Кіріспе

Гректік философ, стоицизмнің негізін қалаушы (б.з.б. 334 – б.з.б. 262 ж.) – Китиондық Зенон (Zēnōn ho Kitieus; б.з.б. 334 – б.з.б. 262 ж.) – Кипрдің Китион қаласынан шыққан грек философы. Ол б.з.б. 300 жылдан бастап Афинада дәріс берген стоик философия мектебінің негізін қалады. Циниктердің моральдық идеяларына негізделген стоицизм, табиғатқа сәйкес ізгілікпен өмір сүру арқылы игілік пен жан тыныштығына ерекше мән берді. Бұл философия кең танылып, эллинистік дәуірден рим дәуіріне дейін философияның маңызды мектептерінің бірі ретінде дамыды, сондай-ақ Ренессанс кезеңінде неостоицизм және қазіргі заманда заманауи стоицизм ретінде қайта жанданды.

Өмір

Зенон б.з.д. 334 жыл шамасында Кипрдегі Финикия колониясы Цитиумда дүниеге келген. Оның тегі финикиялықтар мен гректер арасында даулы, себебі Цитиумда екі халық та өмір сүрген. Көптеген қазіргі және заманауи тарихшылар Зенонның финикиялық екенін айтады, бірақ кейбір ғалымдар оның грек екенін дәлелдеуге тырысады. Тарихшылардың нақты білетіні – Зенонның грек есімі болғаны, грек білімі алғаны және грек тілінен басқа тіл білмегені. Оның әкесі Мнесейдің аты финикия тілінде ("ұмытуға себепші") және грек тілінде ("есінде сақтаушы") екі мағыналы. Анасы мен аты белгісіз. Диоген Зенонның философияға қызығушылығы оракулға "жақсы өмірге қалай қол жеткізуге болады?" деп сұрағанда басталғанын айтады. Құдайлардың жауабы "өлгендердің сыңар жағдайына ену" болды. Бұл нені білгенін түсінген Зенон ежелгі авторларды зерттеді. Зенон бай саудагер болған. Финикиядан Пирейге сапарлағанда кеме апатқа ұшырады, содан кейін ол Афинаға келіп, кітап сатушымен кездесті. Ол жерде Ксенофонның "Сократ ескертпелерімен" танысты. Кітаптағы Сократтың бейнесі оған қатты ұнады, сондықтан ол кітап сатушыдан Сократ сияқты адамдарды қайда табуға болатынын сұрады. Сол кезде Грециядағы ең белгілі циник – Тебалық Кратес сонда өтіп бара жатқан еді, кітап сатушы оған көрсетті. Зенон байлығына қарамастан, қарапайым, аскетикалық өмір салған, қара терілі адам ретінде сипатталды. Бұл циниктердің іліміне ұқсас, және оның стоик философиясында да көрінді. Зенон Кратестің шәкірті болғаннан бастап философияға деген құштарлығын көрсетті, бірақ циниктердің ұятсыздығын қабылдауға тым тартынды. Сондықтан Кратес бұл кемшілігін жою үшін оған керамикалық аудан арқылы алып жүруге бір құмыра шұбат берді. Зенон шұбатты жасыруға тырылғанда, Кратес құмыраны таяғымен сындырып жіберді. Аяғына шұбат ағып, ұялып қашқан Зенонға Кратес: "Неге қашасың, кішкентай финикиялық? Сенің басыңа ештеңе жаман болған жоқ" деді. Кратестен басқа Зенон Мегара мектебінің философтары Стилпо, диалектиктер Диодор Кронос және Филоннан да білім алды. Ол Ксенократ пен Полемон басшылығымен платонизмді де оқыған делінеді. Зенон б.з.д. 301 жылы Афина Агорасындағы Стоа Поикиледе (грекше Στοὰ Ποικίλη) сабақ беруді бастады. Оның шәкірттері бастапқыда "Зенондықтар" деп аталды, бірақ кейін "стоиктер" деп аталды, бұл атау бұрын Стоа Поикиледе жиналған ақындарға қолданылған. Зенонның ізбасарларының арасында Македония патшасы Антигон II Гонат та болды, ол Афинаға келген сайын Зенонмен кездесетін. Зенон Антигонның Македонияға шақыруын қабылдамады, бірақ олардың Лерций сақтаған хаттары кейінірек жазылған автордың ойлап тапқан туындысы болуы мүмкін. Оның орнына Зенон өзінің досы және шәкірті Персейді жіберді, ол Зенонмен бірге тұрған. Зенонның басқа да шәкірттері арасында Аристо Хиостық, Сфаер және Зеноннан кейін стоик мектебінің басшысы (ғалым) болған Клеант болды. Зенонға Афина азаматтығы ұсынылғанда, ол одан бас тартты, өйткені туған жеріне опасыздық жасағандай көрінуден қорқыды, онда ол өте құрметті болды және ванналарын қалпына келтіруге үлес қосты, содан кейін оның есімі ондағы тіреуге "Зенон философ" деп жазылды. Зенонның мінезі шыншыл және көңілсіз болғаны, көпшіліктен гөрі аздау адамдармен араласуды ұнатқаны, зерттеулерге көңіл бөлгені және әдемі сөздерді жақтырмағаны айтылады. Диоген Лаерций Зенонның көптеген ақылды және тапқыр сөздерін сақтап қалды, бірақ бұл анекдоттар көбінесе сенімсіз деп саналады. Цицерон Зенонның логиканы қарастыруда философиялық алдыңғыларынан нашар екенін айыптады, және осы тақырыпты одан да дәл қарастыру оның ізбасарлары, соның ішінде Крисипп жасаған. Зенон нағыз түсініктерді түсінікті және түсініксіз болып бөліп, сезім әсерлерін ажыратуда еркін ерікке келісімнің (синкататезис / συνκατάθεσις) күшін берді. Зенон нағыз білімге жетудің төрт кезеңі бар екенін айтты, ол оны жалпақ, созылған қол және біртіндеп тұмсықтың жабылуы мысалымен көрсетті: Зенон саусақтарын созып, алақанын көрсетті, – "Түсіну", – деді ол, – "осындай нәрсе". – Ол саусақтарын біраз жауып алғаннан кейін, – "Келісім осындай". – Кейін қолымен тұмсығын толықтай жауып, ұстағанын көрсеткенде, ол "түсінік" деп түсінді. Осы ұқсастықтан ол сол мемлекетке жаңа атау берді, оны каталепсис (κατάληψις) деп атады. Бірақ сол қолымен оң қолын ұстап тұрып, онымен тұмсығын қысқа қысқанда: – "Білім" – деді ол, – "осындай, және оны тек дана адам ғана біледі".

Физика

Зенонның пікірінше, ғалам – Құдай: барлық бөліктері тұтастық құрайтын, ақыл-ойы бар құдайлық тұлға. Ол бұл пантеистік жүйеге Гераклиттің физикасын енгізді; ғаламда барлық нәрсені болжайтын, бүкіл ғаламға тараған және оның барлығын тудыруға тиіс құдайлық от-шебер бар. Зенон содан кейін табиғатты белгілі бір әдістермен жаратылысқа қадам басқан, суретшілікпен жұмыс істейтін от деп анықтайды. Оның пікірінше, өнердің басты қызметі – жарату және өндіру, ал қол өнер туындыларында атқаратын жұмыс табиғат, яғни мен айтқандай, басқа өнерлердің шебері – оттың суретшілікпен жұмыс істеуі арқылы әлдеқайда шеберлікпен орындалады. Бұл ғаламдағы барлық қызметтің негізі, ол өздігінен өспейтін де, кемімейтін, пассивті материяға әсер етеді. Ғаламдағы бастапқы зат оттан пайда болады, ауа фазасынан өтеді, содан кейін суға айналады: тығыз бөлігі жерге, ал жұқа бөлігі қайтадан ауаға айналып, сосын отқа қайтадан буланады. Жеке жандар – ғаламның жалқы жанымен бірдей оттың бір бөлігі. Гераклиттің ізімен, Зенон ғаламның қалыптасу мен жойылудың үнемі қайталанып отыратын циклдарынан өтетінін қабылдады. Ғаламның табиғаты дұрыс нәрсені іске асырып, керісінше болдырмайды, сондай-ақ, оған берілген еркін ерікке мүмкіндік бере отырып, шартты тағдырмен теңестіріледі.

Этика

Циниктер сияқты, Зенон да бір ғана, жалғыз және қарапайым жақсылықты мойындады, ол – ұмтылуға болатын жалғыз мақсат. "Бақыт – өмірдің жақсы ағыны", – деді Зенон, және оған тек дұрыс ой-қияқты қолдану арқылы қол жеткізіледі, ол әлемді басқаратын әмбебап ой-қияқ (Логос) пен үйлеседі. Жаман сезім (патос) – "ақылға қайшы және табиғатқа қарсы сананың бұзылуы". Бұл жанның тұрақтылығы, одан моральдық жақсы амалдар туады, ізгілік, ал шынайы жақсылық тек ізгілікте ғана болуы мүмкін. Зенон циниктерден осы тұрғыда ерекшеленді, ол моральдық тұрғыдан адиафора (таразысыз) саналатын нәрселердің де құндылығы болуы мүмкін екенін айтты. Нәрселердің салыстырмалы құндылығы олардың табиғи өзін-өзі сақтау инстинктіне қаншалықты көмектесетініне байланысты. Ең жақсысы – "тиісті амал" (kathêkon/καθῆκον), осы атауды алғаш рет Зенон енгізді. Өзін-өзі сақтау және оған көмектесетін нәрселердің құндылығы шартты ғана; ол тек моральдық амалдарға байланысты бақытқа көмектеспейді. Ізгілік тек ақыл-ойының билігінде ғана болуы мүмкін, сондықтан жамандық ақыл-ойының теріске шығарылуымен ғана байланысты. Ізгілік жамандыққа толық қарсы, олар бір нәрседе бірге болуы мүмкін емес, және оларды арттыруға немесе кемітуге болмайды; ешбір моральдық амал екіншісінен артық емес. Барлық амалдар жақсы немесе жаман, себебі құштарлықтар мен тілектер ерікті келісімге негізделген, сондықтан тіпті ақыл-ойымен басқарылмаған пассивті саналық күйлер немесе эмоциялар да бұзық, және бұзық амалдарға әкеледі. Зенон төрт жағымсыз эмоцияны: құштарлық, қорқыныш, ләззат және қайғыны (эпитумия, фобос, хедонэ, лупе / ἐπιθυμία, φόβος, ἡδονή, λύπη) ажыратты, және ол үш сәйкес келетін жағымды эмоцияларды: ерік, сақтық және қуанышты (боулесис, эулабеиа, кара / βούλησις, εὐλάβεια, χαρά) ажыратуға ықпал еткен болуы мүмкін, ал ауырсынуға сәйкес келетін рационалды эквивалент жоқ. Барлық қателіктерді түбімен жою керек, жай ғана жинап қоймай, дұрыс ой-қияқпен алмастыру керек.