Ғабин маңындағы бұрынғы радио мұнарасы

Кіріспе

Бұрынғы радио мачтасы, Польша, Габин қаласы маңында

Варшава радио мачтасы (Maszt radiowy w Konstantynowie) – Польшаның Габин қаласы маңында орналасқан радио мачтасы. 1974 жылдан 1991 жылғы 8 тамызда құлағанға дейін 2,120 фут (646,38 м) биіктіктегі әлемдегі ең биік құрылым болды. Мачтаның жоғары биіктігі бүкіл әлемге, тіпті Антарктида сияқты ең шалғай аймақтарға дейін совет пропагандасын тарату мақсатымен жобаланған. Мұнараның құрылысы 1972 жылғы 18 қазанда салтанатты шарамен басталып, 1974 жылғы 18 мамырда аяқталды. Оның тарату құрылғысының орнатылуы 1973 жылғы қазанда басталды және 1974 жылғы 22 шілдеде тұрақты жұмыс режиміне кірді. Мачтаның ашылуы кең ауқымда тойланды және Польша кинохроникасымен жарияланды. Варшава радиотелевидениесі (Centrum Radiowo Telewizyjne) 1988 жылғы 1 ақпанға дейін 227 кГц, ал одан кейін 225 кГц (1332 м) жиілігінде АМ LW (ұзын толқын) радио хабарларын тарату үшін бұл мұнараны пайдаланды. Оның негізі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. Мачта мен жер арасындағы 120 кВ потенциалдық айырмашылық болғандықтан, ол жоғары оқшаулағышқа орнатылды. Ол маст-радиатор (жарты толқынды радиатор) ретінде жұмыс істеді, сондықтан оның биіктігі 1332 м тарату толқын ұзындығының жартысына тең болды. Оның 2 МВт қуаттылықтағы таратушыларының сигналдарын әлемнің көп бөлігінде қабылдауға болады. Құрылыстың салмағы туралы пікірлер қарама-қайшы болды, кейбір поляк дереккөздері оның салмағы зор екенін мәлімдеді. Бұл құрылыстың ресми атауы – Radiofoniczny Ośrodek Nadawczy w Konstantynowie (Константиновтағы радио хабарларын тарату орталығы), Radiowe Centrum Nadawcze w Konstantynowie (Константиновтағы радио хабарларын тарату орталығы; RCN Константинов) немесе Warszawska Radiostacja Centralna (WRC) w Gąbinie (Габиндегі Варшава орталық радио станциясы). Ол Polskie Radio-ның I бағдарламасын (жанында "Jedynka" деп аталды) таратты. Таратушының қуаты өте жоғары болғандықтан, I бағдарлама Канада мен АҚШ-тың кейбір аймақтарында қабылданатын.

Құрылыс

Мачтаның орналасқан жері, Gąbin қаласында бекітілді, себебі топырақтың жоғары өткізгіштігі және Польшаның орталық бөлігінде болу қажеттілігі ескерілді. Мачтаның қайда салынуы керектігін анықтау үшін ауқымды зерттеулер жүргізілді, онда топырақтың кедерісі, меншік құқығы және инфрақұрылымның сапасы (әсіресе жолдар) сияқты факторлар қарастырылды. Мачта 1931 жылы салынған және 1949 жылы қайта жаңартылған Рашин радио хабар тарату станциясын алмастыру мақсатымен салынды. Рашин станциясы Шығыс шекаралық аймақтарды қамтуға арналғандықтан, Польша билігі жаңадан қосылған аймақтардағы қабылдауды қарастырмады. Рашинның бүкіл елді қамтымауы анықталғаннан кейін, станцияның қуаты 500 кВт-қа дейін арттырылды, бірақ бұл да нәтиже бермеді. 1960 жылдардың соңында Польшаның географиялық орталығында (соғыстан кейінгі шекаралар бойынша) жаңа орталық хабар тарату станциясын салу туралы шешім қабылданды. Gąbin қаласы орталық орналасуымен қатар, топырақтың жоғары өткізгіштігіне байланысты таңдалды. Дауыл кезінде мачта жұмыс істемей қалғанда, сигнал уақытша Рашинға ауыстырылатын, бұл Константиновтан Рашинға және энергетикалық секторға тікелей телефон желілері арқылы жеңілдетілді. Мачтаның ішкі бөлігіне түрлі мачта компоненттеріне, соның ішінде ұшақтарға ескерту шамдарына қол жеткізуді жеңілдету үшін лифт және жеке қорғалған баспалдақтар орнатылды. Лифтты шведтік sv компаниясы жобалаған, оның басына жету үшін 45 минут уақыт кетті. Лифт оны жасаған компанияның құрметіне «Алимак» деп аталды. Қауіпсіздікке басымдық берілгендіктен, «Алимак» тоқтатуға болатын қауіпсіздік процедурасына ие болды, бірақ бұл шара ешқашан қолданылмады. Лифтте бір мезгілде ең көп 3 адам сыйып, көзі тірілердің айтуынша, бұл жағдайда ыңғайсыздық туындаған. Лифт ішкі жану қозғалтқышымен жұмыс істеді. Ұшақтарға ескерту шамдары үшін шамдар сияқты материалдарды тасымалдауға арналған техникалық қызмет көрсету жабдықтары сақталатын арнайы орын болды. Тексерушілер ай сайын бір рет шамдарды ауыстыру және болатта жарықтарды тексеру үшін жоғары көтерілетін. Жарықтар табылған жағдайда, хабар тарату тоқтатылып, Рашин радио станциясы хабар таратуды өз мойнына алды. Кез келген жарықтар Mostostal Zabrze компаниясының дәнекерлеушілері металл парақтарынан жасалған жамаулармен жөнделді. Мачтаның төменгі жартысында мачтаның сыртқы құрылысына үлкен изоляторлармен бекітілген тік болат түтік орналасқан. Бұл түтік төменгі жағынан жерге қосылып, 227 кГц ұзын толқынмен хабар таратқан кезде және 1988 жылдың 1 ақпанында 225 кГц-ке ауысқанда мачта құрылымына реттелетін металл арқалықпен электрлік байланысқа түсті. Сигналды таратушы ғимараттан мачтаға жеткізу үшін 120 Ом кедерісі бар арнайы радиожиіліктік беру желісі қолданылды. Асимметриялық коаксиалды қуат көзімен жабдықталған, ол әр тіреудегі кішкентай сақинаға қосылған 24 мыс сымнан тұратын ішкі «желдеткіш» ядродан тұрады, олардың әрқайсысы үш оқшауланған кабельмен сыртқы сақинаға қосылған. Сыртқы сақина 24 сымнан тұратын «сыртқы тоқыма» деп аталатын басқа топтаманы ұстап тұрды. Мачта жұмыс істеген кезде беру желісі бақыланды; түнде желіге көше шамдары орнатылып, жақындағандардың тоқ соғуының алдын алу үшін жарықтандырылды. Таратушы ғимараттың көлемі шамамен және мачтадан шамамен қашықтықта орналасқан. Таратушы Браун, Бовери және Cie компаниясы жасаған екі 1000 кВт агрегаттан тұрды. Атомдық сағат өте дәл және тұрақты сигнал көзін қамтамасыз ету үшін тарату жиілігін жасау үшін қолданылды, оны сигнал ауқымындағы кез келген адам жиілік стандарты ретінде пайдалана алады. Таратушылардың әр компонентін жеке қосуға немесе барлық компоненттерді бір батырмамен іске қосуға мүмкіндік болды. Таратушылар қашықтан басқаруға қабілетті болды, бірақ бұл мүмкіндікті пайдалану үшін қажетті құрылғылар Константиновта іске асырылмады. Жоғары кернеу қосылған кезде, таратушы екі құлыпталған есікпен қорғалды және экипаж қызыл шам арқылы хабарландырылды. Бұл шамды фотодиод басқарды, егер таратушыда қысқа тұйықталу анықталса, шамды қосымша жыпылықтатты. 65 гектар (161 акр) аумақты алып жатқан станцияда таратушы ғимаратқа жақын тікбұрышты қималы торлы мұнара да болды. Бұл мұнара Варшавадағы Мәдениет және ғылым сарайынан Вейцадағы радиорелейлік мұнара арқылы студиядан бағдарламаларды тарату үшін радиобайланыс жасау үшін пайдаланылды. Станцияны қуатпен қамтамасыз ету үшін 110 кВ подстанциясы салынды. Подстанция Польшаның орталық хабар тарату станциясы ретіндегі стратегиялық маңыздылығына байланысты артық қуаттылықпен салынды: тарату станциясының қуаты шамамен 6000 кВт болса да, подстанция одан әлдеқайда көп қуатты жеткізе алатын. Станция аумағының шетіне ұшақтарға ескерту шамдарын орнату үшін алты кішкентай мұнара орнатылды.

The mast's location, which was finalised to be in Gąbin, was chosen because of its high soil conductivity and the need for a position in the centre of Poland. A large amount of research was utilised to decide where to build the mast, which included factors such as soil resistance, ownership of property, and the quality of infrastructure (especially roads). The mast was initially constructed to replace the Raszyn radio transmitter, which had been constructed in 1931 and rebuilt in 1949. The Raszyn transmitter was designed to cover the Eastern Borderlands, and so Polish authorities did not consider reception in the Recovered Territories. When it became evident that Raszyn could not provide coverage to the entire country, the station received an increase of power to 500 kW, but this too failed. In the late 1960s it was decided to construct a new central transmitter at the geographical centre of Poland (post WWII borders). Gąbin was chosen not only due to its central position, but also its high soil conductivity. During storms, when the mast could not operate, the signal would be temporarily switched to Raszyn, a process that was eased thanks to direct phone lines from RCN Konstantynów to both Raszyn and the energy sector. An elevator and separate protected ladders were installed in the interior of the mast to facilitate access to the various mast components, including the aircraft warning lamps. The elevator was designed by sv, a Swedish company, and took 45 minutes to reach the top. The lift was nicknamed "Alimak", as a nod to the company that designed it. Safety was a priority, so "Alimak" had a safety procedure, where it could be stopped, but this precaution never had to be used. A maximum of 3 people could ride up the elevator, although sources claim it would be crowded. The elevator was powered by an internal combustion engine. An area for maintenance supplies was present, in order to transport materials such as lightbulbs for the aircraft warning lights. Inspection crews travelled up it once per month to replace light bulbs, and watch for cracks in the steel. If a crack was found, the transmitters were turned off and the Raszyn radio mast took over the broadcast. Any cracks were then fixed by welders from Mostostal Zabrze by making patches out of sheet metal. In the lower half of the mast, there was a vertical steel tube, attached to the mast's outer structure with large insulators. This tube was grounded at the bottom, and connected electrically to the mast structure by an adjustable metal bar at a height of when the tower transmitted on 227 kHz longwave and at a height of when it switched to 225 kHz on 1 February 1988. A long special overhead radio frequency transmission line of 120 ohms was used to transfer the signal from the transmitter building to the mast. Featuring an asymmetrical coaxial power supply, it consisted of the inner "hot" core of 24 copper wires connected to a small ring at each post, and each was connected by three insulated cables to the outer ring. The outer ring served as the support of another set of 24 wires, known as the "outer braid." The transmission line was monitored whenever the mast was in operation; at night the line was illuminated with street lights, to prevent trespassers from electrocuting themselves. The transmitter building had a volume of and was approximately from the mast. The transmitter consisted of two 1,000 kW units built by Brown, Boveri & Cie. An atomic clock was used to generate the transmission frequency in order to provide a very accurate, stable signal source which could be used as a frequency standard by anyone within signal range. The transmitters had the ability for each component to be turned on manually or all be started with one button. The transmitters were capable of receiving remote input, but the devices needed to utilize this were not implemented in Konstanynów. When high voltage power was switched on, the transmitter was protected by two locked doors and crews were informed by way of illuminating a red lightbulb. This lightbulb was controlled by a photodiode that would additionally flash the lightbulb if a short circuit in the transmitter was detected. The station, which had an area of 65 hectares (161 acres), also had a lattice tower of rectangular cross section close to the transmitter building. This tower was used to provide a radio link for programme feeds from the studio, which ran from the Palace of Culture and Science, Warsaw via a radio relay tower at Wiejca. To supply power to the station, a 110 kV substation was built. The substation was over engineered due to the strategic importance of the station as Poland's central transmitter: although the power consumption of the transmitting station was large at an estimated 6,000 kW, the substation was capable of supplying much more. Six small towers were erected around the periphery of the station's grounds in order to support aircraft warning lamps where the guy ropes were located.

Қиындықтар

Мачтаның құрылысы аяқталғаннан кейін шамамен он жыл өткен соң, тексерулер мачтаның желден туындаған тербелістерінен, артқы жақтағы изоляторлардан және жіптерден (га́йлардан) құрылымдық зақымданулар анықталды. Жөндеу жұмыстары қымбатқа соғарлық және қиын болғандықтан, мачтаны бірдей биіктіктегі күштірек конструкциямен алмастыру қарастырылды; алайда, Польшаның экономикалық жағдайы нашарлағандықтан бұл жоба іске аспады. 1988 жылы мачтаны қайта бояу жұмыстары басталды, бірақ жеткілікті бояу болмағандықтан толық аяқталмады. Жабдықтардың жетіспеуі және техникалық қызмет көрсету бригадаларының біліктілігінің төмендігі 1980-ші жылдардың соңында мачтаның күйінің нашарлауына алып келді. 1989 жылғы мамыр айындағы тексеруде жоғарғы жіптердің (га́йлардың) 13 талданған сымының үзілгені анықталды, ал 1991 жылы мачта құлаған кезде 7 жіптік изоляторлар зақымдалды. Бұл құрылымның нашарлауына себеп болған тағы бір фактор – мұндай биік құрылымдарға түсетін жүктемелер туралы жеткілікті білімнің болмауы еді. Сонымен қатар, 1992 жылғы 23 наурызда Mostostal Zabrze компаниясының сол кездегі бас директоры Адам Бжезинский Dziennik Zachodni газетіне берген сұхбатында Mostostal компаниясы құрылысты бастамас бұрын, кернеулі мачтаны жөндеу кезінде туындауы мүмкін қауіптер туралы техникалық есеп дайындауы тиіс еді деп мәлімдеді.

Құлау

1991 жылы 8 тамызда сағат 16:00 UTC-де қатаң апат мачтаның құлауына әкелді. Тозған тіреу сымдарын ауыстыру кезінде негізгі кабельдің біреуін екі уақытша кабельмен алмастыру қажет болды. Негізгі кабель ажыратылып, уақытша кабельдер қосылар алдында, желдің күйреуі уақытша бекітілмеген мұнараны бұрып, қалған тіреу сымдарын босатты. Тірегі жоқ мачта бірінші бүгіліп, содан кейін шамамен жарты биіктігінен сынды. Геликс ғимараты мен хабар тарату ғимараты мен жабдықтарына зақым келмеді. Тарату желісі де зақымдалмады, бірақ мұнара құлағаннан кейін көп ұзамай демонтаждалды, тек тіректер қалды. Мұнара құлаған кезде Mostostal Zabrze компаниясына тиесілі жылжымалы кран қирады. Шебер құрылыс журналын жүргізбегендіктен, апатқа әкелген нақты оқиғаларды анықтау қиын болды. Варшава радио мачтасының құлауынан бері Польшадағы ең биік құрылым – Олштын-Пичеводағы FM радио және теледидар тарату мачтасы болып табылады.

Ауыстыру

Құлағаннан кейін Polskie Radio Варшава мачтасымен бірге ескі Рашин таратушысын пайдаланды, ол 1978 жылдан бері AM LW 198 кГц жиілігінде ұзақ толқын диапазонында екінші поляк радио бағдарламасын күндізгі уақытта, ал 500 кВт қуатымен AM LW 225 кГц жиілігінде тарату үшін қолданылды. 1995 жылдың қыркүйегінде Польша үкіметі мачтаны қайта құруға кіріспек болды. Ескі негіздерді қайта пайдалану мүмкіндігі зерттелген және жөндеу жұмыстары басталғанмен, мачтаны қайта салу жергілікті тұрғындардың наразылығына байланысты тоқтатылды. Олар мачтадан шығатын сәулеленудің денсаулыққа зиян келтіретінін мәлімдеді. Бұл талаптардың дұрыстығы расталмаса да, таратушы үшін жаңа орын іздестірілді. Бірнеше басқа да орындар қарастырылды, бірақ жақын жердегі тұрғындардың (Солидарность кәсіподағының қолдауымен) қарсылығына байланысты жоспарланған мачта биіктігі мен тарату диапазоны едәуір қысқартылды және Солец Куявскиден оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан ескі әскери нысан таңдалды. Бұл жерде де наразылықтар болды, бірақ Польша радиосы жергілікті қауымдастықтың дамуына 3,5 миллион злотый көмектескеннен кейін жағдай басылды. 1998-1999 жылдары AM LW (ұзын толқын) 225 кГц жиілігі үшін 1200 кВт қуатты жаңа ұзақ толқындық тарату құрылысы салынды. 1999 жылдың 4 қыркүйегінде пайдалануға берілген бұл құрылыста 330 метрлік және 289 метрлік екі жерге қосылған мачта антенна ретінде қолданылды. Габинде 1974 жылы іске қосылған, соңғы рет 1998 жылы пайдаланылған және 2021 жылы бұзылған радиобайланыс релелік мұнарасы да болды. Ол RTCN Warszawa (PKiN) таратушысының микротолқынды байланысы арқылы Polskie Radio Program I бағдарламасын Константиновқа жеткізу үшін радиорелейлік байланыс ретінде пайдаланылды. Мачтаға кіреберіс алдында, Еуропаның ең биік мачтасында адам өмірін қорғау қауымдастығымен байланысты жергілікті тұрғындар айқыш орнатты. 2001-2012 жылдары құрылыс Telekomunikacja Polska S. A. (TP SA) компаниясының жылжымайтын мүлік бөлімі басқарды. 2012 жылы TP және Orange Polska біріккендіктен, қазір құрылысты Orange Polska SA жылжымайтын мүлік сату кеңсесі басқарады. Құрылыс рұқсатсыз кіруден қорғалған, себебі оның құны шамамен 3,650,000 злотый (шамамен 1 миллион АҚШ доллары).

After the collapse, Polskie Radio used the old Raszyn transmitter with its mast near Warsaw, which had been used since 1978 for daytime transmissions of a second Polish broadcasting service programme in the longwave range on the frequency AM LW 198 kHz, for transmissions on AM LW 225 kHz with a power of 500 kW. In September 1995 the Polish government was set to rebuild the mast. Although refurbishment of the old foundations, which could be reused, had already started, the rebuilding of the mast was cancelled due to protests by local residents, who claimed that radiation from the mast was a health hazard. While the accuracy of these claims has not been verified, a new site for the transmitter was sought. Several other locations were considered, but due to the continuing resistance of nearby inhabitants (backed by the Solidarity trade union), planned mast height and transmitter range were both greatly reduced, and an old military site just southeast of Solec Kujawski was chosen. There were once again protests in this location, but tensions were eased when Polish Radio donated PLN 3.5 million towards the development of the local community. There, a new longwave transmission facility was built in 1998–1999, with a transmitter of 1200 kW output power for the frequency AM LW (long wave) 225 kHz. This facility, which was inaugurated on 4 September 1999, uses one 330 metre (1083 ft) and one 289 metre (948 ft) grounded top fed masts as aerials. At Gąbin, there was also a radio link relay tower, commissioned in 1974, last used in 1998 and demolished in 2021. It was used as a radio relay link to receive Polskie Radio Program I programming from the microwave link at the RTCN Warszawa (PKiN) transmitter to Konstantynów. In front of the entrance to the mast, a cross was erected by local residents associated with the now defunct Association for the Protection of Human Life at the Highest Mast of Europe. From 2001 to 2012, the facility was managed by the Real Estate department of Telekomunikacja Polska S. A. (TP SA). Due to the 2012 merger of TP and Orange Polska, the facility is now managed by the Orange Polska SA Real Estate Sales Office. The facility is protected against unauthorised access, as it is worth approximately PLN 3,650,000 (approx. $1 million USD).

1991 жылдан бері

Мачта мен оған жалғанған радиожиілік тарату желісінен басқа, құрылыстың дерлік барлық бөліктері өз орнында қалды, қолданылмай және ақырындап тозуда. Кейбір жергілікті тұрғындар мачтаның қалдықтарына жыл мерейтойларында, мысалы, 2011 жылы 20 жылдығында барады. 2021 жылдың қыркүйек айының соңында Константинов релелік мұнарасы тоқтатылып, бұзылды.

Танымал мәдениетте

Варшава радио мұнарасы Гиннес рекордтар кітабына енгізілді; рекорд мұнараның биіктігі үшін берілді, бірақ кейіннен Бурдж Халифа осы көрсеткішті басып өтті. Варшава радио мұнарасының ізбасары және алдыңғысы – Рашин мұнарасы, Польша үкіметі шығарған бірнеше пошта маркаларында бейнеленген. Польша кинохроникасы, әдетте кинотеатрларда фильм көрсетілімінен бұрын таныстырылатын польшалық жаңалықтар фильмі, Варшава радио мұнарасын көрсетті.