Кіріспе

Австралиядағы тас жолдар, әдетте, штаттар мен аумақтардың мемлекеттік органдары басқаратын жоғары өткізу қабілетіне ие жолдар, бірақ Австралияның федералды үкіметі астаналар мен ірі аймақтық орталықтар арасындағы маңызды байланыстарды қаржыландыруға да үлес қосады. Еуропалықтар қоныстанғанға дейін сауда мен саяхаттың алғашқы қажеттіліктері Австралияның жергілікті тайпалары қолданған, тар жолдармен шешілді. Жолдарды ресми түрде салу 1788 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы құрылғаннан кейін басталды, ал 1820 жылдарға қарай колония бойынша үш маңызды жол желісі пайда болды. Австралияның басқа колонияларында да осындай жол желілері құрылды. 19 ғасырдың басындағы жол салу бағдарламалары көбінесе жеткіліксіз қаржыландырылды, себебі олар мемлекеттік бюджетке, қарыздарға және жол төлеміне тәуелді болды. Австралияда алтын іздеуге байланысты жолдарды пайдалану күрт өсті. Сондықтан, жергілікті басқару органдары, көбінесе Жол кеңестері деп аталатын, жол салуды қаржыландыру және жүргізуге жауапты болды. 1900 жылдардың басында моторлық көліктің кеңінен қолданылуымен қатар, 1913-1926 жылдар аралығында әр штат бойынша мемлекеттік жол органдары құрылды. Бұл органдар әр штаттың жол желісін басқарды, негізгі магистральдық жолдарды штат бақылап, күтіп ұстады, ал қалған жолдар жергілікті басқару органдарының жауапкершілігінде болды. Федералды үкімет 1920 жылдары жолдарды қаржыландыруға қатысып, штаттарға қаражат бөлді. 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін негізгі жол желісін дамыту мен қаржыландыруды баяулатты. Елдің солтүстігіне апаратын жабдықтау жолдары маңызды деп есептелді, нәтижесінде Баркли, Стюарт және Эйр тас жолдары салынды. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда желіде айтарлықтай жақсартулар жасалды, қалаларда жылдам бағыттар салынды, көптеген маңызды тас жолдар асфальтталды, Солтүстік Квинсленд пен Батыс Австралиядағы мал шаруашылығына арналған жолдарды дамытуға қаржы жұмсалды, және Сидней мен Мельбурн арасындағы мемлекетаралық бағыттар жаңартылды. 1974 жылы федералды үкімет штаттар мен аумақтардың астаналары арасындағы ең маңызды жол байланыстарын қаржыландыруды өз міндетіне алды, олар Ұлттық тас жолдар деп жарияланды. Ұлттық тас жолдар жүйесінің кейбір бөліктері қара жол болса, ал кейбіреулері төрт қатарлы екі бағытты жолдар болды. Жол желісі біртіндеп жақсартылып, 1989 жылға қарай барлық қиыршық тас жолдар асфальтталды. Келесі онжылдықтарда Ұлттық тас жолдар жүйесі заңнама арқылы өзгертілді және 2005 жылы оны кеңейтілген Ұлттық жер көлігі желісі алмастырды, ол ірі коммерциялық орталықтарға және интермодальдық жүк тасымалымен айналысатын объектілерге қосылыстарды қамтыды. Бірінші жол белгілеу жүйесін 1950 жылдары Штаттардың жол органдарының конференциясы енгізді, кейін ол Австралияның штаттық жол органдарының ұлттық қауымдастығы (NAASRA) және содан кейін Austroads болып өзгерді. Ұлттық бағыттар маңызды мемлекетаралық жолдарға тағайындалды, "олар қазіргі және болашақта Австралиядағы жол қатынасының ең маңызды артерияларын құрайды". Ұлттық тас жолдар жүйесі енгізілген кезде, оның бойындағы Ұлттық бағыттар сол нөмірлермен, бірақ ерекше жасыл және алтын түсті жол белгілерімен Ұлттық тас жолдар бағыттары болып белгіленді. 1990 жылдары жаңа әріптік-цифрлық жол жүйесін жоспарлау басталды. Әріптік-цифрлық бағыттар Австралияның көптеген штаттары мен аумақтарында енгізіліп, бұрынғы жүйелерді ішінара немесе толықтай алмастырды.

Тарих

Сауда мен саяхат қажеттіліктері алғашқыда еуропалықтардың қоныстанбас бұрын, Австралияның жергілікті тайпалары қолданған тар жолдармен шешілді. Жолдардың ресми құрылысы 1788 жылы, Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясы құрылғаннан кейін басталды. Бұл жолдар жай ғана тазаланған бағыттар еді, оларға жол жағдайы жасалмаған, дренаж жүйесі мен төсемесі болған жоқ. Жолдарды жоспарлау бойынша жүйелік тәсіл болған жоқ, 1788 жылы бас геодезист ұсынған қала жоспары тым әсемдікке бой алдырған деп есептелді. Алайда, 1810 жылы губернатор Маккуоридің келуі мемлекеттік қаржы, халықтан жиналған ақша және жол төлемі есебінен жолдар мен көпірлерді жоспарлы түрде салуға мүмкіндік берді. Оның өкілеттігі 1822 жылы аяқталған кезде колонияда үш маңызды жол желісі болды, олардың ішінде Ұлы Батыс жолы ең маңыздысы болып, Сиднейден Батерстке дейін Көк тауларды кесіп өтті. Австралияның басқа колонияларында да осындай жол желілері құрылды. 19 ғасырдың басындағы жол құрылысы бағдарламалары көбінесе жеткіліксіз қаржыландырылды, себебі олар мемлекеттік бюджетке, қарыздарға, жол төлеміне және халықтан жиналған ақшаға тәуелді болды. Австралиядағы алтын асығу салдарынан жолдардың қолданылуы күрт өскендіктен бұл мәселе ушықты. Сондықтан, жергілікті басқару органдары жол құрылысын және күтімін қаржыландыруға және жүзеге асыруға жауапты ресми органдар ретінде құрылды. 1900 жылдардың басында моторизациялық көлік құралдарының көбеюі трафик деңгейінің тағы бір күрт өсуіне әкелді. Көлік құралдары жолдардың жоғары сапалы болуын қажет етті. 1988 жылы Ұлттық тас жол 1988 жылғы Австралияның құрлық көлігін дамыту (ALTD) заңына сәйкес қайта анықталды, оған 2003 жылға дейін бірнеше түзетулер енгізілді. 1988 жылғы заң сондай-ақ "Ұлттық маңызы бар жолдар" санатын анықтады, олардың қаржыландыруына федералды үкімет белсенді қатысты. 2005 жылы AusLink (Құрлық көлігі) заңының қабылдануы Ұлттық тас жолдар мен Ұлттық маңызы бар жолдар санатын тоқтатып, оларды Ұлттық құрлық көлігі желісімен алмастырды. Желіге қосу шарттары бұрынғы заңнамаға ұқсас болды, бірақ ірі коммерциялық орталықтарға және интермодальдық жүк тасымалымен байланысты нысандарға қосылу мүмкіндігі кеңейтілді. 2005 жылғы Ұлттық құрлық көлігі желісіне кіретін барлық жолдар 2005 жылдың қазан айында ресми түрде регламентпен бекітілді. Auslink кейіннен федералды үкіметтің Ұлтты құру бағдарламасы аясындағы келесі заңнамамен алмастырылды, ол Ұлттық құрлық көлігі желісін де қамтиды. Бұрынғы жүйеде дамыған Ұлттық тас жолдардың бағыттары әлі де жол көрсеткіштері мен бағыт белгілерінде Ұлттық тас жолдар ретінде көрсетіледі. Алайда, 2013 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс және АСТ-ге енгізілген жаңа әріптік-цифрлық жол нөмірлеу жүйесі бұрынғы Ұлттық тас жолдар мен басқа жолдарды ажыратпайды. 2013 жылдың қыркүйегінен бастап VicRoads сондай-ақ Ұлттық тас жол бағытының белгісін стандартты бағыттар пайдасына тоқтатты.

Маршруттарды нөмірлеу жүйелері

Австралиядағы жолдар жүргізушілерге елдің ішіндегі жолдарды бағыттап өтуға көмектеседі, маңызды магистральдық бағыттарды анықтайды. Алғашқы жол таңбалау жүйесі 1950 жылдары Австралияға енгізілді. Ұлттық жолдар маңызды штаттартаралық бағыттарға берілді – еліміздегі ең маңызды жол байланыстары. Ұлттық 1-жол Австралияның жағалауын айналатын дөңгелек жол ретінде белгіленді. Штаттық маршрут таңбалау жүйесі ұлттық жүйені толықтыру үшін, штаттар ішіндегі аймақтық және қалалық бағыттар үшін жасалды. 1990 жылдары Виктория және Оңтүстік Австралия өз жүйелерін жаңартты. Оңтүстік Австралия Ұлттық және Штаттық жол нөмірлеу жүйелерін жойғанмен, сол қалқанға негізделген схемалар Мельбурн қалалық аймағында Метрополитендік жол нөмірлеу схемасы ретінде сақталды. Альфа-цифрлық схемаларда қолданылатын маршрут нөмірлері көбінесе бастапқы Ұлттық жол нөмірлеу жүйесінен мұраға алынды, тек бірнеше ерекшеліктермен және олардың класын білдіретін әріптермен басталды. Мысалы, Батыс тас жолы Балларатқа дейін M8, ал одан әрі А8 Батыс тас жолы ретінде жалғасады. Олар Мельбурн қалалық аймағында кеңінен қолданылмайды, онда көптеген маршруттар үшін көк қалқанды қалалық маршрут жүйесі сақталған. Ұлттық тас жолдар 2013 жылға дейін сақталды. Осы уақытқа дейін 4 бағытқа толыққанды таңбалар қойылды, ал тағы біреуінің барлық таңбаларында префикстік әріптері жоқ. Батыс Австралияда альфа-цифрлық маршрут нөмірлеу жүйесін енгізудің нақты жоспары жоқ, бірақ болашақта қосымша қаражат қолжетімді болған жағдайда оны ауыстыру басталады.

Алдыңғы әріптер

Альфа-цифрлық жүйелерде маршруттың құрылыс стандарты мен функциясын көрсететін әріп маршрут нөмірінің алдына қойылып, альфа-цифрлық маршрут белгілеуін құрайды. Алты әріптің бірін пайдалануға болады: "M" маршруттары – негізгі трассалар, кейбір штаттарда автожолдар деп аталады. Бұл әдетте екі қатарлы қозғалысқа арналған, автожол стандартындағы автомобиль жолдары, бірақ автожол стандартына жақын немесе кемінде екі қатарлы қозғалысқа арналған ауылдық жолдар үшін де қолданылуы мүмкін. Артериялық жолдар: Бұл жолдар аудандар ішінде немесе аудандар арасында ұзақ қашықтыққа саяхаттайтындарға қызмет етеді және үлкен көлік ағынын қамтамасыз етеді. Олар кіруге шектеулі немесе бақыланатын болуы мүмкін. Бұл жолдардың бір бөлігі сол кездегі қала құрылысы талаптарына байланысты мүлікке кіру деңгейі салыстырмалы түрде жоғары. Басты коллекторлық жолдар: Бұл жолдар жергілікті аймақтардағы қозғалысқа, кіші коллекторлық жолдарға немесе олардан қызмет көрсетеді, сондай-ақ артериялық желіге қосылады. Жақсы жобаланған мүлікке кіруге рұқсат етіледі. Кіші коллекторлық жолдар: Бұл жолдар көршілес аудандардағы қозғалысқа қызмет көрсетеді және басты коллекторлық жолдардан тұрғын үйлерге кіруді қамтамасыз етеді. Бұл деңгейде мүлікке тікелей кіруге рұқсат етіледі. Артериялық желіге қосымша байланыс мүмкіндігі бар. Кіру көшелері: Бұл көшелер – иерархиядағы ең төменгі жол түрі және тұрғын үйлердің көп бөлігіне кіруді қамтамасыз етеді.

Жаңа Оңтүстік Уэльс

Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында 1993 жылғы Жолдар туралы заңның 46, 47, 50 және 51-баптары тас жол, негізгі жол, екінші дәрежелі жол немесе туристік жол сияқты жол түрлерін жіктеуді қамтиды.

Солтүстік территория

Солтүстік территорияда маңызды жолдар үш санатқа бөлінеді: Республикалық трасса, Басты магистральдық жолдар және Екінші дәрежелі жолдар.

Квинсленд штаты

Квинсленд штатында жолдар мынадай топтарға бөлінеді: Ұлттық желі жолдары, мемлекеттік стратегиялық жолдар, аймақтық жолдар және аудандық жолдар.

Оңтүстік Австралия

Оңтүстік Австралияның жоспарлау, көлік және инфрақұрылым департаменті (DPTI) мемлекеттік бақылаудағы жолдарды үш санатқа бөледі: Ұлттық құрлық көлігі желісі; DPTI күткен, асфальтталған жол; және DPTI күткен, асфальтталмаған жол.