Кіріспе
Гректік философ, стоицизмнің негізін қалаушы (б.з.б. 334 – б.з.б. 262 ж.) – Китиондық Зенон (Zēnōn ho Kitieus; б.з.б. 334 – б.з.б. 262 ж.) – Кипрдің Китион қаласынан шыққан грек философы. Ол б.з.б. 300 жылдан бастап Афинада дәріс берген стоик философия мектебінің негізін қалады. Циниктердің моральдық идеяларына негізделген стоицизм, табиғатқа сәйкес ізгілікпен өмір сүру арқылы игілік пен жан тыныштығына ерекше мән берді. Бұл философия кең танылып, эллинистік дәуірден рим дәуіріне дейін философияның маңызды мектептерінің бірі ретінде дамыды, сондай-ақ Ренессанс кезеңінде неостоицизм және қазіргі заманда заманауи стоицизм ретінде қайта жанданды.
Zeno of Citium ('/z//iː//n//oʊ/; , Zēnōn ho Kitieus; c. 334 – c. 262 BC) was a Hellenistic philosopher from Citium (Κίτιον, Kition), Cyprus. He was the founder of the Stoic school of philosophy, which he taught in Athens from about 300 BC. Based on the moral ideas of the Cynics, Stoicism laid great emphasis on goodness and peace of mind gained from living a life of virtue in accordance with nature. It proved very popular, and flourished as one of the major schools of philosophy from the Hellenistic period through to the Roman era, and enjoyed revivals in the Renaissance as Neostoicism and in the current era as Modern Stoicism.
Өмір
Зенон б.з.д. 334 жыл шамасында Кипрдегі Финикия колониясы Цитиумда дүниеге келген. Оның тегі финикиялықтар мен гректер арасында даулы, себебі Цитиумда екі халық та өмір сүрген. Көптеген қазіргі және заманауи тарихшылар Зенонның финикиялық екенін айтады, бірақ кейбір ғалымдар оның грек екенін дәлелдеуге тырысады. Тарихшылардың нақты білетіні – Зенонның грек есімі болғаны, грек білімі алғаны және грек тілінен басқа тіл білмегені. Оның әкесі Мнесейдің аты финикия тілінде ("ұмытуға себепші") және грек тілінде ("есінде сақтаушы") екі мағыналы. Анасы мен аты белгісіз. Диоген Зенонның философияға қызығушылығы оракулға "жақсы өмірге қалай қол жеткізуге болады?" деп сұрағанда басталғанын айтады. Құдайлардың жауабы "өлгендердің сыңар жағдайына ену" болды. Бұл нені білгенін түсінген Зенон ежелгі авторларды зерттеді. Зенон бай саудагер болған. Финикиядан Пирейге сапарлағанда кеме апатқа ұшырады, содан кейін ол Афинаға келіп, кітап сатушымен кездесті. Ол жерде Ксенофонның "Сократ ескертпелерімен" танысты. Кітаптағы Сократтың бейнесі оған қатты ұнады, сондықтан ол кітап сатушыдан Сократ сияқты адамдарды қайда табуға болатынын сұрады. Сол кезде Грециядағы ең белгілі циник – Тебалық Кратес сонда өтіп бара жатқан еді, кітап сатушы оған көрсетті. Зенон байлығына қарамастан, қарапайым, аскетикалық өмір салған, қара терілі адам ретінде сипатталды. Бұл циниктердің іліміне ұқсас, және оның стоик философиясында да көрінді. Зенон Кратестің шәкірті болғаннан бастап философияға деген құштарлығын көрсетті, бірақ циниктердің ұятсыздығын қабылдауға тым тартынды. Сондықтан Кратес бұл кемшілігін жою үшін оған керамикалық аудан арқылы алып жүруге бір құмыра шұбат берді. Зенон шұбатты жасыруға тырылғанда, Кратес құмыраны таяғымен сындырып жіберді. Аяғына шұбат ағып, ұялып қашқан Зенонға Кратес: "Неге қашасың, кішкентай финикиялық? Сенің басыңа ештеңе жаман болған жоқ" деді. Кратестен басқа Зенон Мегара мектебінің философтары Стилпо, диалектиктер Диодор Кронос және Филоннан да білім алды. Ол Ксенократ пен Полемон басшылығымен платонизмді де оқыған делінеді. Зенон б.з.д. 301 жылы Афина Агорасындағы Стоа Поикиледе (грекше Στοὰ Ποικίλη) сабақ беруді бастады. Оның шәкірттері бастапқыда "Зенондықтар" деп аталды, бірақ кейін "стоиктер" деп аталды, бұл атау бұрын Стоа Поикиледе жиналған ақындарға қолданылған. Зенонның ізбасарларының арасында Македония патшасы Антигон II Гонат та болды, ол Афинаға келген сайын Зенонмен кездесетін. Зенон Антигонның Македонияға шақыруын қабылдамады, бірақ олардың Лерций сақтаған хаттары кейінірек жазылған автордың ойлап тапқан туындысы болуы мүмкін. Оның орнына Зенон өзінің досы және шәкірті Персейді жіберді, ол Зенонмен бірге тұрған. Зенонның басқа да шәкірттері арасында Аристо Хиостық, Сфаер және Зеноннан кейін стоик мектебінің басшысы (ғалым) болған Клеант болды. Зенонға Афина азаматтығы ұсынылғанда, ол одан бас тартты, өйткені туған жеріне опасыздық жасағандай көрінуден қорқыды, онда ол өте құрметті болды және ванналарын қалпына келтіруге үлес қосты, содан кейін оның есімі ондағы тіреуге "Зенон философ" деп жазылды. Зенонның мінезі шыншыл және көңілсіз болғаны, көпшіліктен гөрі аздау адамдармен араласуды ұнатқаны, зерттеулерге көңіл бөлгені және әдемі сөздерді жақтырмағаны айтылады. Диоген Лаерций Зенонның көптеген ақылды және тапқыр сөздерін сақтап қалды, бірақ бұл анекдоттар көбінесе сенімсіз деп саналады. Цицерон Зенонның логиканы қарастыруда философиялық алдыңғыларынан нашар екенін айыптады, және осы тақырыпты одан да дәл қарастыру оның ізбасарлары, соның ішінде Крисипп жасаған. Зенон нағыз түсініктерді түсінікті және түсініксіз болып бөліп, сезім әсерлерін ажыратуда еркін ерікке келісімнің (синкататезис / συνκατάθεσις) күшін берді. Зенон нағыз білімге жетудің төрт кезеңі бар екенін айтты, ол оны жалпақ, созылған қол және біртіндеп тұмсықтың жабылуы мысалымен көрсетті: Зенон саусақтарын созып, алақанын көрсетті, – "Түсіну", – деді ол, – "осындай нәрсе". – Ол саусақтарын біраз жауып алғаннан кейін, – "Келісім осындай". – Кейін қолымен тұмсығын толықтай жауып, ұстағанын көрсеткенде, ол "түсінік" деп түсінді. Осы ұқсастықтан ол сол мемлекетке жаңа атау берді, оны каталепсис (κατάληψις) деп атады. Бірақ сол қолымен оң қолын ұстап тұрып, онымен тұмсығын қысқа қысқанда: – "Білім" – деді ол, – "осындай, және оны тек дана адам ғана біледі".
Zeno stretched out his fingers, and showed the palm of his hand, – "Perception," – he said, – "is a thing like this. "–
Then, when he had closed his fingers a little, – "Assent is like this." – Afterwards, when he had completely closed his hand, and showed his fist, that, he said, was Comprehension. From which simile he also gave that state a new name, calling it katalepsis (κατάληψις). But when he brought his left hand against his right, and with it took a firm and tight hold of his fist: – "Knowledge" – he said, was of that character; and that was what none but a wise person possessed.
Физика
Зенонның пікірінше, ғалам – Құдай: барлық бөліктері тұтастық құрайтын, ақыл-ойы бар құдайлық тұлға. Ол бұл пантеистік жүйеге Гераклиттің физикасын енгізді; ғаламда барлық нәрсені болжайтын, бүкіл ғаламға тараған және оның барлығын тудыруға тиіс құдайлық от-шебер бар. Зенон содан кейін табиғатты белгілі бір әдістермен жаратылысқа қадам басқан, суретшілікпен жұмыс істейтін от деп анықтайды. Оның пікірінше, өнердің басты қызметі – жарату және өндіру, ал қол өнер туындыларында атқаратын жұмыс табиғат, яғни мен айтқандай, басқа өнерлердің шебері – оттың суретшілікпен жұмыс істеуі арқылы әлдеқайда шеберлікпен орындалады. Бұл ғаламдағы барлық қызметтің негізі, ол өздігінен өспейтін де, кемімейтін, пассивті материяға әсер етеді. Ғаламдағы бастапқы зат оттан пайда болады, ауа фазасынан өтеді, содан кейін суға айналады: тығыз бөлігі жерге, ал жұқа бөлігі қайтадан ауаға айналып, сосын отқа қайтадан буланады. Жеке жандар – ғаламның жалқы жанымен бірдей оттың бір бөлігі. Гераклиттің ізімен, Зенон ғаламның қалыптасу мен жойылудың үнемі қайталанып отыратын циклдарынан өтетінін қабылдады. Ғаламның табиғаты дұрыс нәрсені іске асырып, керісінше болдырмайды, сондай-ақ, оған берілген еркін ерікке мүмкіндік бере отырып, шартты тағдырмен теңестіріледі.
<blockquote>Zeno, then, defines nature by saying that it is artistically working fire, which advances by fixed methods to creation. For he maintains that it is the main function of art to create and produce and that what the hand accomplishes in the productions of the arts we employ, is accomplished much more artistically by nature, that is, as I said, by artistically working fire, which is the master of the other arts. is the basis for all activity in the universe, operating on otherwise passive matter, which neither increases nor diminishes itself. The primary substance in the universe comes from fire, passes through the stage of air, and then becomes water: the thicker portion becoming earth, and the thinner portion becoming air again, and then rarefying back into fire. Individual souls are part of the same fire as the world soul of the universe. Following Heraclitus, Zeno adopted the view that the universe underwent regular cycles of formation and destruction. The nature of the universe is such that it accomplishes what is right and prevents the opposite, and is identified with unconditional Fate, while allowing it the free will attributed to it.
Этика
Циниктер сияқты, Зенон да бір ғана, жалғыз және қарапайым жақсылықты мойындады, ол – ұмтылуға болатын жалғыз мақсат. "Бақыт – өмірдің жақсы ағыны", – деді Зенон, және оған тек дұрыс ой-қияқты қолдану арқылы қол жеткізіледі, ол әлемді басқаратын әмбебап ой-қияқ (Логос) пен үйлеседі. Жаман сезім (патос) – "ақылға қайшы және табиғатқа қарсы сананың бұзылуы". Бұл жанның тұрақтылығы, одан моральдық жақсы амалдар туады, ізгілік, ал шынайы жақсылық тек ізгілікте ғана болуы мүмкін. Зенон циниктерден осы тұрғыда ерекшеленді, ол моральдық тұрғыдан адиафора (таразысыз) саналатын нәрселердің де құндылығы болуы мүмкін екенін айтты. Нәрселердің салыстырмалы құндылығы олардың табиғи өзін-өзі сақтау инстинктіне қаншалықты көмектесетініне байланысты. Ең жақсысы – "тиісті амал" (kathêkon/καθῆκον), осы атауды алғаш рет Зенон енгізді. Өзін-өзі сақтау және оған көмектесетін нәрселердің құндылығы шартты ғана; ол тек моральдық амалдарға байланысты бақытқа көмектеспейді. Ізгілік тек ақыл-ойының билігінде ғана болуы мүмкін, сондықтан жамандық ақыл-ойының теріске шығарылуымен ғана байланысты. Ізгілік жамандыққа толық қарсы, олар бір нәрседе бірге болуы мүмкін емес, және оларды арттыруға немесе кемітуге болмайды; ешбір моральдық амал екіншісінен артық емес. Барлық амалдар жақсы немесе жаман, себебі құштарлықтар мен тілектер ерікті келісімге негізделген, сондықтан тіпті ақыл-ойымен басқарылмаған пассивті саналық күйлер немесе эмоциялар да бұзық, және бұзық амалдарға әкеледі. Зенон төрт жағымсыз эмоцияны: құштарлық, қорқыныш, ләззат және қайғыны (эпитумия, фобос, хедонэ, лупе / ἐπιθυμία, φόβος, ἡδονή, λύπη) ажыратты, және ол үш сәйкес келетін жағымды эмоцияларды: ерік, сақтық және қуанышты (боулесис, эулабеиа, кара / βούλησις, εὐλάβεια, χαρά) ажыратуға ықпал еткен болуы мүмкін, ал ауырсынуға сәйкес келетін рационалды эквивалент жоқ. Барлық қателіктерді түбімен жою керек, жай ғана жинап қоймай, дұрыс ой-қияқпен алмастыру керек.