Кіріспе

Шотландиядағы Ротсей қаласы (/audio=Rothesay.ogg/'/r//ɒ//θ//s//i/ ROTHsee; Baile Bhòid) – Шотландияның Аргилл және Бьют кеңесі аумағындағы Бьют аралының бас қаласы. Ол Клайд фиордының жағалауында орналасқан. Оған Уэммис Бэйден кемемен жетуге болады, ал оннан Гласгоу қаласына пойыз қатынасы бар. Қаланың орталығында 13 ғасырда салынған, Шотландиядағы ең бірегей дөңгелек жоспарлы Ротсей қамалының қираған қалдықтары тұр.

Этимология

Қазіргі шотланд гаэлінде Ротсей Baile Bhòid деп аталады, бұл "Бьют қаласы" дегенді білдіреді. 1321 жылы Ротерсей, 1400 жылы Росей, 1500 жылы Ротисай деп жазылған ағылшын тіліндегі атау бастапқыда қамалға қатысты болған. Қамал теңізге жалғасқан бекінішпен қоршалғандықтан, атау бастапқыда "Ротер аралы" дегенді білдіруі мүмкін (Ежелгі скандинав тіліндегі ey жұрнағы "арал" дегенді білдіреді), немесе ол "бекініс" дегенді білдіретін гаэль сөзі rath-тың өзгеруі болуы мүмкін.

Тарих

Ескі қаланың орталығы – 13 ғасырда салынған Ротсей қамалы. Қамалда ұзақ жылдар бойы қираған орын болды, бірақ ол әдемі көрініс тудырып, қала теңіз жағалауындағы курортқа айнала бастаған кезде туристер үшін маңызды орынға айналды. Ротсей – бұрынғы Бьют графтығында орналасқан Ротсей азаматтық ауданының графтық қаласы. Тарихи тұрғыдан, графтыққа Ұлы Кумбра, Кіші Кумбра және Арран аралдары кірді. Ротсей қалалық әкімдігі мен округтік ғимараттары қамалға қарайды. Виктория дәуірінде Ротсей танымал туристік орынға айналды. Әсіресе, «дуун-двэрт» (сөзбе-сөз «суға төмен» – Клайд фиртінің суларына сілтеме) Глазго тұрғындарының арасында өте танымал болды. Ағаштан жасалған теңіз портында көптеген кемелер тоқтады. Сол кезде Шотландияда гидропатиялық емдеу орындары көп болды. Бұған қоса, бүкіл Бьют аралынан өтетін және жолаушыларды аралдың ең үлкен жағажайларының біріне жеткізетін электр трамвайы – Ротсей және Эттрик Бей жеңіл темір жолы болды (трамвай 1930 жылдардың ортасында жабылды). 1922 жылы Пилкингтон Джексонның жобасы бойынша соғыс ескерткіші орнатылды. 1923 жылы салынған Қысқы бақтар ғимараты 20 ғасырдың ортасында Ротсейдегі көптеген шаралардың орталығы болды, сол кездегі танымал эстрада әртістері осында өнер көрсетті. 1938 жылы ашылған Ротсей павильоны да танымал болды. Ол Халықаралық модернистік стильдегі архитектураның үлгісі болды және Айр қаласының сәулетшісі Джеймс Эндрю Каррик жобалаған. Кейін бұл ғимарат тозығына жеткенімен, бүгін де теңіз жағалауындағы маңызды нысан болып табылады және қазір толықтай қайта жаңартылуда. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ротсей шығанағы 7-ші суасты кемелер бригадасының қойма кемесі және соғыс кезінде қызмет еткен британдық суасты кемешілерінің барлық оқу орталығы болған «Керемет» кемесінің порты болды. 1941 және 1942 жылдары офицерлерді шоғырландыру станциясы да осы жерде орналасқан. 1960 жылдары Ротсейдің туристік орталық ретіндегі гүлденген кезеңі аяқталды. Ұлыбритания тұрғындары үшін шетелдік туристік саяхаттар арзан болды. Қысқы бақтар ғимараты жабылып, ондаған жылдар бойы пайдаланылмады. Алайда, ол 1990 жылдары қайта жаңғыртылды және қазір туристік ақпараттық және көрме орталығы ретінде жұмыс істейді.

Ротесей герцогы

Британдық тақтың мұрагері (қазіргі Уэльс принсі Уильям) Шотландияда Ротсей герцогы деп аталады. Бұл дәстүр 14-ші ғасырдың соңында Шотландияның Роберт III бастады, ол Ротсей қамалында тұрақты түрде тұрып, 1398 жылы ұлы Дэвидке бұл атақты берді. Сол кезде Ротсей деген ат қалаға емес, бүкіл Бьют аралына қатысты (қала Бьют қаласы деп белгілі болған). Бьют аралы (Аран аралымен бірге) Роберт III-нің бақылауында болды, себебі ол оны Стюарт әулетінен мұра еткен еді. Олар оны Шотландия королі Александр III (1266 жылғы Перт шарты бойынша Норвегиядан алғаннан кейін) Роберт III-нің бес атасы Александр Стюартқа бергеннен бері иеленді. Екі арал Стюарт отбасының жеке меншігінде болды, содан кейін Роберт II (Александр Стюарттың немересі және Роберт III-нің әкесі) анасынан тақ мұраға алғаннан кейін, аралдар Корольдік меншікке айналды. Роберт III бұл атақты ұлына бергеннен кейін, бұл атақ Шотландия тағының барлық мұрагерлеріне беріліп келеді. 1603 жылғы Тақтар одағынан кейін, британдық тақтың мұрагері әрқашан ресми түрде «Шотландия тағының мұрагері» деп есептелді және осылайша бұл атақты алды. Ағылшыз тіліндегі мақұлдамасынан (Корнуолл герцогы) айырмашылығы, Ротсей герцогы атағы герцогтық түрінде оған қоса берілген жермен бірге келмейді. Өйткені жерді басқару Роберт III-нің жартылай бауырына және оның ұрпақтарына берілді, олар 18-ші ғасырда Бьют маркизі атағын алды. Қазіргі маркиз аралдың негізгі жер иесі болып табылады; оның басты резиденциясы, Стюарт тауы, Ротсей қамалынан бірнеше шақырым оңтүстікке қарай орналасқан.

Қазіргі заман

Ротсейдке көп миллиондық фунт стерлингтік портты дамыту жобасы, төменгі фирт аймағындағы жаңа буынның кемелері келгенге дейін берілді. 2018 жылдың тамызында Дональд Кэмпбеллдің «Bluebird» гидропланы Лох-Фад көлінде сынақтан өтті. Бұл көлік 1967 жылы Кэмпбелл қаза болғаннан кейін, көлдік аймақтағы Конистон суынан құтқарылғаннан бері алғаш рет суға түсті.

Мәдениет

Ротсейде Ұлттық Мод екі рет өткізілді: 1908 және 1952 жылдары.

Спорт

Аралдағы ең табысты спорт клубы – Bute Shinty Club, ол спорттың ең жоғары деңгейінде (Marine Harvest Premier League) өнер көрсетеді. Бют клубы 2006 жылы Оңтүстік Бірінші дивизионда жеңіске жетіп, Премьер-лигаға жолдама алды. Олар сондай-ақ, Баллимор кубогын бірнеше рет жеңіп алған. Қалада Rothesay Brandane A.F.C. (“Даниялықтар” деген лақап атымен таныс) әуесқой футбол клубы бар. Ол 1946 жылы құрылған. 1947 жылдан бастап Шотландияның әуесқой футбол лигасында ойнап, 1948–49 жылдары Шотландияның әуесқой кубогының жартылай финалына жеткен. 2004 жылы олар Каледонияның әуесқой футбол лигасының 2-ші дивизионына ауысты, ал 2007–08 маусымынан кейін дивизионда жеңіске жетіп, қазіргі кезде 1-ші дивизионда ойнап жатыр. Rothesay Brandane Rovers деп аталатын 15 жасқа дейінгі жасөспірімдер командасы да бар. (19 ғасырда қалада Шотландия кубогы үшін күрескен Bute Rangers F.C. деген футбол клубы болған.) Bute County Cricket Club Батыс округтік крикет одағы чемпионатында өнер көрсетеді. Аралда үш гольф алаңы бар: 18 лункалы Rothesay Golf Club қала шетінде, 9 лункалы Bute Golf Course аралдың батыс жағалауындағы Stravannan Bay құмдарының жанында, ал едәуір ерекше 13 лункалы Port Bannatyne Golf Club қала артындағы төбелерде орналасқан. Қаланың жағажайында екі putting green де бар. Қалада әр жазда Глазго жоғары мектебінің регби лагері өтеді. Боулингпен айналысатын жанкүйерлер үшін Бютте төрт алаң бар: Ardbeg, Craigmore, Kingarth және Rothesay. Олардың ең көнесі – Rothesay Bowling Club, ол 1860 жылдары құрылған. Bute Bowling Association көптеген жергілікті клубтік жарыстарды ұйымдастырады. Сондай-ақ, әр тамыз айында ашық турнир өткізіледі, онда әйелдер мен ерлер тең қатыса алады; 2014 жылғы мәліметтер бойынша, бұл турнирдің 57-ші жылы болды.

Білім

Қазіргі уақытта Ротсейде үш бастауыш мектеп бар: Сент-Эндрюс бастауыш мектебі, Ротсей бастауыш мектебі және Солтүстік Бьют бастауыш мектебі. Бір орта мектебі бар, ол – Ротсей академиясы. 2007 жылы Ротсей бастауыш мектебі мен Ротсей академиясы бірігіп, бір кампуста орналасқан мектеп құрды, ал бұрын Ротсей академиясы болған ғимарат жабылды.

Климат

Шотландияның қалған бөлігі сияқты, жалпы Британ аралдарында Ротсейде де теңіздік климат басым, жаздары салқын, қыстары жұмсақ. Аралда орналасқандықтан, айналасындағы сулар қатыруды азайтады. Температура 28.5 °C (83 °F) дейін (1975 жылдың тамызында тіркелген) және 8.4 °C (17 °F) дейін (1982 жылдың қаңтарында тіркелген) ауытқуы мүмкін.