Кіріспе

Подполковник Джордж Реджинальд Старр (6 сәуір 1904 – 2 қыркүйек 1980), «Hilaire» кодтық атымен белгілі, британдық тау-кен инженері және Екінші дүниежүзілік соғыста Ұлыбританияның құпия «Арнайы операциялар атқарушы» (SOE) ұйымының агенты болды. Ол 1942 жылдың қарашасынан бастап, 1944 жылдың қыркүйегінде Франция нацистік Германияның оккупациясынан азат етілгенге дейін Оңтүстік-Батыс Франциядағы «Wheelwright» желісінің ұйымдастырушысы (жетекшісі) болды. SOE-нің мақсаты – оккупацияланған Еуропадағы Ось державаларына қарсы тыңшылық, саботаж және барлау жүргізу еді. Франциядағы SOE агенттері француз Кеңес қозғалысымен бірігіп, оларға Англиядан парашютпен жіберілген қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етті. Старрдың жетістіктеріне кеңес қозғалысы топтарының үлкен желісін құру, 1944 жылдың 6 маусымында Нормандияға шабуылға дейінгі айларда бірқатар саботаж операцияларын жүргізу, Францияда атып түсірілген шамамен 50 маңызды кеңес қозғалысының басшыларын және одақтас авиаторларды тұтқындықтан босату, сондай-ақ Францияның оңтүстік-батысын неміс оккупациясынан азат етуге жетекшілік ету кіреді. 1944 жылдың ортасына қарай Старртың қарауында 20-дан астам SOE агенті жұмыс істеді, бұл саны бойынша бұрынғы (және таратылған) «Prosper» немесе «Physician» желісінен кейін екінші орында тұрды. SOE-нің ресми тарихшысы М.Р.Д. Футтың пікірінше, Старр Франциядағы SOE-нің ең жақсы алты агентының бірі болды. Ол Ричард Хеслоп пен Фрэнсис Каммаертспен бірге лейтенант-полковник шеніне көтерілген үш SOE агентінің бірі болды. Француз агенттерінің бірі, Филипп де Гунцбург, Старрды жетекші ретінде Арабияның Лоренсімен салыстырды. Дегенмен, Старрдың соғыс кезіндегі қызметінің әрқашан да даусыз болғанын айту керек. Франция азат болғаннан кейін ол Шарль де Гольмен қарым-қатынасқа түсті, ал оның агенттерінің бірі, Анн Мари Уолтерс, оны тұтқынға алынған коллаборационистерді азаптауға рұқсат бергені үшін айыптады. Старрдың інісі Джон Реншо Старр да SOE агенті болған.

Ерте өмір

Ол 1904 жылғы 6 сәуірде Лондонда дүниеге келді. Ол британдық азамат болған американдық бухгалтер Альфред Демарест Старр мен ағылшын әйел Этель Реншоудың екі ұлының бірі еді. Ол Уильям Роберт Реншоудың немересі болды. Ол Ардингли колледжінде білім алып, 16 жасында Шропширдегі көмір шахтасында төрт жылдық оқудан өтті. Лондондағы Императорлық колледждің Корольдік тау-кен мектебінде тау-кен инженерлігін оқығаннан кейін, ол тау-кен жабдықтарын өндіретін Глазго қаласындағы Mather and Coulson Ltd фирмасына жұмысқа орналасты. Ол Еуропаның бірнеше елінде шахта жабдықтарын орнатумен айналысты. Старрдың екінші әйелі, Испанияда танысқан Пиллар Канудас Ристол, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Испанияда SOE ұйымы үшін жұмыс істеді. Старрды оның радиооператоры Ивон Кормо бойы шағын, 1 метр 68 сантиметрдей, өте шаршағыш, көп темекі шегетін, қызметі мен жауапкершілігін қастерлейтін және ешқашан өзі істемейтін нәрсені басқалардан сұрамаушы адам деп сипаттады. Кормо оның ең жақын серіктесі, "сенімді досы және, кейбіреулердің айтуынша, сүйіктісі" болды.

Желі құру

1940 жылы Германияның басып алуы басталғанда Старр Бельгияның Льеж провинциясында жұмыс істеп жүрді. Ол Дюнкерк эвакуациясы кезінде британдық әскерлермен бірге Англияға қашып кетті. Британ армиясына қосылып, генерал тізімінде офицерлік шен алды. Кейіннен ол тіл білу қабілеті үшін Арнайы операциялар атқарушы ұйымына (SOE) қабылданды (оның француз тілінде сөйлеуі "өте нашар" деп сипатталғанмен), және оған "Хилэр" кодовое аты берілді. 1942 жылдың 3 қарашасында Старр бірнеше басқа SOE агенттерімен бірге Виши Франциясының Жерорта теңізі жағалауындағы Порт-Миуға қайықпен келді. Бірнеше күннен кейін немістер Вишиді басып алды, бұл SOE операцияларын бұрынғыдан да қауіпті етті. Старр Лионға жұмыс істеуге баруы жоспарланған еді, бірақ 1942 жылдың қазан айында Лиондағы SOE желісіне еніп кіргендер агенттерді тұтқындады. SOE агенті Анри Севенет Старрды Францияның оңтүстік-батысындағы Гаскония аймағына баруға көндірді, онда қарсылық қозғалысы қалыптасып жатқан еді. Оның сезімі дұрыс болды. SOE желілері үлкен қалаларға қарағанда, неміс сарбаздары мен жақтас француз милициясының аз болған ауылдық жерлерде қауіпсіз болды. Старр 300 тұрғыны бар, су мен электр қуаты жоқ Кастельнау-сюр-л’Овиньон ауылына орналасты. Жергілікті басшылар қарсылық көрсетушілерге көмектесті, ал ауылға ең жақын немістер алыстағы Аген қаласында орналасқан еді. Старр Конгода байлық жинаған бельгиялық зейнеткер кенішші-инженер ретінде таныстырды. Кастельнаудан Старр жергілікті қарсылық қозғалысын құруға кірісті, оны SOE "Дөңгелекші" желісі (немесе "Circuit") деп атады. Старр қауіпсіздікке ерекше мән берді, байланыс адамдарымен тек хабаршылар арқылы немесе ауызша сөйлесіп, ешқашан жазбаша түсірмей, сенімді серіктестері арқылы желісін бірте-бірте құрды. 1943 жылдың қаңтарында Лондондағы SOE Кастельнауға қару-жарақ пен жарылғыш заттарды парашютпен жіберді. Олар ауылдағы шіркеудің астындағы ортағасырлық түрмеде жасырылды. Старр Ұлыбританиядан қару-жарақ сұрауға қабілетті болғандықтан, ол жаңадан құрылып келе жатқан ауылдық қарсылық ұйымдарының арасында беделді болды (олардың мүшелері "макистар" деп аталды). Сондай-ақ, 1943 жылдың қаңтарында Старр Лондондағы SOE-мен байланыс орнату үшін басқа желіден сымсыз операторды шақыртты. Осы алғашқы табыстарға қарамастан, 1943 жылдың көктемінде, Лондондағы SOE штаб-пәтері оны ұмытқандай, Старр стрестен туындаған тері ауруынан зардап шегіп, сәтсіздікке ұшырап, миссиясын тастауды ойлады. Ол Францияның басқа бөлігінен қашып келген SOE агенті Денис Блохты Испанияға, содан кейін Англияға ақша және өзінің сымсыз операторын сұрап, жазбаша хабарлама (өзінің жазбаша қарым-қатынасқа қарсы ережесін бұза отырып) жіберді. Лондонның дереу жауабы - Кастельнаудың үстінен ұшақ жіберіп, Старрдың тірі екенін анықтау үшін қысқа қашықтықтан S Phone арқылы байланыс орнату болды. Старр ұшқышқа тірі екенін хабарлап, Лондонның назарын аударды. Көп ұзамай макистарға арналған қару-жарақ пен жабдықтармен толы контейнерлер жауды. Старрдың SOE командасы жарылғыш заттар сарапшысы Клод Арно, сымсыз оператор Ивон Кормо және хабаршы Анн Мари Уолтерс сияқты адамдардан құралды. Алайда, француз қарсыласының әртүрлі топтары арасында бәрі де тегіс болмады. Старрдың қарсыластары мен жаулары болды, олардың кейбіреулерін ол ықпалынан шығарып тастады. Немістер оның бірнеше сенімді серіктестерін тұтқындады. Старр "соғыс әміршісі", өзінің заңын өзі ұстаған және неміс оккупациясына қарсы француз қарсыласына тәуелсіз деп айыпталды.

Қауіпсіздік

М. Р. Д. Фут айтқандай, әрбір табысты құпия агенттің ұраны "dubito, ergo sum" ("Күмәнмен өмір сүремін"), ал Старр қауіпсіздікке ерекше назар аударған агенттердің санатында болды. Старрдың сақтығы жұмыс істеген адамдарына да қатысты. 1942 жылы оны Францияға жеткізген кемеде ол "үш қанды әйелге" жауапкершілік тастады: Мари Тереза Ле Шен, Мэри Кэтрин Герберт және Одет Сансом – барлығы SOE агенттері. Ол Сансомды ерекше жақтырмады, ал ол SOE-нің ең белгілі агенттерінің біріне айналды. 1942 жылдың желтоқсанында ол Гестаподан қашып жүрген тағы бір SOE агенті, Дениз Блохқа күдікпен қарады. Бастапқыда оны қиындық тудыратын адам деп ойлап, оны "жоюды" жоспарлады, бірақ оған сеніп, желісі арқылы SOE-ден көмек сұрап, Ұлыбританияға қайтарды. Старр Францияның оңтүстік-батысына алып келген және орналасуына көмектескен француз Анри Севенетпен де қарым-қатынасын үзді. Курьері Энн Мари Уолтерске қатысты шағымдарының бірі, ол "жоғары парижтік сәнді киім" киіп, көзге түспеу принципін бұзды.

Саботаж

Маквизардтар мен олардың басшылары Францияның басқа аймақтарындағы қарсылық күштері сияқты немістерді мазалауды бастағысы келді. 1943 жылдың желтоқсан айында Старр ГЭС штаб-квартирасынан өзінің аймағындағы Гестапо мен теміржолдарға шабуыл жасауға рұқсат сұрады және алды. 1943 жылдың Жаңа жыл қарсаңында Старр өзі даярлаған макизардтардың 300-ден астам локомотивті қозғалтқыштарға жарылғыш заттар орналастырып жойғанын хабарлады. Тулуза қаласының жанындағы Ұлттық ұнтақ фабрикасы одақтастар үшін жоюға басымдық берілген нысана болды. Бірақ Корольдік әуе күштерінің күндізгі бомбалауы фабрикадағы 6000 француз жұмысшысының көп бөлігін қаза қылған болар еді. Лондон Старрдан бомбалаудың орнына фабриканы жоюға тырысуын сұрады. 1944 жылдың наурыз айында Клод Арно мен Энн Мари Уолтерс Тулузаға жарылғыш заттарды контрабанда арқылы әкелді. 28 наурызда Арно түнде фабрикаға кіріп, жарылғыш заттарды орналастырып, ұнтақ ұнтақтауға қолданылатын 31 электр қозғалтқыштың 30-ын жойды. Фабрика алты апта бойы тоқтап тұрды. 1944 жылдың сәуір және мамыр айларында қарсылық күштері фабрикалар мен теміржолдарға қарсы бірнеше саботаж операцияларын жүргізді, соның ішінде Лурд қаласының жанындағы ұшақтар мен бронетранспорттық құралдарға бөлшектер шығаратын фабрика да болды. Арно бұрынғы табысын қайталап, үш адаммен бірге түнде фабрикаға кіріп, машиналарды жарылғыш заттармен жойды. Саботаж бойынша жетістікке қарамастан, француз қарсыластары 1944 жылдың басында асығыс болды. Француздар одақтастардың Францияға басып кіріп, елді неміс оккупациясынан азат ететініне сенімдерін жоғалта бастады. «Англиялықтар соңғы французға дейін күреседі» деген әзіл тарады.

Кастельнау шайқасы

1944 жылғы 6 маусымда Нормандияға шабуыл жасалғаннан кейін, SOE макизардтардың диверсанттардан тікелей неміс күштерімен қарулы күреске түсетін жауынгерлерге айналуын қалады. Старр қарсылық топтарына қару-жарақ таратуды бастады. Старр Кастельнау-сюр-л’Овиньонда француз және испандықтардан теңдей 300 адамды жинап, немістерге қарсы қарулы көтеріліске дайындық жүргізді. Старрдың жасағындағы испандар – испандық азамат соғысында жеңілген соң Францияға қашқан испандық Республика армиясының бұрынғы сарбаздары еді. Олардың көпшілігі коммунистер болатын. Старр – коммунистер мен коммунистер емес адамдарды біріктіріп, жалғыз қарсылық күшін құруға көндірген SOE агенттерінің санаулы бірі болды. Бірақ немістер Кастельнаудың Старрдың базасы екенін біліп, 21 маусымда неміс армиясының шамамен 1500 әскері шабуыл жасады. 19 макизард қаза тауып, немістер ауылды басып алды. Артынан қалған күзетшілер шегінетін кезде қалдырылған жарылғыш заттарды жарып, ауылдың көп бөлігін қиратты. Немістер қиратуды аяқтады. Старр және оның аман қалған макизардтары Кастельнаудың батысындағы Ланнемайньян ауылына дейін қайта шегінді. Тағы 11 макизард шегіну кезінде қаза тапты. 2 шілдеде немістер Ланнемайньянға артиллерия мен бомбалаушылармен шабуыл жасады. Қашып жүрген Старр макизардтарды оңтүстікке қарай Панжас қаласына бастап барды, онда ол досы, француз қарсылық қозғалысының жетекшісі Морис Паризомен күш біріктірді. Старрдың әскері Паризо басқаратын Арманьяк батальонының құрамына кірді. Старр оның кеңесшісі болды.

Арманьяк батальоны

Арманьяк батальоны – 1944 жылғы маусымда Нормандияға түскен соң біріккен оннан астам түрлі ұлттың 1900 адамынан тұратын көпұлтты топ. Кастельно шайқасы мен басқа да қақтығыстардан кейін, батальонды құрайтын түрлі қарсылық топтарының, соның ішінде Старрдың да, оқ-дәрісі таусылды. Старрға SOE штабы неміс әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ оның оқ-дәріні әуеден тастау туралы өтініші қабылданбады. Ашуланған ол Лондонға: «Мен өз бағыныштымдағы адамдарға садақ-жебе жасауға бұйрық бердім. Бұл аяқталған соң біз шабуыл жасап, осы дивизияларды жоямыз» деген сымдық хабар жіберді. Бұл хабар Лондонның назарын аударды және оқ-дәрі жеткізілімдері басталды. Батальон 2 шілдеде Эстангта неміс «Das Reich» дивизиясының бөлімшелерімен шайқасты, бірақ неміс бомбалауынан өз позицияларын тастауға мәжбүр болды. 14 шілдеде 4000 неміс Арманьяк батальонына қарсы шабуылға көшті, бірақ түсініксіз себеппен Тулузаға қарай шегінді. 12 тамызда Арманьяктар Аир-сюр-л’Адур ауылын аз шығынмен азат етті, ал 20-21 тамызда Л’Иль-Жордан қаласында 192 неміс, оның ішінде екі полковниктің капитуляциясын қабылдады. Бұл Тулузадан, аймақтағы ең ірі қаладан, Арманьяктардың мақсаты және аймақтағы неміс әскерінің қалдықтарының бекінісі болатын. Соғыстың көлеңкесіне ұзақ уақыт бойы дағдыланған Старр енді британдық формасын киіп, солдаттар колоннасын жетектеді. 21 тамызда Тулуза француз ішкі күштерінің – қарсылық күштердің бас ұйымының – қолына көшті. Старр мен Ивонн Кормо американдық және британдық тулары бар көлікте қалаға кірді. Францияның оңтүстік-батысын азат ету толыққанды аяқталды. Алайда, 6 қыркүйекте Арманьяк батальонының басшысы Морис Паризо қаза тапты: американдық ұшақ қонғанда винт қозғалтқыштан жұлып шығып, оған тиді.

Старр мен де Голль

Немістердің Францияның оңтүстік-батысынан шығуы аймақты саяси хаосқа тастады, онда "феодалдық барон" деп аталатын тұлғалар, соның ішінде Старр ең маңыздыларының бірі болды, билікті өз қолдарына алды. 1944 жылдың 16 қыркүйегінде Француз Республикасының Уақытша үкіметінің басшысы, генерал Шарль де Голль Тулуза қаласына сапар шекті. Де Голльдің Қарсылық қозғалысына деген құрметі төмен болды, себебі оның түрлі топтары арасында соғыстан кейін Францияны қалай басқару керек деген тұрғыда әртүрлі пікірлер болды. Старр және басқа да қарсылық көшбасшыларымен кездескенде, де Голль оларды ақылы үшін жұмыс істейтіндер деп айыптады. Ол Старрға Францияны тастап кетуді бұйырды. Старр өзінің Францияда одақтастардың өкілі ретінде екенін және де Голльді өзінің жоғары офицері деп танымайтынын мәлімдеді. Де Голль оны қамаумен қорқытты, бірақ Старр өз позициясын сақтап тұрды, ал кездесу қол алысумен аяқталды. Тоғыз күннен кейін, 25 қыркүйекте, Старр және оның радист операторы Ивон Кормо Франциядан жеделдетіліп кетті. Де Голльдің Старр мен қарсылық күресшілеріне деген реакциясы де Голльдің "мемлекеттік билікті қайта орнатуға және оның – өзінің – билігіне ешқандай сынды жол бермеуге деген құштарлығын" көрсетті.

Қиындықтарға қатысты айыптаулар

1944 жылдың шілде айының соңында Старр өзінің жас курьері Анн Мари Уолтерсті бағынбаушылықпен айыптап, Франциядан кетуге мәжбүр етті. Уолтерс Лондонға оралғанда, Старрдың неміспен ынтымақтасқан француздықтарды азаптауға рұқсат бергенін айтты. 1944 жылдың 1 қарашасында Лондонға қайтқан Старр SOE қызметкерлерімен сұхбаттасты. Ол азаптау оқиғасын "құштарлықпен" баяндады, бұл SOE-де алаңдаушылық тудырды, бірақ сұхбат алушылар француз Төңкерісі жасаған азаптаулар үшін оны кінәлі деп таба алмайтындарын мәлімдеді. 1945 жылдың ақпан айында Старр, Уолтерс және басқалардың куәліктерімен тергеу отырысы өтті. Тергеу хаттамасының Уолтерстің куәлігін қамтиған бөлігі құжаттан жоғалып кетті. 28 ақпанда М. Р. Д. Футтың сөздерімен айтылғандай, "бірқатар ресми емес тергеу отырысының" қорытындысы мынадай болды: "Лейтенант-полковник Старрға қарсы оның бақылауында болған немесе оның тікелей басшылығындағы әскерлер мен қарсылық күштеріне қатысты оның адамдық еместігі немесе қатыгездік танытқаны туралы ешқандай айыптауға негіз жоқ".

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін Старр Германияның Рур аймағындағы Эссен қаласына неміс көмір шахталарын қайта ашуды басқару үшін жіберілді. Кейін ол бұрынғы жұмыс берушісі Mather and Coulson компаниясына басқарушы директор болып оралды, содан кейін Францияда өмір сүру үшін зейнетке шықты. Старр 1980 жылдың 2 қыркүйегінде Францияның Сенлис қаласындағы ауруханада қайтыс болды.