Кіріспе

Вигтаун ( /wɪɡtən/ және /wɪɡtaʊn/ – жергілікті айтылуы; Baile na h Ùige) – Шотландиядағы Дамфрис және Галлоуэй аймағындағы Вигтаунширдегі қала және бұрынғы корольдік бург. Бұл аймақтың әкімшілік орталығы болып табылады. Ол Стрейнрейрдің шығысында және Ньютон Стюарттың оңтүстігінде орналасқан. Вигтаун "Шотландияның ұлттық кітап қаласы" деп танымал, мұнда көптеген қолданған кітап дүкендері мен жыл сайынғы кітап фестивалі өтеді. Вигтаун Махарс түбегінің бір бөлігі.

Атаулар шығу тегі

В. Ф. Х. Николайзен Вигтаун жер атының екі түсіндірмесін ұсынды. Бір теория бойынша, ол көне ағылшын тіліндегі "wic ton" сөзінен шығып, "қоныс жай" дегенді білдіреді. Алайда, егер ол Камбриядағы Вигтонмен байланысты болса, ол 1162 жылы "Виггетон" және 1262 жылы "Вигетон" деп аталған, онда "Вигканың шаруашылығы" болуы мүмкін. Басқа дереккөздерде "bay" деген мағынаны білдіретін "Vik" сөзінен нұсқау ала отырып, "шығанақтағы қала" деген аудармадан шыққандығы айтылған.

Неолит дәуірі

Қоршаған аймақ (Машарс түбегі) тарихқа дейінгі қалдықтарға бай, ең танымалдары – Торхаузеки тірі тастары, неолит дәуіріне жататын тас шеңбері, кішірек тастардан құралған көтеріңкі платформаға орнатылған. Ол қысқы күн тоқырауына бағытталған, биіктігі 5 футқа дейінгі он тоғыз тастан тұрады, олардың ішінде 3 үлкен тас (жанама тіреулер), екі тік және бір жатқан тас бар. Шеңберден жолдың ар жағындағы төменгі қыратта тағы үш тас орналасқан.

Ерте тарих

XVII ғасырдағы дін қызметкері Эндрю Симсон алғашқы қоныс қазіргі Вигтаун мен Критаун қалаларының арасындағы төмен жатқан құмды жерде орналасқан болуы керек деп болжады. Вигтаун қаласында екі қақпа (порт) болған, олар түнде ірі мал айдынын құру үшін жабылып тұрған. Бұл – кейін Британдық зығыр банкі орналасқан жерге қарама-қарсы Шығыс қақпасы және Жоғары Веннелдің аузына қарама-қарсы тұрған Батыс қақпасы еді. Доминикан монахтарының Блэкфриарс монастырі 1267 жыл шамасында Деворгилламен бірге Бладнох өзенінің сағасының солтүстігіндегі "Фриарленд" деген жерде салынды. Вигтаун қамалы 1291 жылға дейін Бладнох өзенінің жанындағы жазық жерде болған (әуеден түсірілген суреттерде контурлары анық көрінеді), ал қала мен шіркеу төбеде орналасқан, бұл "әдеттегі орналасудың керісінше" еді. Қамалдан ештеңе қалмаған, бірақ берік табиғи орны және үлкен қоршалған және қорғалған аумақтың іздері 13-шы ғасырдың соңына жататын Эдвард I патшаның қамалына ұқсас. Қамалдың орны 1830 жыл шамасында капитан Роберт М’Керли және еріктілер тобымен қазылып зерттелді. Сол кезде ғимараттың контурлары анық байқалды, ал солтүстік жағында кең арық жақсы көрінді, онда қамалдың сыртқы қабырғасының қалдықтары деп есептелетін едәуір биіктіктегі жартылай дөңгелек қырат болды. Бірнеше жылдан кейін "Жаңа статистикалық есеп" журналының тілшісі арықтың іздері әлі де көрініп тұрғанын, бірақ "қабырғалардың негізін қазір табу мүмкін емес" екенін жазды. Сонымен қатар, "ежелгі ғимараттың басқа да қалдықтары" әлі де көзге түсіп тұрды. Қала порт ретінде дамыды және 1292 жылы патшалық қалашық мәртебесін алды. 1341 жылы Давид II патшалық қалашықты сэр Малкольм Флемингке сыйлады. 1372 жылы Вигтаун қаласын Галлоуэйдің қатал мырзасы Арчибальд сатып алды. Ол 1384 жылы Дуглас графы болғаннан кейін, қала графтыққа қосылды. Дугластардың мәртебесінен айырылуының нәтижесінде 1455 жылы Вигтаун бұрынғы патшалық қалашық мәртебесіне қайта ие болды. Оның мәртебесі 1457 жылы патшалық жарлықпен ресми түрде мойындалды.

Кейінгі тарих

Вигтаундағы төлемақыға арналған алғашқы сілтеме 16 ғасырдың аяғында кездеседі, және бұл құрылыстың 1756 жылы аяқталған жаңа қалалық сарайға орын беру үшін оқпен жарылғаны мүмкін. Бұл муниципалды ғимарат өз кезегінде 1862 жылы салынған Вигтаун округінің ғимаратына жол берді. Вигтаун алғашқы базар айқышын 17 ғасырдың аяғында алып тастады. 1818 жылы басты көшеде екінші базар айқышы орнатылды. Киркиннер шіркеуінің 17 ғасырдағы пасторы Эндрю Симсон Вигтаунды сипаттаған. 1684 жылы ол Вигтаунда "шекаралықтар көптеп келіп сатып алатын жылқылар мен жас биелер нарығы" бар екенін айтқан. Вигтаун және оның төңірегіндегі аудандардың тұрғындары әртүрлі жолдармен күнкөріс жасады. 18 ғасырдағы бақылаушы Сэмюэл Робинсон округтің теңізге қатысты ерекше орналасуы контрабандалық тауарларды түсіруге көптеген артықшылықтар бергенін және контрабандистердің осы мүмкіндікті пайдалануға асықпағанын атап өтті: алайда, казарма салынғаннан кейін "сауда және онымен айналысқандар құлап кетті". Робинсон Вигтаунды сипаттағанда, "көптеген үйлер қарапайым, бір қабатты және сабанмен жабылған" екенін де көрсетті. Ньютон Стюарт – Уиторн тармақ теміржолының 1877 жылы ашылған Вигтаун станциясы болды.

Жақында болған тарих

Уигтаунды Уильям Лирмонт 1920 жылы Шотландиядағы ең тартымды округтік қала ретінде сипаттады. RAF Wigtown қаланың шетінде салынды және 1941 жылы ашылды. 29-шы топтың бақылауында болған RAF станциясы No. 1 Әуе бақылаушылар мектебіне, кейін No. 1 Көрушілердің жоғары деңгейдегі ұшқыштар бөліміне (Advanced Flying Unit (Observer)) үйі болды, сондай-ақ бірнеше операциялық RAF эскадрильяларына уақытша жайғастыру орны болды. 1948 жылы станция жабылды. Бүгінде ол сирек жағдайда жеңіл ұшақтар үшін қолданылады, кейде Балдун әуежайы деп атайды. 1990 жылдары Уигтаун Шотландияның "кітап қаласына" айналды. Дегенмен, Хей-он-Уайдан өзгеше, Уигтаунның кітап қаласы мәртебесі өте қиын жағдайдағы қаланы жаңғырту мақсатымен жоспарланды (1990 жылдары негізгі жұмыс берушілер – май зауыты мен дистилляция зауыты жабылды), алайда дистилляция зауыты (Bladnoch) қазір қайта ашылды және өзінің құрамындағы вискиді өндіруде. Шотландия бойынша кандидат қала іздеу бойынша ұлттық іріктеу өтті. Уигтаун кітап фестивалі алғаш рет 1999 жылы өткізілді және Шотландиядағы екінші ірі кітап фестиваліне дейін өсті. Қазіргі таңда қалада онға жуық кітап дүкені бар.

Білім

Вигтаун бастауыш мектебі Вигтаун қаласының Нью-роуд көшесінде орналасқан.

Шіркеулер

Вигтаун шіркеуі готика стилінде салынған және 1858 жылы аяқталған. Қасиетті Жүрек католик шіркеуі готикалық жаңғыру стилінде жобаланып, 1879 жылы Эдинбург сәулетшісі Джон Джордж Гарден Браунның жобасы бойынша аяқталды. Вигтаун квакерлер жиналысы үйі Чапел Корт, Оңтүстік Бас көшесінде орналасқан. Вигтаун баптист шіркеуі Саутфилд-Лейн көшесінде.

Қызықты орындар

Вигтаун Бладнохтан 1 миль (2 км) қашықтықта орналасқан, бұл ауылда сол атпен аталатын құрамындағы виски өндіретін дистилляциялық завод бар. Бладнох өзенінде Атлантикалық лосось балығын аулауға болады және ол Шотландияның көктемгі балықтарымен өте жақсы танымал өзендерінің бірі ретінде белгілі. Бұл өзен Кри өзенімен Уигтаун шығанағында қосылады, ол жергілікті табиғат қорығы (LNR) мәртебесіне ие үлкен тұзды батпақ аймағынан өтеді. Уигтаун шығанағы Ұлыбританиядағы ең үлкен LNR болып табылады және көптеген жануарлар мен, әсіресе, құстарға толы. Кейбіреулер оларды портқа жақын орналасқан қарау тұрақтарынан тамашалауға келеді, ал басқалары, қаз аулаушылар, Вигтаун қаз аулау клубы жүргізген кең ауқымды консервациялық жұмыстардың нәтижесінде тартылған көптеген үйректер мен қаздарды аулауға келеді. 2004 жылы Галлоуэйге 100 жылдан астам уақыттан кейін алғашқы екі балықшы қайық келді. Олардың ұясына тікелей трансляциялық камера орнатылды және оны Уигтаун округінің ғимаратында көруге болады. Вигтаунның шығысында 17 ғасырда Вигтаун шейіттері суға батырылған жерді көрсететін ескерткіш – "Шейіттер қадасы" орналасқан. Олардың қабірлері шіркеу зиратында. Оларды атқылау алдында түрмеге қамаған кішкентай камера бар. Бұл камера 1862 жылы салынған округтік ғимараттарға орын беру үшін көп бөлігі қиратылған ескі ғимараттың жалғыз қалдығы.

Танымал мәдениетте

Джессика А. Фокстың "Ракеттер туралы білу керек үш нәрсе" (2013) кітабы – оның арманының қуып жетуі, Лос-Анджелестен көшіп, NASA-дағы жұмысын қалдырып, Вигтаун қаласындағы кітап дүкенін басқаруға көмектесу және сүйіскендігі туралы баяндамасы. Шон Байтеллдің 2017 жылы жарық көрген "Кітап сатушының күнделігі" және 2019 жылғы "Кітап сатушының сырлары" кітаптары Шотландиядағы ең ірі қолдан келген кітап дүкенінің иесі ретіндегі тәжірибесін егжей-тегжейлі сипаттайды. Кэтлин Харттың 2021 жылы жарық көрген "Деворгилла күндері" Шотландияның кітап қаласындағы өмір туралы естеліктер. Бұл кітап оны емдеуге көмектескен қауымды, соның ішінде Instagram-дағы мыңдаған ізбасарларын, ол Poshpedlar деген атпен танымал, мақтайды. BBC 2018 жылдың 2 қазанында Фокс пен Байтеллдің алғашқы кітаптарының опцияларын "Голливуд кинокомпаниясы" сатып алып, оларды бір фильмге біріктіруді жоспарлап отырғанын хабарлады. "Гарри Поттер" әлемінде Вигтаун қаласынан "Жолшықтар" квиддич командасы шыққан.