Кіріспе

Акроним – бұрыннан бар сөзден, оның әрпін кеңейтіп сөз тіркесіне айналдыру арқылы жасалған қысқарту. Арқанимдер маңызды немесе әзілді мақсатпен ойлап табылған болуы мүмкін, сондай-ақ олар жалған немесе халық этимологиясының бір түрі болуы да мүмкін. Бұл сөз "artqa" және "қысқарту" сөздерінің біріктірілуінен құралған. Мысалы, "радио анықтау және қашықтық өлшеу" деген мағынаны білдіретін радиолокатор. Ал арқаним – бұл "бір сөздің бастапқы әріптері арқылы белгілі бір сөзді немесе сөздерді жазу үшін, есте қалған атау жасау үшін немесе сөздің шығу тегін қиялмен түсіндіру үшін әдейі құрылған қысқарту". Көптеген ойдан шығарылған тыңшылық ұйымдар арқаним болып табылады, мысалы, Джеймс Бонд франшизасынан SPECTRE (контрбарлау, терроризм, кек алу және қорқыту жөніндегі арнайы атқарушы). Мысалы, жоғалған балаларды іздеу бағдарламасы 1996 жылы ұрланып, өлтірілген тоғыз жасар Амбер Хагерманның есімімен аталды. Кейіннен ресми тұлғалар "Американың жоғалғандары: жедел хабарлама беру жүйесі" деген арқанимді жариялады.

Мысалдар

Артқы қысқартылған сөздің мысалы – жаңа туған нәрестелердің денсаулығын бағалау үшін қолданылатын Апгар бағасы. Рейтинг жүйесін Вирджиния Апгар ойлап тапты және оған осылай ат қойды. Бастапқы жарияланғанынан он жыл өткен соң, АҚШ-та APGAR деген қысқартылған сөз оқу-жаттану құралы ретінде пайда болды: Сыртқы көрініс, пульс, қимыл, белсенділік және тыныс алу. Тағы бір мысал – американдық келісімшарттық бридж лигасының онлайн бридж ойындарындағы алаяқтыққа қарсы құралдары. EDGAR бастапқыда ойынға қосқан көптеген үлесі, заңсыз серіктестік байланысын азайтуға бағытталған жаңашыл күш-жігерді қамтитын, марқұм Эдгар Капланның есімімен аталған. 2024 жылдың басында пайда болады деп күтілетін жаңа EDGAR құралдары «Everyone Deserves a Game Above Reproach» (әркімнің мінсіз ойынға құқығы бар) деген тіркесіммен іске қосылды. Көптеген АҚШ Конгресінің заң жобалары өздерінің аттары ретінде артқы қысқартылған сөздерді қамтиды; мысалдарға 2020 жылғы Американдық CARES Act (Коронавирустың таралуына қарсы көмек, жеңілдету және экономикалық қауіпсіздік туралы заң), 2001 жылғы USA PATRIOT Act (Терроризмді тоқтату және кедергі жасау үшін қажетті құралдарды ұсыну арқылы Американы біріктіру және нығайту туралы заң) және DREAM Act (Шет елдік кәмелетке толмағандардың дамуы, көмегі және білім беруі туралы заң) кіреді. 113-ші Конгресте (2013) осындай атаулармен 240-тан астам заң жобасы болды.

Жалған этимология ретінде

Кейде түпнұсқа сөздің қалыптасуында кері акроним пайдаланылған деп есептеледі, бұл жалған этимологияға немесе қалалық аңызға айналады. 1930 жылға дейін ағылшын тілінде акронимдер сирек кездесетін, ал акронимнен пайда болды деген болжаммен айтылатын көптеген әдеттегі сөздер мен тіркестер жалған. Мысалы, сәнді заттарды немесе жоғарғы сынып өкілдерін сипаттайтын "posh" сөзін алайық. Танымал оқилым бойынша, бұл сөз "port out, starboard home" ("порттан шығу, оң жақтан үйге") деген сөздердің қысқартылған түрі болып табылады. Бұл 19 ғасырдағы мұхит кемелеріндегі бірінші сынып кабиналарына қатысты, олар шығысқа (мысалы, Ұлыбританиядан Үндістанға) бағытталған сапарларда күннен қорғалған, ал кері сапарларда – батысқа. Сөздің нақты этимологиясы белгісіз, бірақ роман тіліндегі "påš xåra" ("жартылай тиын") немесе парсы тілінен алынған урду тіліндегі "safed pōśh" ("ақ халат") сөздерімен байланысты болуы мүмкін, бұл бай адамдарды атау үшін қолданылған. Тағы бір мысал – "chav" сөзі, бұл жұмысшы жастарды қорлайтын сөз. Бұл сөздің англо-роман тегі болуы мүмкін, бірақ көбінесе "Council Housed and Violent" ("Мемлекеттік тұрғын үйлерде тұратын және зорлыққа бейім") деген кері акроним деп есептеледі. Сол сияқты, SOS апат сигналы "Save Our Ship" ("Кемемізді құтқарыңыз") немесе "Save Our Souls" ("Жандарымызды құтқарыңыз") деген сөздердің қысқартылған түрі деп жиі ойлайды, бірақ ол үш нүкте, үш сызық, үш нүкте түріндегі қарапайым және анық Морзе кодын беруге ыңғайлы болғандықтан таңдалды. Жақындағы мысалдардың бірі – компанияның негізін қалаушы Адольф "Ади" Дасслердің атымен аталған, бірақ "All Day I Dream About Sport" ("Күні бойы спорт туралы армандаймын") деген сөздердің қысқартылған түрі деп қате түсінілген Adidas бренді. "Wiki" сөзі "What I Know Is" ("Менің білетінім") дегенді білдіреді деп айтылады, бірақ шын мәнінде ол "жылдам" деген мағынаны білдіретін гавайялық "wiki wiki" сөзінен алынған; ал Yahoo! кейде "Yet Another Hierarchical Officious Oracle" ("Тағы бір иерархиялық билікші оракул") дегенді білдіреді деп есептеледі, бірақ Yahoo! негізін қалаушылар бұл сөздің "қаба, қарапайым, мәдениетсіз" деген мағынасын ұнатқан (Джонатан Свифттың "Гулливердің саяхаттары" кітабынан алынған). "Pan Pan" апат сигналының "Possible Assistance Needed" ("Мүмкін көмек қажет") деген мағынасы бар деп жиі айтылады, бірақ ол шын мәнінде "бұзылу" дегенді білдіретін француз сөзі "panne"ден алынған.