Кіріспе

Шотландиядағы Ангус округіндегі Арброт қаласы

Арброт (/ɑr/'/b//r//oʊ//θ/) немесе Аберброток (Обар Бротхайг) – бұрынғы корольдік қала және Шотландияның Ангус округіндегі ең ірі қала, халқы 23 902 адамды құрайды. Қала Солтүстік теңіз жағалауында, Дундиден солтүстік-шығысқа қарай 16 миль (26 км), Абердиннен оңтүстік-батысқа қарай 45 миль (72 км) қашықтықта орналасқан. Темір дәуіріне дейінгі қоныстардың іздері бар, бірақ қаланың тарихы 1178 жылы Арброт аббаттығының құрылуымен басталады. Арброт өнеркәсіптік революция кезінде зығыр, кейін джут өндірісі және инженерлік саланың дамуы арқасында өркендеді. 1839 жылы жаңа порты салынды; 20 ғасырға қарай Арброт Шотландияның ірі балық аулау порттарының біріне айналды. Қала Арброт жарлығы және Арброттың ысталған балығы (смокиі) үшін мәшһүр. Арброт футбол клубы 1885 жылы Шотландия кубогында Абердиннің «Бон Аккорд» командасына қарсы өткен кәсіби матчта 36:0 есебімен жеңіліп, футболдағы ең көп гол соққан команда рекордын иеленді.

Топонимика

Ең ертерек тіркелген атауы "Аберброток" болды, бұл қаладан өтетін Броток Бёрн өзеніне сілтеме жасайды. "Абер" префиксі галель тіліндегі "Обаир" сөзінен немесе одан бұрынғы бритон тіліндегі "Абер" сөзінен – екі өзеннің қосылған жері немесе өзен сағасы – шыққан болуы мүмкін. "Аберброток" атауының әртүрлі жазылу түрлері болған. Қолжазбалардағы ең ерте нұсқаларында "Абиброток" (Эдвард I-ге жолданған, Салсбери келісімін растайтын хат, онда Норвегия ханшайымы Маргарет Эдвард I-ге үйленуге келісімін берген) және "Аберброток" (кейінгі некеге келісім хатында) деп жазылған. Ертедегі карталарда "Аберброток", "Абербротик", "Абербротик" және "Абербротвик" сияқты бірнеше нұсқалар кездеседі. Қазіргі заманғы "Арброт" атауы 19 ғасырдың ортасынан бастап жиі қолданыла бастады. Дегенмен, "Арброт" атауының нұсқалары 17 ғасырдан бері қолданылып келеді, оның ішінде "Арброт" және "Абербрет" атаулары да бар.

Ерте тарих

Арброт аймағында кем дегенде неолит дәуірінен бері адамдар қоныстанған. Арброаттан солтүстікке қарай шамамен бес шақырым жердегі Фриокхайм маңындағы Дугласмуирдегі қоршаудың тіреу тіректерінен алынған материалдар радиокөміртекпен дауиірге дейінгі шамамен 3500 жылға тең деп есептелген. Қоршаудың мақсаты белгісіз – бәлкім, ауыл шаруашылығы немесе салтанатты мақсаттар үшін болған. Аймақта қола дәуіріне қатысты көптеген табылған заттар бар. Олардың ішінде қаладан солтүстікке қарай шамамен бір шақырым жерде орналасқан Батыс Ньюбигге жанындағы қысқадан жасалған жерлеу орындары бар, онда қыш құмыралар, күміс дискілердің жұбы және алтын білезік табылды. Темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері де кездеседі, мысалы, Уорддайкс зиратының жанындағы жер асты қоршауы және Конанның Батыс Гранжында, сондай-ақ Карлунгі мен Ардестиедегі жақсы танымал ескерткіштер. Аймақ ерте христиан дәуірінде маңызға ие болған сияқты, бұл туралы Санкт-Вигеанс шіркеуін қалпына келтіру кезінде табылған пиктілердің тас мүсіндері куәлік етеді, қазір олар сол жердегі шағын мұражайда сақталуда. Тастар ескі шіркеуді салу үшін пайдаланылған, көптегендері зақымдалған. Олардың бірі – 9 ғасырға жататын Дростен тасы – латын тілінде жазылған пиктік ескерткіштердің санатындағы сирек туындылардың бірі: Дростен: Иреурет [Э] ттфор кус'. Бұл жазу әртүрлі жорындарға түсіндірілген, бірақ ол 839-842 жылдары билік құрған пиктік патшасы Урадқа қатысты деп есептеледі.

Ортағасырлық тарих

Арброттың жазылған тарихы 1178 жылы Арыстан патша Вильгельмнің Келсо аббаттығынан келген Тиронендік орденінің монахтары үшін аббатхананы негізін қалауымен басталады. Ол 1197 жылы корольдің жеке негізін салған жалғыз құрылысы ретінде Әулие Томас Бекетке арналды және 1214 жылы оның қасиетті жерінде жерленді. Аббатхана 1233 жылға дейін толыққанды аяқталған жоқ. 13 ғасырда король Джон Арбротты Лондоннан басқа Англияның барлық бөліктеріндегі «салықтан және кеденнен» босатты. Аббатхана Реформация кезінде таратылғаннан кейін көп ұзамай қолданудан шығып, уақыт өте келе құлдырап кетті. 16 ғасырдың азаматтық соғыстарында шатырдың қорғасын жабыны қолданылған деген қауесет бар, ал қаланың үйлерін салу үшін тас қақпақтары тоналды. Бұл қираған орын 17 және 18 ғасырларда саяхатшылардың танымал мекені болды. Соңында 1815 жылы ол мемлекеттік қамқорлыққа алынды. Қазір оны Historic Scotland басқарады. Бұл Франциядан адамдар мен жабдықтарды тасымалдауға болатын маңызды порттардың бірі болды. Ол және солтүстік-шығыс жағалауындағы басқа да якобит порттары жақыптардың ісі үшін «баға жетпес актив» құрады. Өнеркәсіптік революция Арброттың экономикасы мен халқының өсуіне әкелді. Жұмыс күшінің ағыны үшін жаңа тұрғын үйлер салынды және Арброт юта және желкен матасын өндірумен танылды. 1867 жылы зауыттарда 4620 адам жұмыс істеді, ал 1875 жылы 34 зауыттағы 1400 тоқыма станогы миллионнан астам метр оснабург матасы және 450 000 метр желкен матасын өндірді; қала Cutty Sark үшін желкендерді жасаған деп есептеледі. Арброт аяқ киім және шөп шабу машинасы жасау саласында да маңызды болды. 1840 жылы құрылған және 1853 жылдан бастап Денс темір зауытында орналасқан Александр Шенкс өндірушісі Сент-Эндрюс гольф алаңына және «Барлық Англия теннис және крокет клубына» шөп шабу машиналарын жеткізді. Шенкс 1960 жылдары жергілікті Giddings & Lewis Fraser Ltd. фирмасының иелігіне өтті. Арброт балық аулау саласымен байланысымен әйгілі. 1839 жылы портты жақсартудан кейін кеңес қалаға көшіп келуге дайын балықшыларды іздеді. Олар жақын маңдағы Аушмитиден және Шетланд сияқты алыс аймақтардан келді. Сала өсті және 1980 жылға дейін Арброттан 40-қа жуық ақ балық және пелагикалық кеме жұмыс істеді, олардың бортында және кемелерге қызмет көрсетуге және балықты өңдеуге жүздеген адам жұмыс істеді. 1980 жылдардан бастап Шотландияда квоталарды қысқарту және кемелерді пайдаланудан шығару салдарынан зиян шегіп, Арброт әлі де теңіз өнімдерін түсіруге ашық ақ балық порты болып қала береді. Қазір Арброттан тек бір кеме тұрақты жұмыс істейді; Арбротқа тиесілі тағы үш кеме Абердиннен және солтүстікке қарайғы порттардан жұмыс істейді. Балық өңдеу ірі жұмыс беруші болып қала береді, бірақ балық Абердин, Питерхедтен, тіпті Исландия, Норвегия және Ирландиядан келеді.

Басқару

Арброат 1178 жылы король Вильгельм Арыстан аббат құрылған кезде патшалық қала статусын алды. Патшалық қала статусы монахтарға апталық базар өткізуге, қарапайым сот ісін жүргізуге және порт құруға мүмкіндік берді. 1599 жылы Шотландия королі Джеймс VI қалаға корольдік бург мәртебесін берді. Провост пен қалалық кеңес тағайындалды. 1922 жылы лорд Инчкейп бургер атанды. Оған кеңсе билеті күміс қобдышта, қаланың гербы және айналасының суреттерімен өрнектелген күйінде табыс етілді. Арброат 1975 жылға дейін Арброат қалалық кеңесінің (Arbroath Burgh Council) басқаруында болды, сол жылы Арброат (және Ангус графтығы) Пертшир және Данди қаласымен біріктіріліп, Тайсайд құрамына кірді, оны Тайсайд аймақтық кеңесі басқарды. 1994 жылғы «Жергілікті өкімет және т.б. (Шотландия)» заңына сәйкес Ангус, Данди қаласы және Перт пен Кинросс қайта құрылды. Арброат Ангус кеңесінде жеті кеңесшімен өкілдік етеді: Арброат Батысы, Летам және Фриокхайм округінен төртеу және Арброат Шығысы мен Лунан округінен үшеу.

Парламенттік өкілдік

Арброт Ұлыбритания парламентіне сайлауда Ангус сайлау округінің бөлігі болып табылады. Дэйв Дуган 2019 жылғы жалпы сайлауда консерваторлардан орын жеңіп алды. Арброт Шотландия Парламентінде Ангус Оңтүстік сайлау округіне кіреді (2011 жылы таратылған Ангус сайлау округінде бұрын болған). Ол Шотландия Парламентінің депутатын (MSP) тікелей Холирудқа сайлайды. Шотландия Ұлттық партиясының Грейм Деи оның құрылғаннан бері өткен үш сайлаудың барлығында жеңіске жетті. Ангус Оңтүстік Шотландия Парламентіне қосымша депутаттарды сайлау үшін Солтүстік-Шығыс Шотландия сайлау аймағының бір бөлігін құрайды.

География

Арброт Солтүстік теңіз жағалауында, Дандидің солтүстік-шығысында 17 миль (27 км) қашықтықта, Ангус аймағында орналасқан. Геологиялық тұрғыдан алғанда, ол негізінен Ескі Қызыл құмтасқа орналасқан. Төмен жатқан бөліктері соңғы мұз дәуірінен кейін ғана теңіз деңгейінен жоғары көтерілген. Арброт Глазгоудан солтүстік-шығысқа қарай 98 миль (158 км), Абердиннен оңтүстік-батысқа қарай 50 миль (80 км) және Эдинбургтен 77 миль (124 км) қашықтықта жатыр. Сент-Вигеанс, Кармилли, Фриокхайм, Коллистон және Инверкейлор секілді көршілес ауылдар кеңес өкілдігі үшін Арброттың бір бөлігі саналады, және Карноустимен бірге 01241 телефондық кодты бөліседі.

Брутхок суы

Бротхок суы деп аталатын өзен (немесе ағын) қала арқылы Сент-Вигеанстан темір жолға параллель ағып өтеді, содан кейін порттың шығысынан орналасқан Даңгер Пойнт тұсында Солтүстік теңізімен қосылады. 19 ғасырда зығыр және джут фабрикалары осы өзеннің бойында жиналып, суды бумен жұмыс істейтін машиналарын қуаттандыру үшін пайдаланған. Қала ішіндегі көп бөлігі ашық, бірақ кейбір учаскелері құрылыспен жабылған. Бұл өзен және оның төңірегі тұрғын аудандар арасындағы жасыл артерия болып табылады, сонымен қатар темір жолмен бірге қаланы шығыстан батысқа бөліп тұрады. 1990 жылдан бері Бротхок суының бақылау станциясы жинаған мәліметтерге сәйкес, су деңгейі әдетте аралығында болады. Ең жоғары деңгей 2009 жылдың 2 қарашасында тіркелді. Ангс кеңесі мен Шотландияның қоршаған ортаны қорғау агенттігі қаланың су тасқынына ұшырау қаупі бар аймақтарын қорғау мақсатында Бротхок суының ағынын азайтуға бағытталған 12 миллион фунт стерлингтік мемлекеттік жобаны жасады. 2022 жылдың желтоқсанында аяқталған жұмыстарға Дамми Медоус және қаланың солтүстігінде су тасқынынан сақтау аймақтарын құру кірді.

Жағалау сызығы

Кемежайдың оңтүстік-батысында тік жарлы тастар жатыр, төмен суда көптеген тас-шоңдар ашылады. Тастар, үлкен тастар және қиыршық тас Арброт Вест Линкс (немесе Эллиот) жағажайына дейін шамамен тоғыз жүз метрге созылады. Бұл жағажайдың беткейі көлбеу, құм мен кескіш тас аралас, ал теңіздің бұл бөлігі шамамен белгіленген жүзу аймағы болып табылады. Жағажайға басты кіреберіс - құлама, бірақ жағалау жолынан да төмен сатылар бар. Су тасқынына байланысты жағажайдың ені жиырмадан екі жүз метрге дейін өзгеріп отыруы мүмкін. Арброт (немесе Ситон) жартастары кемежайдың солтүстік-шығысында көтеріледі. Корольдік серуендегі Уайтинг Несс геологиялық бұрыштық сәйкессіздіктің мысалы; кеш Девонның жоғарғы қызыл құмтасының ірі конгломераты ерте Девонның төменгі қызыл құмтасының үстіне жатыр.

Климат

Арброт теңіз жағасында орналасқандықтан, британдық теңіз климатына ие, оның климатына теңіздің әсері бар. Маусымдар арасындағы температура айырмашылығы шамалы. Қаңтар айында орташа ең жоғары температура 6,4 °C (44 °F), шілде айында 18 °C (64 °F) құрайды. Шотландия үшін бұл климат салыстырмалы түрде құрғақ және күннөлді, жауын-шашын мөлшері аз және күн сәулесі 1538,4 сағатқа жетеді. Бұл деректер Арброт қаласындағы метеорологиялық станцияның 1981–2010 жылдардағы орташа көрсеткіштерінен алынған.

Демография

Арброт тұрғындары Арбротиан деп аталады, бірақ көбінесе өздерін Қызыл Лихти деп атайды. Бұл атау, портқа кіретін кемелерге көмек ретінде порттың кіреберісіндегі жарық мұнарасы мен тұман сигналынан шыққан қызыл шамға байланысты пайда болған. Шотландияның 2011 жылғы халық санауы бойынша Арброттың жалпы тұрғындар саны 23 902 адамды құрайды, бұл 2001 жылғы санауда тіркелген 22 785 адамнан 4,9 пайызға артық. Халықтың шамамен 86,5 пайызы Шотландияда туған, бұл көрсеткіш 2001 жылы 88,9 пайызды құрады, ал 95,6 пайызы Біріккен Корольдікте туған (2001: 97,7 пайыз). 2011 жылы Арброттың 16 жасқа дейінгі халқының үлесі Шотландиядан (17,3 пайыз) жоғары болды – 18,3 пайызды құрады. 65 және одан асып кеткен жастағы адамдардың үлесі 18,9 пайызды құрайды, Шотландияда бұл көрсеткіш 16,8 пайызды құрайды. Сәйкесінше, Арбротта 16 мен 64 жас аралығындағы адамдардың үлесі Шотландиядан төмен. 2011 жылы халықтың 47,8 пайызы еркектерді, ал 52,2 пайызы әйелдерді құрады. Арброттағы жұмыссыздық деңгейі орташа – шамамен 2,7 пайызы жұмысқа байланысты әлеуметтік төлемдерді алуға құқылы.

Экономика

2011 жылғы санақ бойынша Арброаттың экономикалық жағынан белсенді халқы 10 545 адамды құрайды (2001: 9 192); оның ішінде денсаулық сақтау және әлеуметтік жұмыс салаларындағы жұмыс орындары жалпы жұмыспен қамтудың 16,0 пайызын құрайды (2001: 13,1 пайыз), одан кейін көтерме және бөлшек сауда, сондай-ақ жөндеу қызметтері 15,2 пайызды құрайды (2001: 15,4 пайыз). 2001 жылы жұмыспен қамтудың ең үлкен үлесін 16,0 пайызбен өңдеу өнеркәсібі құраған еді, ал 2011 жылы ол үшінші орынға төмендеді, үлесі 12,3 пайызды құрады. 2011 жылы балық шаруашылығы бойынша жеке көрсеткіш келтірілмеген, бірақ 2001 жылы ол жалпы көрсеткіштің 0,4 пайызын құрады (50-ден кем адам), алайда өңдеу секторы өңдеу өнеркәсібіне бөлек есептеледі және 50 адамның саны тікелей балық аулау және оған қолдау көрсету салаларына қатысты.

Порт

Арброттың болашағы бастапқыда портына байланысты болды. Алғашқы порт 1394 жылы қала тұрғындары мен Джон Геди арасындағы келісім шарттары бойынша абат салған және күткен. Арброат ірі жағалау кеме қабылдау портына айналды және 1846 жылы Арброатта тіркелген 89 кеме болды, олардың жалпы тоннажы 9,100 тоннаға жетті. Сол жылы Арброатқа 599 кеме келді, оның 56-сы шетелдік порттардан (көбінесе Балтық порттарынан), ал қалған 543-і жағалау саудасында жұмыс істеді. Арброат арқылы қабық, зығыр, қырық, тері, емен және шырша ағаштары, тыңайтқыш ретінде гуано, Лондоннан азық-түлік тауарлары және Балтық өнімдерінің көптеген түрлері импортталды, ал өндірілген тауарлар (көбінесе желкен матасы) экспортталды. 19 ғасырдың соңында бұл баулы мақтаға айналып, Арброатты 1970 жылдардың басына дейін өндіріс орталығы ретінде дамытты, содан кейін құлдырау басталды. Ірі жұмыс берушілердің бірі – «Кит пен Блэкман» компаниясы 1985 жылы жабылды, ал «Гиддингс пен Льюис Фрейзер» компаниясы да сол кезде жұмысын тоқтатты, кейіннен бүкіл зауыт супермаркет салу үшін бұзылды. «Alps Electric Co.» компаниясы 1990 жылдан 2001 жылға дейін Арброатта 180 адамды жұмыспен қамтыған ірі жұмыс беруші болды. Зауыт жабылғаннан кейін олардың барлығы жұмыстан босатылды.

Қарулы күштер

Арброатта Корольдік теңіз жаяу әскерінің 45-ші командасы орналасқан, олар 1971 жылдан бері RM Condor базасында дислокацияланып келеді. Бұл казарма 1940 жылы салынған және 1971 жылға дейін Корольдік әскери-теңіз әуе станциясы (RNAS) ретінде RNAS Arbroath/HMS Condor деп аталды. 1971 жылы Корольдік теңіз жаяу әскері Арброатқа көшіп келді және жергілікті экономикаға үлес қосуда; Арброатта дислокацияланған теңіз жаяу әскерлерінен басқа, Қорғаныс министрлігі 600-ге жуық жергілікті тұрғынды жұмыспен қамтиды.

Тұрғын үй

2006 жылдың сәуір-маусым айларында Арброаттағы үй бағасы ұлттық орташа көрсеткіштен бар болғаны 99 фунт стерлингке кем болды: 113 646 фунт, ал ұлттық орташа баға 113 745 фунтты құрады. 2006 жылдың қараша айына дейін Ангус айманындағы үйлердің орташа бағасы 14,9 пайызға өсіп, 124 451 фунтқа жетті. Ангус кеңесінің пікірінше, Арброат пен Данди арасындағы А92 тас жолын екі қабатты жолға жаңарту Данди тұрғындарын Арброатқа көшіруге ықпал етті, бұл үй бағаларының өсуіне себеп болуы мүмкін.

Туризм

2017 жылы жасалған келушілер сауалнамасы Арброатты Ангустағы ең танымал мақсатты жер деп көрсетті, ал Арброат абаттығы Гламис қамалынан кейін екінші ең көп танымал орын болды. Арброат абаттығына жыл сайын шамамен 14 000 келуші келеді. Шотландия тәуелсіздігі туралы Декларацияға қол қоюдың қайта жандандырылуы, «Шотландиялықтардың» немесе Арброат шеруі деп белгілі, 1947 жылдан бері абаттық қираған жерлерінде үзіліспен өткізіліп келеді. Соңғы толық шеру 2005 жылы өтті, бірақ жыл сайынғы 6 сәуірде қол қоюды еске алу үшін кішкентай шаралар өткізіледі.

Бұрынғы аттракциондар

2000-шы жылдары "Seafront Spectacular" деп аталатын жазғы шара өтті. 2006 жылғы бағдарламаға әуе көрсетілімдері, теңіздегі құтқару көрсетілімі, автокөліктер көрмесі және жәрмеңкелік көңіл көтерулер кірді. Арброттың теңіздік мұрасына арналған "Sea Fest" іс-шарасы 2017 жылға дейін 21 жыл бойы жыл сайын өткізілді. Керрдің кішкентай темір жолы 2020 жылдың қазан айында жабылу кезінде Шотландиядағы ең көне кішкентай темір жол болып есептелді. Ол 1935 жылы ашылды және 1955 жылы ең қызығушылық тудырған кезеңінде 60 000 келушіні қамтыды; бірақ 2019 жылы бұл көрсеткіш 3 500-ге дейін төмендеді. Fishmarket Quay-дегі Порт Келушілер Орталығы 2007 жылы аяқталды. Ол Ангус кеңесінің портына келетін туристердің санын арттыруға бағытталған тырабы болды. Орталық бастапқыда қаланың балық аулау тарихын түсіндіретін мультимедиалық тәжірибе және VisitScotland туристік ақпараттық орталығына орналастырылған; екеуі де жабылып, бос қалған орын коммерциялық мақсатта жалға берілді.

Көлік

A92 қос жол Арбротты Дандиге қосып, Тай көпірі арқылы Тай сағасынан Файфқа өтеді. Монтроуз және Стоунхейвенге солтүстікке қарай A92 бір бағытты жол, бірақ одан кейін Абердинге дейін қос жолға айналады. A933 жолы солтүстікке Бречинге дейін созылады. Арброт автобус станциясынан Бречин, Данди, Форфар және Монтроз бағыттарына жол ашады. Автобус станциясы Абердин мен Перт арасында жүретін X7 Coastrider маршрутының да аялдамасы болып табылады. Stagecoach East Scotland өзінің Stagecoach Strathtay таңбасымен көптеген қызметтерді ұсынады. Арброт теміржол станциясы автобус станциясынан жақын жерде орналасқан. Станцияның инфрақұрылымы мен жолаушылар пойыздарының көп бөлігі ScotRail компаниясымен басқарылады. Шотландияның шығыс жағалауында Абердинге және Данди арқылы Эдинбург пен Глазгоға тікелей қатынас бар, содан кейін Лондонға және басқа ағылшын қалаларына жалғасады. Каледониялық түнгі пойыз Лондонға (Эстонға) бара жатқанда Арбротта тоқтайды. Ең жақын аймақтық әуежай – Дунди, онда Лондон Ситиге, Джордж Бест Белфаст Ситиге және Сумбаргқа рейстер бар. Әуежай қала орталығынан батысқа қарай 1,8 миль қашықтықта, Тай өзенінің жанында орналасқан. Ең жақын халықаралық әуежайлар – Эдинбург пен Абердин. Қаланың батыс жағында Корольдік теңіз жаяу әскерінің әскери базасында үлкен әуе алаңы бар. Ол 1940 жылы Флот Әуе күштерінің әуе алаңы ретінде құрылған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оқу орталығы болған. 2016 жылға дейін осы әуе алаңды еріктілердің ұшу эскадрильясы пайдаланған.

Білім

Жоғары білім Данди және Ангус колледжінің Арброт кампусында, бұрынғы Арброт орта мектебінің ғимаратында беріледі. Қалада екі орта және жеті бастауыш мектеп бар. Бір бастауыш мектеп католик, ал қалғандары діни емес.

Орта мектептер

Екі орта мектеп – Кепти жолындағы Арброат орта мектебі және қаланың Хейсхед ауданындағы Арброат академиясы. Орта мектеп бастапқыда гимназия болған, сол мектептің көрнекті түлегі – бұрынғы Шотландия хатшысы Майкл Форсайт. Мектеп шамамен 880 оқушыға арналған, оның білім алатын аймағы Батыс Арброт, Арбирлот, Кармилли және Коллистон ауылдарын қамтиды. Академия, бастапқыда толық орта білім беретін мектеп ретінде, 1962 жылы ашылды. Онда шамамен 700 оқушы оқиды, ал білім алатын аймағына Шығыс Арброт, Аушмити, Инверкейлор және Фройкхайм ауылдары кіреді.

Қосымша білім беру

Ангус колледжі 1957 жылы құрылған. 2000 жылдардың ортасында Ангус колледжінде шамамен 8500 студент оқыды, олардың 80 пайызы тіркелген курсын аяқтады. Колледжде толық уақытты оқитын шамамен 1700 студент бар, ал жартылай уақытты оқитындар көпті құрайды. 2013 жылдың 1 қарашасында Ангус колледжі Данди колледжімен бірігіп, Данди және Ангус колледжін құрды. Арброт студенттік қала емес және студенттерге арналған жатақханалар жоқ. Студенттердің барлығы колледжге жетуге ыңғайлы жақын жерде тұратын жергілікті студенттерден тұрады. Арброт кампусы SCQF 1-деңгейінен бастап Жоғары ұлттық дипломға (8-деңгей) дейінгі толық және жартылай уақытты кәсіби курстарды ұсынады.

Ғибадат орындары

Арброт үшін 1884 жылы жарияланған Шотландия туралы зерттеуде жиырма екі ғибадатханаға тараған он екі конфессия тізімделген; «Ескі шіркеуден» басқа барлығы «заманауи» деп сипатталған. Олардың тек бірнешеуі қазірде ғибадат орындары ретінде қолданылуда. Кейбір пайдаланылмаған шіркеу ғимараттары бұзылып, ал кейбіреулеріне, оның ішінде Ескі шіркеуге, Коммерция көшесіндегі Біріккен пресвитериандық Эрскин шіркеуіне және Хай-стрит пен Броток Бридж Біріккен еркін шіркеулеріне басқа мақсаттар табылған.

Шотландия шіркеуі

Ескі және Аббат шіркеуі қала орталығында, Батыс Аббат көшесінде орналасқан. Бұрын Аббат шіркеуі деп аталған, ол 1990 жылы Ескі приход шіркеуі жабылып, осы екі шіркеу біріккеннен кейін атын өзгертті. Аббат шіркеуі бастапқыда 1797 жылы Ескі приход шіркеуіне қарасты жеңілдетілген шіркеу ретінде салынды және 1876–1878 жылдары мұнарасы мен готикалық стилдегі алдыңғы қасбеті қосылып, кеңейтілді. Сент-Эндрюс шіркеуі Гамильтон Гринде орналасқан, ал пасторы – доктор Мартин Фейр, оның көмекші пасторы – Стюарт Ирвин. Доктор Фейр 2020–2021 жылдары Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы болды; Арброт қауымының қызметкері бұл лауазымды алғаш рет иеленді. Кепти көшесіндегі Батыс Кирк 1879 жылы Сент Маргарет шіркеуі ретінде ашылып, 1886 жылы приход шіркеуі мәртебесіне көтерілді. 1903 жылы мұнараның биіктігі екі қабат, парапет және шыңдар қосылып екі есеге артты. Сент Маргарет 1990 жылы Арброт Вест Кирк деп аталды, содан кейін Лейдилон Сент Колумба шіркеуінің мүшелері қосылды. Нокс шіркеуіне келушілер азайғандықтан, 2019 жылы оның қауымы Батыс Киркпен біріктіріліп, Говард көшесіндегі жер сатылымға қойылды. Нокс шіркеуі 1866 жылы салынды және 1983 жылы Сент-Вигеанс шіркеуімен байланысты болды.

Басқа қауымдар

Спрингфилд террасасындағы Сент-Мария-Бейбике шіркеуінде епископальдық қауым бар. Пасторы – Питер Мид ақсақал. Сент-Мэри шіркеуі 1694 жылы Арброт шіркеуінен қуылған епископальдықтар құрған жиын үйінен пайда болған. Қазіргі шіркеу ғимараты 1854 жылдан бері сақталған. Арброт қаласындағы Шотландия епископтық шіркеуі Бречин епархиясының құрамына кіреді. Дишландтаун көшесінде Кентерберийлік Рим-католик шіркеуі орналасқан. Ғибадатхана 1848 жылы ашылған және ерекше екі сегізбұрышты, тік бұрышты мұнаралары бар. Руханиы – Эндрю Маршалл әке, және шіркеу Дункельд Рим-католик епархиясының құрамына кіреді. 1998 жылы 150 жылдығын тойлаған бастауыш мектеп бар. Джон Уэсли 1772 жылы Пондерлаудағы Сент-Джон методистік шіркеуін ашып, уағыз айтқан. Данбар методистік шіркеуі жабылғаннан бері, ол Шотландиядағы ең көне методистік шіркеу болып табылады және әлі де ғибадат ету үшін қолданылады. Алғашқы шіркеу ғимараты сегізбұрышты, 1882 жылы салынған вестибюльдің артында орналасқан. Арбротта ғибадат ететін басқа топтарға: Маркетгейтте жиналатын Арброт корпусының Құтқару Армиясы; Огилви Плейсте жиналатын Элим Пятидесятницалық шіркеуі; Бернсайд Драйвтегі Патшалық залында жиналатын Ехоба куәгерлері; Пондерлау Лейніндегі Евангелия залында жиналатын Спрингфилд христиандық жиналысы және Грант Роудтағы Арброт қалалық миссиясы кіреді. Бұл миссия 1849 жылы құрылған және 2010 жылға дейін алпыс жыл бойы доктор Роберт Клэфэм басқарған конфессияаралық топ. Тәуелсіз, конфессиялық емес Өмір шіркеуі Джеймс көшесіндегі бұрынғы Сент-Вигеанс шатырында жиналады. Ғимарат 1828 жылы салынды және 1855 жылы Инверброток шіркеуі болып құрылды. 1977 жылы шіркеу таратылды.

Мәдениет

ANGUSalive Community Trust Arbroath кітапханасы мен өнер галереясын, Webster мемориалдық театрын, Signal Tower мұражайын, Arbroath қауымдық орталығын және Arbroath спорт орталығын басқарады. Arbroath өнер галереясындағы Corsar галереясында тұрақты түрде "Диқандардың табынуы" және "Жабайы далада уағыз айтқан Иоанн" картиналары қойылған; бұл картиналар Питер Брюгель кішіге жатқызылатын екі үлкен майлы сурет. Өнер галереясы мен қауымдық кітапхана 1821 жылы Dundee сәулетшісі James Black жобалаған Академияның бұрынғы мектебінде орналасқан. Бұл ғимаратты қалаға бұрынғы қала әкімі, зығыр илеу және өндіріс кәсіпорнының иесі David Corsar сатып алған. Оны жергілікті сәулетші Hugh Gavin жаңғыртты және 1898 жылы салтанатты түрде ашты. Webster мемориалдық театрының ғимараты 1867 жылы "Қоғамдық зал" ретінде ашылды; архитекторы Dundee қаласынан James Maclaren болды. Үлкен залдан басқа, кітапхана, оқу залы, мұражай және кішкентай зал да болды. "Arbroath Guide" газеті ғимараттың алдыңғы фасадын "қаламыздағы сәулет өнерінің ең тамаша туындысы" деп атады. Алғашқы қойылымды Christy's Minstrels труппасы көрсетті. Залға Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Joseph Webster есімі берілді, оның отбасы 1919 жылы оны қалаға сыйға тартты. Концерттерден өзге, зал саяси лекциялар мен дөңгелек үстелдерге де арналды. 1970 жылдың қазан айында HRH принцесса Маргарет ірі жөндеу жұмыстарынан кейін Webster мемориалдық театры мен өнер орталығын қайта ашты. 2008 жылы ғимараттың алдыңғы тас қабырғасы жаңартылып, зал қайта жаңғыртылды және мүгедектерге қолжетімділік жақсартылды. Негізгі залға бес жүз адам сыяды. Театр сахнасында Harry Lauder, Jimmy Tarbuck, Charlie Landsborough, The Drifters және Chuckle Brothers сияқты әртістер өнер көрсеткен, сондай-ақ шотландтық "жеңіл музыка" жанрындағы Alexander Brothers дуэтінің кәсіби сахнадағы тұңғыш өнері осы жерде болды. 10 жасар Marion Angus 1876 жылдың ақпанында Арброатқа келді, оның әкесі Erskine United Presbyterian шіркеуінің пасторы болды. Шотланд поэзиясының қайта жандануына үлес қосқан ол отыз жасқа толған шағында "Arthur Ogilvie күнделігі" (1897–98) және "Christabel күнделігі" (1899) жорамаларын "Arbroath Guide" газетінде жариялады, қаланың дамуын, музыкалық концерттерді, келуші театрлық қойылымдарды және шіркеу кештерін сарказммен суреттеп берді. Angus Black and White Minstrels Ұлыбританиядағы қаралануды тоқтатқан соңғы топ болды. 2005 жылы Angus Council қысымымен шоу әдеттегі гриммен басталды және топ өз атын The Angus Minstrels деп өзгертті. Қаралануды тоқтату туралы шешім Ұлыбритания баспасөзінде кеңінен жарияланды. Топ 2019 жылдың қарашасында қоштасу концертін өткізіп, 2022 жылы соңғы қайырымдылық көмегін жасады. 1947 жылдан бастап, Декларацияға қол қоюды еске алуға арналған салтанатты шара аббаттың қираған қалдықтарында өткізіліп келеді (соңғы толық масштабты шара 2005 жылы). Бұл шараны жергілікті Arbroath Abbey Pageant Society, қазір Arbroath Abbey Timethemes атты қайырымдылық қоры басқарады, ол қол қою тарихын қайта жаңғыртумен айналысады. Топ сонымен қатар Angus Council көмегімен 6 сәуірде Шотландияның Тартан күнін тойлауға және жергілікті мектептерге білім беру сапарларын ұйымдастыруға жетекшілік етеді. Arbroath Male Voice Choir хоры 1934 жылы құрылған және Шотландиядағы сирек қалған ерлер хорларының бірі. Хор классикалық, шотландтық, мюзикл және поп әндерінен құралған репертуарды орындайды. Олар жыл сайын екі үлкен концерт өткізеді, біреуі Рождествода, екіншісі көктемде. Хор жыл сайынғы көктемгі концертіне белгілі, көбінесе халықаралық әншілерді шақырады. Олардың ішінде Jamie McDougall, Karen Cargill, Gordon Cree, Cheryl Forbes, Colette Ruddy және халықаралық дива Lesley Garrett бар. Автор Sir Walter Scott-тың танымал "Waverley" ромалар сериясына Rob Roy және Ivanhoe кіреді. Scott Арброатқа үш рет келгені белгілі, ал оның сериядағы сүйікті туындысы "The Antiquary" (1816) Арброаттың ("Fairport") және Auchmithie-нің ("Musselcrag") ойдан шығарылған нұсқаларын көрсетеді. Арброатта бір мұражай бар, ол бұрынғы Bell Rock маяк сигналды мұнарасы. 1807 жылы Арброат Bell Rock маяк құрылысының операциялық базасына айналды. Маякқа жағалаудағы станция – Bell Rock Signal Tower – 1813 жылы аяқталды және теңіздегі күзетшілер үшін өмірлік маңызы бар болды. Signal Tower мұражайы 1974 жылы келушілер орталығы ретінде ашылды, онда маяк және Арброат қаласының тарихы туралы мәліметтер берілген. Батыста орналасқан барондық үй, Hospitalfield House қазіргі заманғы өнерді қолдайтын білім беру қайырымдылық қорына ие.

Арбройт түтіндері

Ұлттық және халықаралық деңгейде танымал Арброт смокилері 2004 жылы қорғалған географиялық көрсеткіш мақамы алғаннан бері тек Арбротта ғана жасалады, бұл олардың өндірісін Арброт қалалық үйінің (Town House) шеңберіндегі аумақпен шектейді. Смокилер 19 ғасырдың соңына дейінгі дәстүрлі әдістермен барқадан (хадоктан) дайындалады. Балықтарды бір түнге тұздап сақтайды, содан соң оларды жұптап байлап кептіруге қалдырады. Кептірілген балықтарды жабық бөшкеге, ішінде қатты ағаштан жасалған отпен, іледі. 45 минуттан бір сағатқа дейін темекілегеннен кейін балық алтын түсті болып, жеуге дайын болады. Смокилерді дайындау Арброттағы шағын кәсіп ретінде сақталып келеді және Fit o' the Toon деп аталатын портовый аймағында шоғырланған. Ірі өңдеуші R R Spink & Sons бірнеше жыл бойы Ұлыбританиядағы бірнеше супермаркеттер желісіне Арброт смокилерін жеткізіп келді, бірақ компания лосось пен форельге көшкеннен кейін бұл тоқтатылды.

Спорт

Арброт ФК, «Red Lichties» деген лақап атымен белгілі, Шотландия Кәсіби Футбол Лигасының екінші деңгейі – Шотландия Чемпионатында ойнайтын жартылай кәсіби футбол командасы. Клуб өз үйіндегі матчтарын Гейфилд Паркінде өткізеді. Стадион Солтүстік теңіз жағалауында, жоғары толқын деңгейінен 5 метрдей қашықтықта орналасқан. Арброт ФК 1885 жылғы 12 қыркүйекте Бон Аккордқа (Абердиннің құрама командасы) қарсы өткен Шотландия кубогы матчында 36:0 есебімен тіркелген ең үлкен жеңіс көрсеткендігі үшін әлемдік рекордты иеленеді. Арброт Виктория ФК, жастар футбол клубы, өз үйіндегі матчтарын Олгилви Паркінде өткізеді. Арброат СК, тағы бір жастар футбол клубы 2011 жылы таратылды. Арброт Лаун Теннис Клубының тарихы 1909 жылға дейін жетеді. Атауына қарамастан, клубтың Арбиротт Роудтағы үйінде енді шөптен жасалған корттар жоқ. Блейз (қызыл тақта) – сазды топырақтан жасалған корттың бір түрі, ол сәтті қаржы жинау және Sportscotland-тан алған гранттың арқасында жарықтандырылатын, кез келген ауа райында қолданылатын қатты корттармен алмастырылды. 2020 жылғы Аустралия Ашық турнирінің ерлер жұптарының жартылай финалына өткен Джонни О’Мара бұрынғы клуб мүшесі. Арбротта регби клубы, Арброт RFC, және бірнеше боулинг клубтары бар. Әлемнің, Ұлыбританияның және қазіргі Достастық ойындарының жекелей чемпиондарының бұрынғы иегері Даррен Бернетт Арброт тумасы. Арброт сәтті крикет клубына ие. 2013 жылы CSL Шығыс Премьер-лигасын, ал 2015 жылы Шотландия кубогын жеңіп алды. Арброт балық аулауға танымал орын.

Мемлекеттік қызметтер

Суды Scottish Water компаниясы Glen Isla-дағы Lintrathen және Backwater су қоймаларынан жабдықтайды. Электр энергиясын Шотландия мен Оңтүстік Электр Желілері (Scottish and Southern Electricity Networks) таратады. Қалдықтарды басқаруды Angus Council жүзеге асырады. 2004 жылдың мамыр айынан бастап үй ішінен қайта өңдеу схемасы қолданысқа енгізілді. Консервілер, шыны, қағаз және пластик бөтелкелер апта сайын жиналады. Компосттауға жарамды материалдар мен қайта өңдеуге келмейтін материалдар кезекпен, әр апта сайын жиналады. Қайта өңдеуге келмейтін материалдардың шамамен үштен екісі Angus Council-дің Lochhead (Форфар) полигонына жіберіледі, ал қалғаны кеңес аумағынан тыс жерде жағылады (энергияны қалпына келтірумен). Cairnie Loan жерінде қайта өңдеу орталығы бар, сондай-ақ бірнеше аудандық қайта өңдеу пункттері жұмыс істейді. 2020 жылы Angus Council 57,9 пайыздық қайта өңдеу деңгейіне қол жеткізді – бұл көрсеткіш 2007–2008 жылдардағы 34,7 пайызбен салыстырғанда Шотландиядағы барлық кеңестер арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Медициналық қызметтер Rosemount Road-дағы Arbroath Infirmary арқылы NHS Tayside және одан әрі Dundee қаласындағы Ninewells Hospital арқылы жалғастырылып келеді. East Abbey Street-тегі Abbey Health Centre және Ponderlaw Street-тегі Springfield Medical Centre біріншілік медициналық көмек көрсетеді. Arbroath, Шотландияның қалған бөлігімен бірге, Scottish Ambulance Service қызметін алады. Police Scotland Gravesend қаласында полиция бөлімшесіне ие, ал қала Scottish Fire and Rescue Service қызметін пайдаланады. Құтқару станциясы 1803 жылы құрылған және Шотландиядағы ең алғашқылардың бірі болды. Қазіргі RNLI станциясында Шотландиядағы жалғыз қалған құтқару қайықтары орналасқан. Екі құтқару қайығы – жағажайдағы үрмелі D класындағы құтқару қайығы (IB1), Robert Ferguson, және барлық жағдайға төтеп бере алатын Mersey класындағы Inchcape.