Кіріспе

Солтүстік Куинсферри – Шотландияның Фиф графтығында орналасқан тарихи жағалау ауылы. Форт шығанағында, Эдинбург қаласының орталығынан 14 шақырым (9 миль) қашықтықта жатыр. Солтүстік Куинсферри түбегінде орналасқан бұл, Фифтің ең оңтүстік елді мекені. Ауыл өзінің атын 11 ғасырда королева Маргарет құрған паром қызметінен алған; «Солтүстік» префиксі оны Форттың қарсы жағалауындағы Оңтүстік Куинсферриден ажырату үшін қолданылады. 1890 жылғы Форт теміржол көпірі, 1964 жылғы Форт автомобиль көпірі және 2017 жылғы Куинсферри өткелінің барлығы Солтүстік Куинсферридегі Фиф жағалауымен қосылады. Бүгінде ауыл туристер арасында танымал, және Historic Scotland қорғауындағы 43 нысан бар. 2011 жылғы мәлімет бойынша ауылда 1076 адам тұрады, олардың көп бөлігі жақын орналасқан Эдинбургте жұмыс істейді. Белгілі қазіргі және бұрынғы тұрғындарының арасында премьер-министр Гордон Браун және жазушы Ян Бэнкс бар. Солтүстік Куинсферри Шотландияның Ұлы жолдарының бірі – Файф зыярат жолы мен Файф жағалау жолында орналасқан.

Топонимика

Шотландтың гэль тіліндегі "Тауб а Туат Час Чаолис" деген атау "[қатаң] боғаздың солтүстік жағы" дегенді білдіреді. "Cas Chaolas" (қатаң боғаз) атауы "Queensferry" ағылшынша атауынан және оның шотландтық гэль тіліндегі баламасы "Port na Banrighinn" (патшайымның порты) атауынан бұрын пайда болған. "Cas Chaolas" Солтүстік немесе Оңтүстік Куинсферриге, немесе екеуіне де қатысты қолданылуы мүмкін.

Тарих

Ауылға Шотландия королі Малкольм III-нің әйелі, Шотландияның қасиетті Маргареті есімі берілді. Ол, Сент-Эндрюсқа сапар шегетін паломниктердің ыңғайы үшін Форт теңізі арқылы тұрақты паром қатынасын қамтамасыз ету мақсатымен ауылды құрған деген әңгіме бар. Маргарет 1068 жылы Шотландияға келген және сол кездегі астана, Данфермлин мен Эдинбург қамалы арасында саяхат кезінде осы паромды жиі пайдаланған. Осы уақыттан бастап бұл өткел «Королеваның паромдары» деп атала бастады. Маргарет 1093 жылы қайтыс болды және Данфермлин аббаттығына соңғы сапарын пароммен жасады, онда ол жерленген. Оның ұлы, Шотландия королі Давид I, паром құқығын аббаттыққа сыйлады. Маргарет заманынан бұрын осы ауылдың орнында қоныс болған болуы мүмкін. Ауылдың орналасқан жері, Форт теңізінің ең тар бөлігінде, және арада Инчгарви аралының болуы, бұл жердің «Королеваның паромдары» құрылғанға дейін ғасырлар бойы Шотландияның солтүстігіне қарайтын табиғи өткел және маңызды байланыс болғандығын көрсетеді. Солтүстік Куинсферри ғасырлар бойы шағын қауымдастық болып қала берді, халқы шамамен 600-ден аспады және көптеген жақын елді мекендер сияқты қала мәртебесіне ие болған жоқ. Дегенмен, ауыл арқылы күн сайын көптеген адамдар өтетін. Ақсүйектерден қарапайым халыққа дейін, патшалардан малға дейін, барлығы Форт арқылы өту үшін «Королеваның паромдарынан» пайдалануға мәжбүр болды. 1565 жылы Шотландия королевасы Мэри Лох-Левен қамалына жеткізілген күні осы паромды пайдаланғаны туралы жазбалар бар. 1651 жылы Оливер Кромвельдің шотландтық роялистерге қарсы жорығы кезінде, Солтүстік Куинсферри түбегі мен Инверкейтинг және Розит арасындағы аралдағы Иверкейтинг шайқасы деп аталатын шешуші шайқас өтті. Бұл шайқас Кромвельге Файф пен Форт теңізіне бақылауды жүргізуге мүмкіндік берді. Генерал-майор Джон Ламберт басқаратын Жаңа үлгідегі армия әскерлері бірнеше күн бойы Лейттен Форт арқылы өтті. Олар Крюкнесске, Инверкейтингтің ішкі шығанағының оңтүстігіне қонды және Ферри төбелерінде орналасты. 20 шілдеде солтүстікке қарай жылжу кезінде Дэвид Лесли басқаратын роялистердің шабуылына ұшырады. Шайқас Инверкейтингтің алыс жағындағы Питревиге дейін тарады және қанды болды: Пинкертон өзені бірнеше күн бойы қанмен қызыл түсті, ал өлгендердің үйінділері егістіктегі шұңқырларға ұқсады. Ламберт жеңіске жетіп, өз әскерлері 2000 адамды өлтіргенін және 1400 адамды тұтқынға алғанын мәлімдеді, бірақ бұл асыра сілтеу болуы мүмкін. Осы уақытта Кромвельдің әскерлері Сент-Джеймс шіркеуін қиратқан деген болжам бар. 18 ғасырда шіркеудің жері Солтүстік Куинсферри теңізшілер қоғамының мүшелері үшін зиратқа айналды. Көп жылдар бойы негізгі паром терминалы болған Town Pier, Джон Реннидің жобасы бойынша салынды және 1810-1813 жылдар аралығында құрылысы аяқталды. Harbor Light Tower 1817 жылы қазіргі орнында орнатылды және атақты маяк инженері Роберт Стивенсон жобалады. Осыған дейін қайықтар навигацияға көмек ретінде Сигналдық үйді пайдаланған. Паромдар Town Pier және Battery Pier (қазір Форт көпірінің астында) кемежайларына тоқтады. Жаңа, үлкен бумен жұмыс істейтін паромдардың терең суына қарай, Томас Телфорд 1828 жылы Town Pier-ді қазіргі ұзындығына дейін кеңейтті. Вест-Бэйдің арғы жағындағы теміржол айласы 1877 жылы ашылған жаңа Данфермлин – Солтүстік Куинсферри теміржолының соңғы бекеті болды. Шотландия Парламенті үшін Солтүстік Куинсферри Кауденбит сайлау округінің бөлігі болып табылады, ол Орта Шотландия және Файф сайлау аймағына кіреді. 2022 жылдан бастап бұл округті Шотландия Ұлттық партиясының өкілі Аннабель Юинг ұсынады. Солтүстік Куинсферриде белсенді Қоғамдық кеңес жұмыс істейді.

Көрнекті орындар

Солтүстік Куинсферридің ең танымал орындарының бірі, Форт арқылы өтетін үш көпірдің керемет көрінісінен басқа, 1993 жылы ашылған Deep Sea World аквариумы. Ауылдағы ең көне тұрғын үй, бұрын Black Cat Inn болған, Main Street көшесінде, кешкі жаққа қарай орналасқан. 20 ғасырдың басында еден астынан теңізге қарай жететін туннель табылған. Ауылдағы ең көне ғимарат – жақын жердегі 14 ғасырдың басында салынған Әулие Джеймс шіркеуі («Ұлы» – қажылардың қадірлісі), оның негізін Роберт Брюс шамамен 1320-23 жылдары қалаған, Реформациядан кейін тасталып, 1651 жылы парламенттік әскерлер бұзған деген сенімде. Қазірде одан аз ғана бөлігі сақталған. Қабір қабырғаларында: «Бұл 1752 жылы Солтүстік Ферридегі теңізшілер жасаған жұмыс» деген жазу бар. Main Street және Пошта көшесіндегі үйлер 1693 және 1776 жылдармен белгіленген; Brae House және White House, сондай-ақ Main Street көшесінде, 1771 және 1778 жылдармен белгіленген және бірінші қабатта күн сағаты орнатылған. Pierhead-та 1817 жылы Tower House-тан көшіріліп, қазірде қалпына келтірілген шағын алтыбұрышты шам мұнарасы тұр, ол бұрынғы паромдық жағалауды көрсетеді. Main Street-тегі Ватерлоо ескерткіші – 1816 жылы бекітілген, ілмектері бар кеме суреті салынған қоңырау пішіндес тас қақпа. Ол Виктория дәуіріндегі темір сорғысы бар Ватерлоо құдырының алдында орналасқан және бұрын жылқыларды суару үшін пайдаланылған. West Sands және The Brae бойында Main Street-тің жанында тағы да құдықтар бар. Сондай-ақ, The Brae-де орман баспалдақтары бар коттедждер мен 1827 жылы салынған Ескі Мектеп ғимараты орналасқан. Стансада, теміржол көпірі ашылғанына 100 жыл толуына арналған, 1990 жылы жергілікті тұрғындар, соның ішінде жақын жердегі бастауыш мектеп оқушылары жасаған үлкен мозаикалық сурет бар.

Табиғи орта

Солтүстік Куинсферри екі ерекше ғылыми маңызы бар аумақпен шектеледі: Форт шығанағының барлық жағалауы және Карлингноз мүйісі табиғи қорығы. Форт жағалауы геологиялық және биологиялық ерекшеліктерімен, атап айтқанда, көптеген теңіз құстарына пана болатын лайлы жерлерімен ерекше ғылыми маңызы бар. Осы құстардың көптеген түрлерін Солтүстік Куинсферриде және оның төңірегінде көруге және естуге болады. Карлингноз өсімдік әлемінің ерекшелігімен белгілі. Мұнда сирек кездесетін қызылбас, дала жәндігі және қанды жусан сияқты түрлермен қатар, ерекше мыңжаяу және жүзжаяу түрлері де кездеседі. Қорық геологиялық құрылымымен де қызығушылық тудырады және теңіз құстарын бақылауға қолайлы орын. Қорғанның солтүстік жағындағы ескі карьердің жартастарында фулмарлар ұялайды. Форт шығанағына Куинсферриге дейін қатерлі киттердің (оркалардың) келуі белгілі, оларды қорықтан өтетін жағалау жолынан байқауға болады.

Өнеркәсіп

Көлік, әсіресе теміржол және паромдар Солтүстік Куинсферридің ең белгілі салалары болғанымен, теміржол келгенге дейін жергілікті салалардың бірі – карьерлер болды. Солтүстік Куинсферри орналасқан түбектің солтүстік-шығысында "Tarmac" компаниясына тиесілі Крюкс карьері орналасқан. Бұл тас – винстон немесе кварц долериті, геологиялық тіреу ретінде кездесетін өте қатты магмалық тау жынысы. Дәл мерзімі әртүрлі болғанымен, карьер кем дегенде 1820 жылдан бері пайдаланылып келеді. Карьер 2009 жылдан бері тоқтап тұр, бірақ 2012 жылы Фиф кеңесі одан әрі жұмыс істеуге рұқсат берді. Тас әртүрлі өлшемдерге дейін ұсатылды, ең құндысы – жол төсеуге қолданылатын 10-14 мм өлшемдісі. Алдыңғы уақыттарда осы карьерден алынған тас Лейт және Ливерпуль порларын, сондай-ақ Лондонның көптеген тротуарларын салуға пайдаланылды. Феррихилл жолы ауылдан Инверкейтингке қарай созылып, осы үлкен карьердің жиегімен өтеді. Батыстағы қарау платформасы қазірге дейін өсіп кеткен, бірақ карьерді Джеймстауннан оңға бұрылып Крюикнесс жолымен, содан кейін ескі салмақтау көпіріне дейін барып көруге болады. Deep Sea World бассейні де бұрынғы винстон карьерінің орнында салынған.

Мекемелер

Солтүстік Куинсферриде үш қонақ үй, жатақтар мен жалға берілетін демалыс үйлері бар. Станцияның жанында ауылдың бастауыш мектебі орналасқан (1912-1914 жылдар аралығында салынған, Б категориялы тізімде тұрған, жаңа өнер стиліндегі үлкен қызғылт құмтас ғимарат, Брок көшесінде орналасқан), кішкентай жалпы дүкен және қоғамдық орталық (барлығы Брок көшесінде). Феррихиллс жолындағы шіркеу Гананың Хохое қаласымен бауырласып кеткен. Солтүстік Куинсферри Файф жағалау жолында орналасқан және 2011 жылы батысқа қарай Кинкардинге дейін ұзартылғанға дейін бұл бағыттың оңтүстік соңғы нүктесі болды. Жол B981 бойымен жүріп, Брейдің етегіндегі Уотерлоо ескерткішінен өтеді және Карлингноз мүйісі арқылы Инверкейтингке дейін, содан кейін құмды жағажайы мен тік, орманды беткейлері бар Порт Лэйн шығанағына қарай жалғасады. Солтүстік Куинсферри ортағасырлық қажылар үшін маңызды болғандықтан, ол 2019 жылы құрылған Файф қажылар жолындағы қалалардың бірі болып табылады.