13-ші санға деген қорқыныш және сенімдер

Кіріспе

13 санынан қорқу

Трискайдекафобия ( /t//r//ɪ//s//k//aɪ/,/d//ɛ//k//ə/'/f//oʊ//b//i//ə/ TRISkyeDEKəFOHbee ə, ,/t//r//ɪ//s//k//ə/ TRISkə ;) – 13 санынан туындайтын қорқыныш немесе одан қашу. Бұл, сондай-ақ, жұма күні 13-інен қорқудың себебі, параскевидекатриафобия немесе фриггатрискайдекафобия деп аталады. Бұл термин 1910 жылы Исадор Кориат «Аномальді психология» еңбегінде қолданылған.

Шығу тегі

13 санының бақытсыз саналғанына қатысты бірнеше түсінік бар. Көптеген авторлар бұл сенімнің ежелгі дәуірден келе жатқанын айтса да, оны растайтын ешқандай құжат әзірге табылған жоқ. Шындығында, 13 санының бақытсыздығы туралы ең алғашқы мәліметтер Еуропада орта ғасырлардан кейін ғана кездеседі.

Карта ойнау

Таро карталары кем дегенде 1450 жылдан бері Висконти Сфорца Таро картасымен куәландырылған. Тародағы жоғары карталардың бірі Өлімді бейнелейді және бірнеше нұсқада 13-ші нөмірмен белгіленеді. 1781 жылы Антуан Кор де Гебелин Марсель Таросындағы осы картаның болуына қатысты, 13 санының "toujours regarde comme malheureux" ("әрқашан бақытсыз деп есептелген") екенін жазды. 1784 жылы Иоганн Готтлоб Имманюэль Брейткопф Гебелиннің сөздерін келтіріп, 13-ші Таро картасының өлім мен қайғыны білдіретінін қайта растады ("Der Tod, Unglück").

"Бақытсыз" оқиғалар 13

1307 жылдың 13 қазанында, жұма күні Францияның Филипп IV Темплиерлер орденінің тұтқындалуын бұйырды. 13 саны бақандай бақытсыз саналғанмен, сол кезде 13-ші жұма күні бақандай бақытсыз деп есептелмеген. Олардың тұтқындалуының 13-ші жұма күнімен байланысты екені туралы бұрыс пікір 21 ғасырдың басында тудырылып, «Да Винчи коды» романы арқылы кеңінен танымал болды. 1881 жылы АҚШ Азамат соғысының қатысушысы, капитан Уильям Фаулер басқарыған Нью-Йорк тұрғындарының ықпалды тобы осы және басқа да ырым-сенімдерге соңғы нүкте қою үшін бас қосты. Олар кешкі ас беретін кабаре клубын құрды және оны «Он үшінші клуб» деп атады. Алғашқы отырыста, 1881 жылдың 13 қаңтарында сағат 20:13-те, 13 адам клубтың 13-ші бөлмесінде дастарқанға отырды. Қонақтар бөлмеге кіру үшін баспалдақ астынан өтіп, шашырап жатқан тұздың үстіне отырды. Келесі 45 жыл ішінде Солтүстік Америкада көптеген «Он үшінші клубтар» пайда болды. Олардың қызметі туралы жетекші газеттерде үнемі хабарланды, қатарында Честер А. Артурдан Теодор Рузвельтке дейінгі бес болашақ АҚШ президенті болды. «Он үшінші клубтың» көптеген ізбасарлары болды, бірақ олардың барлығы қызығушылықтың азаюына байланысты біртіндеп жойылды. Британдық «K13» суасты қайығы 1917 жылдың 29 қаңтарында сынақ кезінде батып кетті, себебі люк пен бірнеше тежегіштер ашық қалған. Оны көтеріп шығарғаннан кейін 48 теңізші құтқарылды, бірақ 32 теңізші мен азаматтық техниктер қаза тапты. Жөндеуден кейін ол K22 деп аталды, бірақ 1918 жылдың 1 ақпанында басқа K класты суасты қайықтарымен соқтығысып, барлығы 103 адам қаза тапты, бұл оқиға Май аралы шайқасы деп танылды. Кейінгі британдық L класты суасты қайықтарында L13 нөмірі қолданылмады. «Аполлон-13» 1970 жылдың 11 сәуірінде 13:13:00 CST уақытында ұшырылды және 13 сәуірде 21:07:53 CST уақытында оттегі баллоны жарылды. 17 сәуірде ол жерге аман-есен қонды. 1989 жылдың 13 қазанында болған «Жұма күнгі 13-ші» талқандауы – қор нарығының күрт құлдырауы болды. Ирландиядағы көлік құралдарының тіркеу нөмірлеріндегі алғашқы екі сан көліктің тіркеу жылын көрсетеді (мысалы, 11 – 2011 жылы тіркелген көлік, 12 – 2012 және т.б.). 2012 жылы Ирландия Автомобиль Өнеркәсібі Қоғамының (SIMI) мүшелері «13» санына байланысты ырым-сенімдердің көлік сатып алушыларды жаңа көліктерден бас тартуына әкелуі мүмкін екеніне алаңдады, бұл автомобиль сату мен автомобиль өнеркәсібіне (бұл қазірдің өзінде қиын жағдайда болған) зиян келтіруі мүмкін екенін айтты. SIMI-мен консультацияда үкімет 2013 жылы тіркелген көліктердің тіркеу нөмірлеріндегі жас белгісін 2013 жылдың алғашқы алты айында тіркелген көліктер үшін «131», ал жылдың соңғы алты айында тіркелгендер үшін «132» деп өзгерту жүйесін енгізді.

On Friday, October 13, 1307, the arrest of the Knights Templar was ordered by Philip IV of France. While the number 13 was considered unlucky, Friday the 13th was not considered unlucky at the time. The incorrect idea that their arrest was related to the phobias surrounding Friday the 13th was invented early in the 21st century and popularized by the novel The Da Vinci Code. In 1881 an influential group of New Yorkers, led by US Civil War veteran Captain William Fowler, came together to put an end to this and other superstitions. They formed a dinner cabaret club, which they called the Thirteen Club. At the first meeting, on January 13, 1881, at 8:13 p. m., thirteen people sat down to dine in Room 13 of the venue. The guests walked under a ladder to enter the room and were seated among piles of spilled salt. Many "Thirteen Clubs" sprang up all over North America over the next 45 years. Their activities were regularly reported in leading newspapers, and their numbers included five future US presidents, from Chester A. Arthur to Theodore Roosevelt. Thirteen Clubs had various imitators, but they all gradually faded due to a lack of interest. The British submarine, , sank on 29 January 1917 while on her trials after diving with a hatch and some vents still open. Although she was raised and 48 men were rescued, 32 sailors and civilian technicians died. When repaired, she was renamed K22 but was later involved in multiple collisions with other K class submarines on 1 February 1918 in which a total of 103 men were killed, an event known as the Battle of May Island. In the subsequent British L class submarine, the number L13 was not used. Apollo 13 was launched on April 11, 1970, at 13:13:00 CST and suffered an oxygen tank explosion on April 13 at 21:07:53 CST. It returned safely to Earth on April 17. Friday the 13th mini crash was a stock market crash that occurred on Friday, October 13, 1989. Vehicle registration plates in Ireland are such that the first two digits represent the year of registration of the vehicle (i. e., 11 is a 2011 registered car, 12 is 2012, and so on). In 2012, there were concerns among members of the Society of the Irish Motor Industry (SIMI) that the prospect of having "13" registered vehicles might discourage motorists from buying new cars because of superstition surrounding the number thirteen, and that car sales and the motor industry (which was already doing badly) would suffer as a result. The government, in consultation with SIMI, introduced a system whereby 2013 registered vehicles would have their registration plates' age identifier string modified to read "131" for vehicles registered in the first six months of 2013 and "132" for those registered in the latter six months of the year.

АҚШ шатлл бағдарламасының миссиялық атауына әсері

Аполлон-13 кемесінде болған апат STS-13 деп аталатын миссияның атын өзгертуге себеп болған болуы мүмкін. STS-41G – ғарыш шаттлының он үшінші ұшуы болды. Бірақ, бастапқыда STS-41C миссиясы STS-13 ретінде тағайындалған. STS-41C – ғарыш бағдарламасының он бірінші орбиталдық ұшуы еді. Ғарыш шаттлының нөмірлеу жүйесі STS-9-дан кейін жаңа жүйеге ауыстырылды. Жаңа атау схемасы STS-41B-мен басталды, алдыңғы миссия STS-9 болды, ал он үшінші миссия (STS-13 болар еді) STS-41C болып тағайындалды. NASA 2016 жылғы жаңалықтарында бұл жоспарланған ұшырулардың жиілігінің артуына байланысты болды (Challenger апатынан бұрын) деді. Нақтыда STS-113 миссиясы сәтті аяқталды және ұшыру жоспарына сәйкес, одан бұрын ұшырылды.

13-ші бөлмелерді, қабаттар мен палубаларды қалдыру

Көптеген кемелер, оның ішінде круиздік лайнерлер, трискайдекафобияға байланысты 13-ші палубаны жасаудан бас тартты. Оның орнына палубалар 12-ге дейін нөмірленеді және тікелей 14-ке өтеді. Қонақүйлер, ғимараттар және лифт өндірушілері де трискайдекафобияға негізделген бөлмелер мен қабаттарда 13-ші санды пайдаланудан қашып жүреді.

Ұқсас фобиялар

4-ші (Тетрафобия). Қытай, Гонконг, Тайвань, Сингапур, Жапония, Корея және Вьетнамда, сондай-ақ басқа да Шығыс Азия және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде ғимараттарда (оның ішінде кеңселер, пәтерлер, қонақ үйлер) 4 саны бар қабаттарды жіберу жиі кездеседі, ал фин ұялы телефон өндірушісі Nokia-ның 1xxx және 9xxx сериялы телефондарында 4 санымен басталатын модельдер жоқ (40-серия, Nokia 3410 және Nokia 4.2 ерекшеліктер). Бұл классикалық қытай тілінен бастау алады, онда "төрт" (四, sì) сөзінің айтылуы "өлім" (死, sǐ) сөзінің айтылуымен өте ұқсас, және басқа елдердің сино-ксендік сөздіктерінде де осылай сақталады (корей тілінде "са" екеуіне де, жапон тілінде "ши" екеуіне де, вьетнам тілінде "tứ" – "төрт", ал "tử" – "өлім"). 13 жұма (Параскевидекатриафобия немесе Фриггатрискайдекафобия) көптеген батыс мәдениеттерінде бақытсыз күн саналады. Грекия мен Латын Америкасының кейбір аймақтарында 13 сейсенбі де ұсқынсыз деп есептеледі. 17-ші сан (Гептадекафобия). Италияда, мүмкін, рим цифрларында 17 саны XVII деп жазылады, оны VIXI деп орналастыруға болады, бұл латын тілінде "Мен өмір сүрдім" дегенді білдіреді, бірақ "Мен өлдім" деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Сондықтан Италияда кейбір ұшақтарда 17-қатар, ал кейбір қонақ үйлерде 17-бөлме болмайды. 39-шы сан (Триконтеннеафобия). Ауғанстанның кейбір аймақтарында 39 саны (үш есе 13) қарғысқа ұшыраған немесе ар-ұятсыздық белгісі саналады. 616 саны (Гексакосиойхекадайдекафобия) немесе 666 саны (Гексакосиойхексеконтахексафобия) – Киелі кітаптағы айуанның санынан шыққан.

Бақытты 13

Кейбір аймақтарда 13 саны сәтті сан деп есептеледі, тіпті бұрынғы уақытта сәттілік әкелетін сан ретінде қарастырылған. Мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Францияда 13 саны сәттілікке ие болды, оны пошта карточкаларында және әртүрлі талисман-сыйлықтарда көрсеткен. Көбінесе, қазіргі заманда Италияда 13 саны сәттілік алып келеді, бірақ кейбір жағдайларда, мысалы, кешкі ас дастарқанына отыруда, бұл сан сәттілік әкелмейді деп саналады. Кантон тілінде сөйлейтін аймақтарда, оның ішінде Гонконг пен Макаода, 13 саны сәтті саналады, себебі ол "өмір сүруге сенімді" деген мағына беретін кантон сөздерімен ұқсас келеді (ал 14 саны "өлімге сенімді" деген мағынадағы сөздермен салмақтанғандықтан, ол сәттілік әкелмейді). Колгейт университеті 13 адам, 13 доллар және 13 дұғамен құрылғандықтан, 13 саны олар үшін сәттілік символы болып саналады. Колгейт университетінде 13 жұма – ең бақытты күн. Көптеген спортшылар 13-ші нөмірлі жейде киіп, табысқа жеткендері мәлім. 2003 жылдың 23 қарашасында Майами Дельфинс командасы 1983 жылдан 1999 жылға дейін осы команданың квотербегі болған Дэн Мариноның 13-ші нөмірін зейнеткерлікке шығарды. Курт Уорнер, Сент-Луис Рамс командасының квотербегі (NFL MVP, 1999 және 2001 жылдары, сондай-ақ Супер Боул XXXIV MVP) де 13-ші нөмірді таңдаған. Уилт Чемберлен, 13 рет NBA All-Star атанған, өзінің 13-ші нөмірін NBA-дағы Голден Стэйт Уорриорс, Филадельфия 76ers, Лос-Анджелес Лейкерс, Харлем Глобтроттерс және Канзас Университетінің Джейхокс командалары зейнеткерлікке шығарды, олардың барлығында ол ойнаған. 1966 жылы Португалия ұлттық футбол командасы әлем чемпионатының финалында үшінші орынды иеленді, бұл нәтижеге Мозамбикте туған шабуылшы Эусебионың үлкен үлесі болды. Ол әлем чемпионатында тоғыз гол соқты, оның төртеуі Солтүстік Кореяға қарсы өткен ширек финалдағы 5:3 есебімен жеңіске жеткен кезде соғылды, сонымен қатар ол турнирдің үздік мергені атанды және Алтын бут жүлдесін жеңіп алды, бұл кезде ол 13-ші нөмірлі жейде киген болатын. 1954 және 1974 жылғы әлем чемпионатының финалдық ойындарында Германияның Макс Морлок және Герд Мюллер 13-ші нөмірлі жейде киіп, гол соғып, командаларына жеңіс әкелді. Соңғы жылдары 13-ші нөмірді кигеніне қарамастан, сәтті өнер көрсеткен футболшылардың қатарында Майкл Баллак, Алессандро Неста және Рафинья бар. 13 санын өзінің сәттілік символы ретінде таңдаған спортшылардың арасында венесуэлалық Дейв Консепсьон, Омар Вискел, Освальдо Гийлен және Пастор Малдонадо да бар, себебі бұл сан венесуэлалық мәдениетте сәттілік әкеледі деп есептеледі. Швецияда туған хоккейші Матс Сундин, Торонто Мейпл Лифс командасы үшін 18 маусымның 14-інде ойнап, команданың гол және ұпай бойынша рекордтарын жаңартты, ал оның 13-ші нөмірі 2016 жылдың 15 қазанында команда тарапынан зейнеткерлікке шығарылды. Спорт индустриясынан тыс, 13 санын басқа да адамдар сәттілікке жеткізу үшін пайдаланған, олардың ішінде Тейлор Свифт бар, ол өзінің мансабында осы санды жиі қолданып келеді.

In some regions, 13 is or has been considered a lucky number. For example, prior to the First World War, 13 was considered to be a lucky number in France, even being featured on postcards and charms. In more modern times, 13 is lucky in Italy except in some contexts, such as sitting at the dinner table. In Cantonese speaking areas, including Hong Kong and Macau, the number 13 is considered lucky because it sounds similar to the Cantonese words meaning "sure to live" (as opposed to the unlucky number 14 which in Cantonese sounds like the words meaning "sure to die"). Colgate University was started by 13 men with $13 and 13 prayers, so 13 is considered a lucky number. Friday the 13th is the luckiest day at Colgate. A number of sportspeople are known for wearing the number 13 jersey and performing successfully. On November 23, 2003, the Miami Dolphins retired the number 13 for Dan Marino, who played quarterback for the Dolphins from 1983 to 1999. Kurt Warner, St. Louis Rams quarterback (NFL MVP, 1999 & 2001, and Super Bowl XXXIV MVP) also wore number 13. Wilt Chamberlain, 13 time NBA All Star, has had his No. 13 Jersey retired by the NBA's Golden State Warriors, Philadelphia 76ers; Los Angeles Lakers, Harlem Globetrotters, and Kansas University Jayhawks, all of which he played for. In 1966, the Portugal national football team achieved their best ever result at the World Cup final tournaments by finishing third, thanks to a Mozambican born striker, Eusebio, who has scored nine goals at World Cup – four of them in a 5 3 quarterfinal win over North Korea – and won the Golden Boot award as the tournament's top scorer while wearing the number 13. In the 1954 and 1974 World Cup finals, Germany's Max Morlock and Gerd Müller, respectively, played and scored in the final, wearing the number 13. More recent footballers playing successfully despite wearing number 13, include Michael Ballack, Alessandro Nesta, and Rafinha. Among other sportspeople who have chosen 13 as their number, are Venezuelans Dave Concepción, Omar Vizquel, Oswaldo Guillén and Pastor Maldonado due to the number being considered lucky in Venezuelan culture. Swedish born hockey player Mats Sundin, who played 14 of his 18 NHL seasons for the Toronto Maple Leafs, setting team records for goals and points, had his number 13 retired by the team on 15 October 2016. Outside of the sporting industry, 13 is used as a lucky number by other individuals, including Taylor Swift who has made prominent use of the number 13 throughout her career.