Кіріспе

Американдық заңгер және саясаткер (1820–1871)

Клемент Лэйрд Валландигам (/v//ə/'/l//æ//n//d//ᵻ//ɡ//əm/ vəLANdigəm; 29 шілде 1820 – 17 маусым 1871) – американдық заңгер және саясаткер, АҚШ Азамат соғысы кезінде соғысқа қарсы демократтардың «Копперхед» фракциясының жетекшісі болған. Ол АҚШ Өкілдер палатасында Огайо штатының 3-ші сайлау округінен екі рет депутат болып сайланды. 1863 жылы соғысқа қарсылық білдіргені үшін әскери сотта айыпталып, Америка Конфедерациясы мемлекеттеріне жер аударылды. Ол 1863 жылы Канададан Огайо губернаторы лауазымына кандидат болды, бірақ сайлауда жеңілді. Валландигам 1871 жылы Ливан қаласында (Огайо штаты) қайтыс болды. Гамильтон қаласындағы бір барда төбелес кезінде адам өлтірген күдіктінің қорғаушысы ретінде соттасқанда, қасақана емес, өзін құрсағына тапаншамен атып алды.

Ерте өмір

Клемент Лэрд Валландигам 1820 жылғы 29 шілдеде Нью-Лиссабон қаласында (қазіргі Лиссабон, Огайо штаты) Клемент пен Ребекка Лэрд Валландигам отбасында дүниеге келді. Оның әкесі, пресвитериан дінінің пасторы, ұлын үйде оқытты. 1841 жылы Валландигам Пенсильвания штатының Канонсбург қаласындағы Джефферсон колледжінің президентімен келіспеушілікке ұшырады. Ол құрметпен шығарылды, бірақ диплом алмады. Эдвин М. Стэнтон, болашақта президент Авраам Линкольннің соғыс министрі, Азамат соғысынан бұрын Валландигамның жақын досы болды. Стэнтон Валландигамға заң курсын оқуға және жеке практикасын бастауға 500 доллар қарыз берді. Валландигам мен Стэнтон екеуі де демократтар болғанмен, құлдық мәселесінде қарама-қарсы пікірде болды. Стэнтон – құлдыққа қарсы болды, ал Валландигам – құлдыққа қарсы емес.

Огайо штатының заң шығарушы органы

Валландигам Огайо штатының Дейтон қаласында заңгерлік тәжірибесін бастағаннан кейін саясатқа қадам басты. Ол 1845 және 1846 жылдары Огайо заң шығарушы органына демократ ретінде сайланды және 1847-1849 жылдары апталық газеттің редакторы қызметін атқарды. Огайо штатының заң шығарушы органында жұмыс істеген кезінде Валландигам африкалық американдықтардың азаматтық құқықтарына қарсы «Қара заңдарды» жоюға қарсы дауыс берді, бірақ бұл мәселені сайлаушылардың референдумына беруді қалады. 1851 жылы Валландигам Огайоның вице-губернаторы лауазымына демократиялық үміткерлікке түсуге тырысты, бірақ партия оны ұсынудан бас тартты. Ол тұтқынға алынған Браунды мақсаты туралы сұраққа жауап беру үшін үкімет шенеуніктерінің тобына қосылды, Браунның айтуынша, ол құлдардың бостандығын қамтамасыз ету үшін көтеріліс ұйымдастыруға тырысқан. Валландигам Браун туралы былай деді: «Бұл – ақымақтық пен сасқандық. Ол жиырма жыл бойы еркін штаттарда әртүрлі нысандарда тұрақты түрде оқытылған сенімге сенді және сол сенімге сәйкес әрекет етті, ол құлдық пен Оңтүстіктегі үш жүз жетпіс мың құл иесінің тек қана төзімділікпен қарастырылатынын және құлдар мен құл иесі жоқ ақ адамдардың миллиондаған адамдары «олигархияға» қарсы көтерілуге дайын екенін, оларға тек көшбасшы мен құтқарушы қажет екенін білдіреді. Бұл идеяны сол кездегі жоюшылардың жақтастары жылдар бойы үнемі жариялап келді. Бірақ Браун шыншыл, адал, практикалық болды; ол өзінің сеніміне жұмсақ амалдар ұсынбады, кісі өлтіру, сатқындық және басқа да қылмыстар туралы ойланбады. Міне, оның ақымақтығы мен сасқандығы. Ол әділдікпен, қасіретпен қаза тапты – бүлікші және қылмыскер, бірақ одан да кінәлі, оның қаны өздерінің басында, жалған және қорқақ пайғамбарлар мен жоюшылардың ұстаздары. Валландигам құлдықты жақтады, ол жау газетінде «Оңтүстік құлдықтың жұмысын орындайды» деп сипатталды. Ол федералды үкіметтің кез келген заңды институтты реттеуге құқығы жоқ деп сенді, сол кезде құлдық сондай болды. Ол сондай-ақ штаттардың бөлінуге имплицитті құқығы бар және заңды түрде Конфедерацияны әскери жолмен жеңу мүмкін емес деп санады. Валландигам төмен тарифтерді жақтады және құлдық – әр штаттың өз шешімі болуы керек деп есептеді. Соғыс кезінде ол Линкольннің ең белсенді сыншыларының біріне айналды. Ол 1860 жылы Палатаға қайта сайланды. 1860 жылғы президенттік науқанында ол Стивен А. Дугласты қолдады, бірақ ол Дугластың «көктеп отырған егемендік» позициясымен келіспеді, оны қарсыластары халық егемендігін сипаттау үшін пайдаланды. 1861 жылдың 20 ақпанында Валландигам «Ұлы американдық революция» тақырыбында Палатаға баяндама жасады. Ол Республикалық партияны «соғысқор» деп айыптады және «бір жағынан бейбіт бөлінуді немесе екінші жағынан келісім мен татуласу арқылы Одақты сақтауды» жақтады. Валландигам Азамат соғысын болдырмау үшін соңғы сәтте жасалған Критенден келісімін қолдады. Ол секционизмді және құлдыққа қарсы сезімді бөліну дағдарысына кінәлады. Валландигам Конституцияға бірқатар түзетулер енгізуді ұсынды. Америка Құрама Штаттары төрт бөлікке бөлінеді: Солтүстік, Оңтүстік, Батыс және Тынық мұхиты. Төрт бөліктің әрқайсысы Сенатта заңға вето қоюға құқылы болады. Сайлаушылар алқасы өзгертіледі, Президент пен Вице-президенттің өкілеттік мерзімі алты жылға дейін ұлғаяды және сайлаушылардың үштен екісі келіспесе, бір мерзімге шектеледі. Штаттың бөлінуіне тек бөліктердің заң шығарушы органдары мақұлдаса ғана келісуге болады. Бөліктер арасында еркін қозғалу кепілдендірілген құқық болады. Валландигам әрбір әскери заң жобасына қарсы күресті, бұл оның қарсыластарын Конфедерацияның соғыста жеңіске жетуін қалағанын айыптауға итермеледі. Ол соғысқа қарсы күмісбастылардың танымал көшбасшысы болды және 1862 жылдың 8 мамырында жасаған сөйлесінде олардың ұранын айтты: «Конституцияны қазіргі күйінде сақтау және Одақты бұрынғы күйінде қалпына келтіру». Оны он бес демократ конгрессмен қолдады. Валландигам 1862 жылы үшінші толық мерзімге сайланудан салыстырмалы түрде үлкен дауыспен жеңіліп қалды, бұл оның 1863 жылдың басында қызметтен кетуін білдірді. Алайда, оның жеңілісі, кем дегенде, оның округінің қайта бөлінуіне байланысты болды. Осы жеңіліске қарамастан, кейбіреулер оны болашақ президенттікке үміткер деп санады. 1863 жылдың 14 қаңтарында Палатада «Конституция бейбітшілік кездесуі» тақырыбында сөз сөйлеген Валландигам аболиционизмге қарсы екенін «бастапқыдан» айтты. Ол Линкольннің азаматтық бостандықтарын бұзуын айыптады, «ол осы елді жер бетіндегі ең жаман деспотиялардың біріне айналдырды». Валландигам Линкольннің алдын ала Эмансипация жарлығын ашық сынады, «Одақ үшін соғыс тоқтатылды; негр үшін соғыс ашық басталды» деп мәлімдеді. Ол сонымен қатар соғыстан пайда көріп отырған қаржылық мүдделерді де айыптады: «Уолл-стрит немесе басқа да ірі мүдделер, сауда, өндіріс немесе коммерция, бейбітшілік арқылы қайта біріктіруге кедергі келтіруге жеткілікті күшке немесе байлыққа ие екенін ойламасын». Валландигам былай деді: «Жеңіліс, қарыз, салық, қабірлер – міне, сіздің жеңістеріңіз». Валландигамның сөзінде әскери қақтығысты аяқтау туралы ұсыныс болды. Ол келісімге келуді және Одақ пен Конфедерацияның әскери күштерін демобилизациялауды жақтады.

Конгресстен кейінгі іс-шаралар

Генерал Амброуз Э. Бернсайд 38-ші бұйрық шығарғаннан кейін, Огайо әскери округінде "жауға деген ықылас білдіру әдетіне" жол берілмейтінін ескерткен соң, Валландигам 1863 жылғы 1 мамырда маңызды сөз сөйледі. Ол соғыстың енді Одақты сақтау үшін емес, ақ американдықтардың еркіндігін "Линкольн патшаға" құрбан ете отырып, құлдарды босатуға бағытталған әрекетке айналғанын айтты. Бернсайдтің бұйрығына негіз 1862 жылғы 24 қыркүйекте Президент Линкольн шығарған жарлық болды, онда ол habeas corpus-ты тоқтатты және әскери қызметке шақыруды, жұмылдыруды немесе кез келген басқа "сенімсіз" іс-әрекеттерді әскери заңға бағындырып, әскери комиссиялардың қарауына жіберді.

Солтүстік-батыс конфедерациясы

Канадада 1864 жылдың наурыз айында Валландигам «Азаттық ұлдары» орденінің жетекшісі болды және Джейкоб Томпсонмен, сондай-ақ Конфедерация үкіметінің басқа агенттерімен Огайо, Кентукки, Индиана және Иллинойс штаттарынан құралған Солтүстік-Батыс Конфедерациясын құрып, аталған штаттардың үкіметтерін құлату үшін келісім жасады. Валландигам Конфедерациядан қару-жарақ алу үшін ақша сұрады, бірақ ақшаны өзі қабылдамай, өзінің серігі Джеймс А. Барретке берді. Конфедерация жоспарының бір бөлігі – Конфедерацияның соғыс тұтқындарын босату болды. Валландигам 14 маусымда «күшті жасырынған» күйде АҚШ-қа оралып, келесі күні Огайо штатының Гамильтон қаласындағы демократтардың кезектен тыс съезінде құмарлықпен сөйледі. Сөйлесінде ол өзі қатысқан «ұйымдық құрылымды» атаусыз қалдырып, оған қатысқандығы туралы жалған мәлімдеме жасауға мәжбүр болды. Линкольн оның елге оралуы туралы хабардар болды. 1864 жылдың 24 маусымында Линкольн губернатор Броуға және генерал Сэмюэл П. Хайнцельманға хат жолдап, «Валландигамды және басқаларды жақыннан қадағалауды» және қажет болған жағдайда тұтқындауды бұйырды. Бірақ ол хатты жібермеді және Валландигамның оралуына ешқандай шара қолданбады. Тамыздың соңында Валландигам 1864 жылғы Демократиялық Ұлттық съезге Огайодан округтік делегат ретінде қатысты. Съезде Валландигамды қабылдау әртүрлі болды. Ол «күшті қолдауға» ие болды. Бір сәтте залдан Валландигамның есімі айтылып, «қошақ дауыс пен ышқырық» естілді. Ол тағы бір сөйлегенде де «қошақ дауыс пен ышқырық» болды. Валландигам платформаның «бейбітшілік тармағын» жақтады, ол соғысты сәтсіздік деп жариялап, жауыздықты дереу тоқтатуды талап етті. Өзінің қабылдау хатында Джордж Б. Макклеллан Конфедерация бейбітшілікке дайын болғанда және Одаққа қайта қосылғанда ғана бейбітшілікке келісетінін мәлімдеді. Макклелланның бұл ұстанымы 1864 жылғы Демократиялық партия платформасымен қайшы келді, онда «федералдық одақтың негізінде бейбітшілік орнату үшін штаттардың конвенциясын немесе басқа бейбітшілік жолдарын іздеу үшін жауыздықты тоқтатуға дереу күш салу керек» делінген. Валландигам партиясының Макклелланды президенттікке ұсынғанын қолдады, бірақ Макклеллан өзінің қабылдау хатында партия платформасын жоққа шығарғанда «қатты ашуланды». Валландигам біраз уақытқа Макклелланның сайлау науқанына қатысуын тоқтатты. Партия платформасы мен Макклелланның көзқарастары арасындағы қайшылық демократтардың сайлаушыларды жеңуге тырысуын әлсіретті. 1864 жылдың қыркүйек айының соңында Гаррисон Х. Додд, Уильям А. Боулз, Эндрю Хамфриз, Хорас Хефрен және Ламбдин П. Миллиган, 1854 жылы Цинциннатиде құрылған, кейін «Американдық рыцарлар» орденіне айналған және «Азаттық ұлдары» болып өзгерген «Алтын шеңбер» ұйымының мүшелеріне қарсы сот процесі Индианаполисте әскери комиссия алдында басталды. Джордж Э. Пью үкімет тарапынан куәлік берді. Куәліктер Валландигамның «Жоғарғы қолбасшы» болғанын, ал Джеймс А. Барретттің Валландигамның «штаб бастығы» болғанын растады. Куәгерлер құпия Мистер Пайпердің Валландигам атынан олармен байланысқандығын айтты. Феликс Г. Стидгердің куәлігіне сәйкес, «Алтын шеңбер» ұйымына кіріп кеткен жасырын федералдық агент, Валландигамның жоспары 3 қараша мен 17 қараша аралығында көтеріліс бастау еді. Бұл іс АҚШ Жоғарғы Сотына жіберілді, ол 1866 жылы «Ex parte Milligan» ісі бойынша шешім шығарып, азаматтық соттар жұмыс істеп тұрғанда әскери соттардың азаматтарды соттауы конституцияға қайшы екенін мәлімдеді. 1865 жылдың сәуір айында Валландигам Цинциннатиде «Американдық рыцарлар» ұйымына қарсы сот процесінде куәлік берді. Ол Канададағы Конфедерация агенті Джейкоб Томпсонмен сөйлескенін мойындады. Ұйымдастырылған көтеріліс ешқашан орын алмады.

Соғыстан кейінгі

1867 жылы Валландигам афроамерикалықтардың сайлау құқығы мен теңдігіне қарсы ұстанымын сақтап қалды. Бірақ, кейіннен «Жаңа бағыт» саясатымен оның көзқарасы өзгерді. Валландигам Огайоға оралды және қайта құру платформасы бойынша Сенатта судья Аллен Г. Турманға, ал Өкілдер палатасында Роберт С. Шенкке қарсы сайлауда жеңіліске ұшырады. Одан кейін ол заңгерлік тәжірибасын жаңадан бастады. 1871 жылы Валландигам Огайо демократтарын «Жаңа бағыт» саясатына көндірді, ол Азамат соғысын еске алуды қажет етпейтін, «осылайша өткеннің барлық жамандықтарын, атап айтқанда, бөліну құқығын, құлдықты, заң алдындағы теңсіздікті және саяси теңсіздікті жасырады; сондай-ақ, енді қайта құру толыққаннан кейін және Одақтағы өкілдік қалпына келтірілгеннен кейін» болатын. Ол сондай-ақ «Демократиялық партия Конституцияны қазіргі күйінде толық, адал және абсолютті түрде орындауға және қолдануға, оның аясында барлық адамдарға нәсіл, түс немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан тең құқықтарды қамтамасыз етуге міндеттенеді» деп мәлімдеді. Бұған қоса, ол мемлекеттік қызмет реформасы мен прогрессивті табыс салығын (10 және 12-тармақтар) қолдады. «Ку-клукс» заңына (17-тармақ) қарсы болды. «Жаңа бағыт» саясатын бұрынғы Линкольн кабинетінің мүшесі және АҚШ Бас судьясы Салмон П. Чейз қолдады.

Өлім

Валландигам 1871 жылы Ливан қаласында, Огайо штатында, 50 жасында, өзін абайсызда ішке тапаншамен атып өлтірді. Ол Томас МакГиханды, Огайо штатының Гамильтон қаласында бауырсалық дау кезінде адам өлтіргені үшін қылмыстық істе қорғап жатқан болатын. Валландигам құрбан болған Том Майерс, тізе бүгіп тұрып, қалтасынан тапаншасын шығару кезінде өзін-өзі атып өлтіргенін дәлелдеуге тырысты. Валландигам Либан Хаусындағы, кейін "Алтын қозы" аталатын қонақ үйіндегі бөлмеде әріптес адвокаттарымен кеңескенде, ол қалай алқабиге осыны көрсетпек екенін түсіндірді. Патроны жоқ деп ойлаған тапаншаны алып, оны қалтасына салып, оқиғаны сомдады. Сөйтіп, киіміне ілігіп, тапанша кездейсоқ оқ атып, ішіндегі органдарына тиді. Өлімге ұшыраса да, Валландигамның көрсетілісі оның сөзін растады, ал айыпталушы Томас МакГихан ақталып, қамаудан босатылды (бірақ төрт жылдан кейін оның ішкілік орында атып өлтірілді). Хирургтар Валландигамның несеп қуығының маңында қалған деп есептелген тапаншаның оғын іздеді, бірақ таба алмады. Валландигам ертесі күні перитониттен қайтыс болды. Оның соңғы сөздері "пресвитериандық алдын-ала белгілеу доктринасына" деген сенімін білдірді. Оның әйелі Луиза Анна (МакМэхон) Валландигам және ұлы Чарльз Валландигам аман қалды. Ол Дейтон, Огайо штатындағы Вудленд зиратында жерленді. Валландигамды Нью-Джерсидің бұрынғы сенаторы Джеймс В. Уолл жоғары бағалады, ол жақында онымен "Жаңа бағыт" туралы кездескенін айтты. Уолл Азамат соғысы кезінде Одақ билігімен түрмеге қамалған болатын. Валландигамның сіңілі баласы Джон А. МакМахон да Огайо штатынан АҚШ өкілі болды.

Танымал мәдениетте

Валландигамның Конфедерацияға жер аударылуы Эдвард Эверетт Хейлге "Елсіз адам" атты туындысын жазуға себеп болды. 1863 жылдың желтоқсан айында "Атлантик" журналында жарияланған әңгіме кеңінен қайта басылды. 1898 жылы Хейл Валландигамның "Мен АҚШ-қа жатамын дегім келмейді" дегенін айтты. Валландигам кейбір балама тарих романдарының кейіпкері. Уорд Мурдың "Жубилейді әкеліңіз" (1953) және Уильям Гибсон мен Брюс Стерлингтің "Айырмашылық қозғалтқышы" (1990) романдарында Валландигам Оңтүстік Азамат соғысын жеңгеннен кейін 1864 жылғы президенттік сайлауда Линкольнді жеңіп шықты. Гарри Тертлдоувтың "Оңтүстіктің қарулары" (1992) романында ол сол жылы дәл осы себеппен вице-президент болып сайланады. CBBC-нің "Қорқынышты тарихтар" бағдарламасында Валландигам рөлін Бен Уиллбонд ойнайды. "Қорқынышты тарихтарда" ол өте жақсы заңгер ретінде көрсетіледі, бірақ ол клиенті Томас МакГианды қорғап жатқанда өзін-өзі кездейсоқ өлтірген ақымақтығына қатты ұялады.