Кіріспе

Джон Эшфорд Реншоу Старр (6 тамыз 1908 – 1996), «Эмиль» және «Боб» кодтық аттарымен белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбританияның құпия «Арнайы операциялар атқарушы» (SOE) ұйымының Франциядағы агенты және британдық суретші болған. Ол Дижон қаласындағы «Acrobat» желісінің (немесе айналымының) ұйымдастырушысы (жетекшісі) болды. Басқыншылық астындағы Франциядағы SOE-нің мақсаты тыңшылық, саботаж және барлау жүргізу болды. SOE агенттері француз Төңкеріс қозғалысымен бірігіп, оларды Англиядан парашютпен жіберілген қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етті. 1943 жылдың 18 шілдесінде Старр жараланып, неміс СС-і тарапынан тұтқындалды және соғыстың соңына дейін түрмеде отырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Старр бірнеше SOE агенттері тарапынан тұтқын болған кезде немістермен ынтымақтастық жасады деген айыптамаға ұшырады. Джон Старрдың інісі Джордж Старр да SOE агенты болған.

Ерте өмір

Старр Ланкаширдің Хитон-Мур қаласында американдық әкесі Альфред Демарест Старр мен ағылшын анасы Этель Реншоудың ұлы болып дүниеге келді. Ол Уильям Роберт Реншоудың немересі еді. Парижде сурет өнерін оқыды және 1934 жылы француз қызы Мишель Вергетасқа үйленді, олардың бір баласы болды – Этель. 1938 жылы Старр Корольдік әуе күштеріне қосылуға тырысты, бірақ әкесі американдық болғандықтан қабылдамады. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда ол Парижде болды, 1940 жылдың басында Корольдің Шотландиялық шекаралық полкіне қосылды, кейіннен Далалық қауіпсіздік полициясына жіберілді. Франция нацистік Германияның шабуылына ұшырағанда Англияға қашып кетті. 1941 жылдың басында СОЭ-ге қосылды.

Бірінші тапсырма

1942 жылдың 27-28 тамызындағы түні Старр Валенс маңында "көрсетілмей" (жерде күтіп алушыларсыз) парашютпен секірді. Оның міндеті – CARTE желісінің азық-түлік талаптарын бағалау еді. Бұл қарсылық тобы SOE қолдауымен Францияның неміс оккупациясына қарсы тұру үшін 300 000 адамнан тұратын әскер құруға болатынын мәлімдеді. Старр Валенстен Канндағы виллаға жетіп, онда SOE агенті Питер Черчилль және CARTE жетекшісі Андре Жирардпен кездесті. Черчилльден және өзінің тәжірибесінен Старр CARTE-нің Жирардтың көбінесе қиялынан туған нәрсе екенін түсінді. Ол қараша айында Англияға қайтып оралды. Кереметі, Франциядан жасырын шығу үшін шағын қайыққа отырғанда, ол Францияға SOE агенті ретінде келген ағасы Джорджты кездестірді.

Екінші тапсырма

Старр SOE-де жоғары бағаланды және сымсыз оператор Джон Янгпен бірге 1943 жылдың 15-16 мамыр түнінде Францияға қайтадан парашютпен секіріп, француз Альпі тауларының Блайе маңына қонды. Ол Сент-Этьен және Дижон айналасындағы Acrobat желісінің ұйымдастырушысы (жетекшісі) ретінде тағайындалды. Францияға келгеннен кейін көп ұзамай Старр Клермон-Ферранда тұтқындалудан мүжілді. Немістер сол аймақта бірнеше SOE желісіне еніп, агенттерді тұтқындаған еді. Старрға Acrobat желісіне саботажник Гарри Ри және курьер Диана Роуден қосылды. Бірақ Ри көп ұзамай басқа желіге кетіп қалды. Ол Старрдың "талапкер мінез-құлқынан" ұна немеді және желінің қауіпсіз емес деп ойлады.

Қаптау және бірлесіп жұмыс істеу

1943 жылғы 18 шілдеде Старр өзі жұмысқа алған француздың сатуынан кейін немістерге түсіп қалды. Ол Дижон түрмесіне жолда қашуға тырысты, соққыда жамбасы мен аяғына екі рет оқ тиді. Ол СС-тің барлау қызметі – «Сихерхетсдизнст» (немесе СД) қамқорлығына алынды. Дижонда ол немістердің жараланған жамбасын ұрып-соғып азаптағанын айтты, бірақ оларға маңызды ақпарат бермеді. Ол Париждегі Фрезн түрмесіне, ал қыркүйектің соңында Париждегі 84-авеню Фохтағы СД штаб-пәтеріне ауыстырылды. Париж СД-ның басшысы – бұрынғы полиция қызметкері Ханс Киффер болды, ол азаптаудан гөрі көндіруге бейімдірек еді. Киффер Старрды Франциядағы SOE операцияларының картасын және кестелерін қайта салу үшін өнер талантын пайдалануға көндірді. Қарсылығында Старрға ғимаратта жеке бөлме берілді және офицерлердің асханасында тамақтанды, онда тамаша тағамдар болды. 84-авеню Фохтағы тағы бір SOE тұтқыны Гилберт Норман болды, ол Старрға немістердің SOE туралы барлығын білетінін және оның айтқан ештеңесі олар үшін жаңалық болмайтынын айтты. Старр СД-мен ынтымақтастығын СД операциялары туралы ақпарат жинап, қашқан жағдайда SOE-ге пайдалы болатынын түсіндірді. SOE радиотелеграфисі Нур Иньят Хан және француз полковнигі Леон Фэймен бірге ол 1943 жылдың соңында бөлмесінің люгінен ғимараттың шатырына қашып құтылуға тырысты, бірақ үшеуі де тез ұсталды. Киффер оларды атумен қорқытты, бірақ тағы қашпауға сөз берген жағдайда жеңілді. Хан мен Фэй бас тартты, бірақ Старр сөз берді. Хан мен Фэй Германиядағы концлагерлерге жіберіліп, кейін өлім жазасына кесілді. Қашуға тырысқаннан кейін Старр немістермен қайтадан жақын қарым-қатынас орнатып, тіпті кейбіреулерімен мейрамханаларға шығып, Париж маңында атып түсірілген британдық ұшқыштардың денелерін анықтау операциясына қатысты. Ол СД-ге жалған радиотелеграммаларды жіберуге көмектесті, оларды дұрыс жазу және түзету арқылы. Онымен жұмыс істеген немістер кейін оны «білгендей сатқын емес, әлсіз және адасқан» деп сипаттады.

Неміс концлагері

1944 жылдың тамызына дейін Старр Авеню Фохта болды. Нормандияға шабуылдан кейін және одақтас әскерлер Парижге жақындағанда, ол Берлинге жақын орналасқан Заксенхаузен концлагеріне жеткізілді. Оның мәлімдемесіне сәйкес, ол 1945 жылы лагерь ішіндегі тиф індетінен туындаған карантинге байланысты атылудан құтылды. Оған Линцке жақын Маутхаузен концлагеріне ауыстырылатын тұтқындар тобына жасырын кіруге мүмкіндік туды. Өзін французбен шатастыру қабілетін пайдаланып, ол Еуропадағы соғыс аяқталар тұсында Қызыл Кресттің қамқорлығына берілген француз және бельгиялық тұтқындар тобына қосылып, Швейцарияға жеткізілді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Старр Иозеф Киффердің соғыс қылмыстары бойынша сотта куәлік берді. Ол Киффердің тұтқындарды зорлап ұстамағанын және Киффердің "британ тұтқындарын қасақана өлтіруге қатысатынына" сенбегенін айтты. Киффер кінәлі деп танылып, дарға асылды. Авеню Фошта бірге тұтқында болған басқа SOE агенттерінің айтқандары Старрдың адалдығына күмән келтірді, және оның ісі MI5 тергеуіне айналды. Тергеу қорытындысы бойынша, оның мінез-құлқы күмәнді болғанымен, қылмыстық қудалауға негіз болмады. Соғыстан кейін Старр Стаффордширдегі Ханли қаласында Альфред пен Генри Ньютонмен, SOE агенттерімен (және бауырластармен) түнгі клуб ашты, олармен ол оқу кезінде және Авеню Фошта танысқан. Бауырластар Бухенвальд концлагерінде болған. Кейін Старр Парижге оралып, содан кейін Швейцарияға көшіп, 1996 жылы қайтыс болды.