшеттерінің тамырларынан да мүмкін.