Кіріспе
Банту тілі Бурунди және көршілес мемлекеттерде Рунди деп те аталатын Кирунди – банту тілдерінің бірі және Бурундидің мемлекеттік тілі. Ол Руанда-Рунди диалектілік континуумының бір бөлігі болып табылады және Руандада, Танзанияның іргелес аймақтарында (Кигомаға жақын жерлерде), Демократиялық Конго Республикасында, Угандада және Кенияда да қолданылады. Кирунди тілі Руанданың мемлекеттік тілі – Киньяруанда тілімен өзара түсініседі, және екеуі де Руанда-Рунди деп аталатын кеңірек диалектілік континуумының құрамына кіреді. Кирунди тілінде хуту тайпасы, оның ішінде бакига және басқа да туысқан этностар, сондай-ақ тутси, тва және хима тайпалары сөйлейді. Кирунди тілінің көршілес диалектілері Танзанияның батысында қолданылатын Ха тілімен өзара түсініседі. Кирунди – банту тілдеріндегі әдемі үн өзгерісін сипаттайтын Мьюссен ережесінің қолданылатын тілдерінің бірі. 2020 жылы Кирунди тілін стандарттау және дамыту мақсатында Рунди академиясы құрылды.
Kirundi, also known as Rundi, is a Bantu language and the national language of Burundi. It is a dialect of Rwanda Rundi dialect continuum that is also spoken in Rwanda and adjacent parts of Tanzania (in regions close to Kigoma), the Democratic Republic of the Congo, Uganda, as well as in Kenya. Kirundi is mutually intelligible with Kinyarwanda, the national language of Rwanda, and the two form parts of the wider dialect continuum known as Rwanda Rundi. Kirundi is natively spoken by the Hutu, including Bakiga and other related ethnicities, as well as Tutsi, Twa and Hima among others have adopted the language. Neighbouring dialects of Kirundi are mutually intelligible with Ha, a language spoken in western Tanzania. Kirundi is one of the languages where Meeussen's rule, a rule describing a certain pattern of tonal change in Bantu languages, is active. In 2020, the Rundi Academy was established to help standardize and promote Kirundi.
Түсі
Рунди – тоналды тіл. Рундиде екі маңызды тон бар: жоғары және төмен (немесе H және L). Рундиде дауысты дыбыстардың ұзындығы бойынша фонемалық ерекшелік болғандықтан, ұзын дауысты төмен тоннан жоғары тонға өскенде, ол көтеріңкі тон деп белгіленеді. Ұзын дауысты жоғары тоннан төмен тонға түскенде, ол төмендеу тон деп белгіленеді. Рунди көбінесе фонологияда Meeussen ережесінің мысалдарын көрсету үшін пайдаланылады. Бұған қоса, тонды метрикалық немесе ырғақтық құрылым өзгерте алады деген пікір айтылды. Кейбір авторлар осы тондық жүйенің күрделі ерекшеліктерін кеңейтіп, мұндай қасиеттер тондық жүйе үшін өте сирек кездесетінін атап көрсетті.
Фонотактика
Рунди тіліндегі буындық құрылым CV деп есептеледі, яғни онда кластерлер, соңғы дауыссыз дыбыстар және күрделі дауысты ядролар жоқ. CVV тіркесі беткейлік айтылымда байқалатын болса, шындығында түпкі терең құрылымда CV болып келеді, мұнда дауыссыз дыбыс бірінші дауыстымен бірігеді.
Қосындылық гармониясы
Рунда тілінде, әсіресе, сыбырлағыш дыбыстарға қатысты, дауыс үйлесімділігінің белгілі бір қасиеттері бар екені көрсетілген. Мюссен бұл үйлесімділікті өзінің мақаласында сипаттаған, ал басқа зерттеушілер оны одан әрі зерттеді. Осы үйлесімділіктің бір мысалы /s/ және /ʃ/ дыбыстарымен шақырылады және олар алдыңғы жатқан, іргелі буын тіркестеріндегі /i/ және /u/ дыбыстарын өзгертеді.
Ресми пайдалану
1962 жылғы Бурунди Корольдігінің Конституциясымен кирунди тілі ресми тіл деп жарияланды. Конституцияға сәйкес, Бурунди үкіметінің көптеген бұйрықтары, әсіресе 1962 жылдан 1963 жылға дейін Бурундидің ресми газетінде жарияланғандары, француз және кирунди тілдерінде жазылған. 1966 жылы Конституция күшін жойғаннан кейін, кирунди тілі елде де-факто ресми тіл статусын сақтап тұрды, бірақ үкіметтік құжаттарда қолданылуы азайды. 1972 жылы Бурунди бастауыш мектептерінде оқыту тілі ретінде кирунди тілі қабылданды.