Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Италия аралы – Жерорта теңізіндегі арал.
Italian island
the Mediterranean island
Лампедуза (/l/æ/m/p/ɪ/'djuː/z/ə/ LAMpihDEWzə, /USalso/ /s/ə/ sə, lampeˈduːza; ; ) 2000 жылдардың басынан бері мигранттардың, негізінен Ливия мен Тунис елдерінен келетіндердің Еуропаға кіруінің басты нүктесіне айналды. 2021 жылы арал Ян Карскинің «Бүркіт» сыйлығымен марапатталды, бұл сыйлықтың бір жыл ішінде үш рет берілген жалғыз жағдай болды.
Lampedusa (,/l//æ//m//p//ɪ/'/dj//uː//z//ə/ LAMpihDEWzə, /USalso// //s//ə/ sə, lampeˈduːza; ; )efn|Λοπαδοῦσσα, also Λοπαδοῦσα, or Λοπαδυῦσσα. Since the early 2000s, the island has become a primary European entry point for migrants, mainly coming from Libya and Tunisia. In 2021, the island received the Jan Karski Eagle Award, as the first and only time that the award was given out three times in a year.
Этимология
Лампедуза атауы ежелгі грек тіліндегі Лопадусса немесе Лападусса аралының атауынан шыққан. Атаудың λέπας (lépas) сөзінен туындағаны болжанады, бұл сөз "тас" дегенді білдіреді және аралдың тасты ландшафтымен байланысты; тағы бір болжам бойынша, гректер бұл сөзді сондай-ақ бір түрлі устрица үшін де қолданған, ал арал осы устрицаның көптігіне байланысты осылай аталған. Басқа ғалымдар атаудың λαμπάς (лампас) сөзінен шыққанын айтады, бұл "машина" немесе "шам" дегенді білдіреді, себебі аралда теңізшілерге бағыт көрсету үшін шамдар қойылған.
The name Lampedusa derives from the ancient Greek name of the island, Λοπαδούσσα or Λαπαδούσσα (Lopadoússa/Lapadoússa). It has been suggested that the name derives from the word λέπας (lépas), which means 'rock', due to the rocky landscape of the island; another story is that this word was also used by the Greeks for a kind of oyster and the island was called that, due to the abundance of this kind of oyster. Other scholars believe that the name derives from λαμπάς (lampás), which means 'torch', because of the lights which were placed on the island for sailors.
Тарих
Тарихи тұрғыдан алғанда, Лампедуза ежелгі финикиялықтар, гректер және римдіктер үшін кеме тоқтау орны және теңіз базасы болды. Римдіктер бағалы балық соусы – гарумды өндіру үшін зауыт салған. 812 (немесе 813) жылы Аглабидтердің басшылығымен аралды араб-византия соғыстары кезінде сарацендер тонап-талған. Орта ғасырдың соңында арал Сицилия Корольдігіне тәуелді болды. 1553 жылы Солтүстік Африкадан келген Барбариялық қарақшылар Осман империясының басшылығымен Лампедузаға шабуыл жасап, 1000 адамды құлдыққа әкетті. Қарақшылардың шабуылдары салдарынан аралде адам қалмады. 1565 жылы Дон Гарсия де Толедо Мальтаның үлкен қоршауын бұзуға көмектесу үшін әскер бастап келе жатып, Лампедузада қысқа ғана тоқтады. Келесі ғасырларда Мальтада орналасқан Госпитальер флоты Лампедуза портын нашар ауа-райынан немесе каперлерден қоршану үшін кейде пайдаланған. Осы кезде грек каперлері Лампедузада азық-түлік жинап, тунистік кемелерден қашып тығынған. Муссолини гарнизонға су жетіспегендіктен, капитуляциялауға рұқсат берді. 1943 жылдың 12 маусымында сағат 21:00-ге дейін губернатордың ресми капитуляциясы аралдың жер асты қолбасшылық бекетінде әскери-теңіз күштерінің бірлескен делегациясымен қабылданды. Осы оқиға кезінде губернатор өзінің қылышын Колдстрим ротасының командирі, майор Билл Харриске тапсырды. Аралдың капитуляциясына қатысты тағы бір ресми емес мәлімдеме жасалды. Сол күні гарнизонның бір бөлігі де ерекше жағдайда капитуляциялауға тырысқан. Royal Air Force Fairey Swordfish ұшағының пилоты, сержант Сидней Коэн отынның азаюына және компасымен мәселелерге байланысты аралға қонған. Коэннің ерліктері алты ай бойы қойылған «Лампедуза патшасы» атты идиш пьесасында еске алынды. Сицилиямен алғашқы телефон байланысы тек 1960 жылдары орнатылды. Сол онжылдықта электр станциясы салынды. 1972 жылы аралдың батыс бөлігі АҚШ Жағалау күзетінің LORAN C трансляциялық станциясына айналды. 1979 жылы лейтенант Кей Хартцелл Жағалау күзетінің базасына басшылық етіп, «жекеленген қызмет орнының алғашқы әйел командирі» атанды. 1980 жылдары, әсіресе 1985-1986 жылдары, жағдай шиеленісіп, арал маңында бірнеше шабуылдар орын алды. 1986 жылдың 15 сәуірінде Ливия Триполи мен Бенгазиге жасалған американдық бомбалауға және полковник Каддафидің асырап алған қызының қазасына жауап ретінде Лампедуза навигациялық станциясына екі «Scud» зымыранын атты. Алайда зымырандар аралдан өтіп, теңізге құлап, ешқандай зақым келтірмеді. 1989 жылдың 4 қаңтарында USS John F. Kennedy әуе кемесінен АҚШ әскери-теңіз күштерінің ұшақтары арал маңында екі ливиялық истребителін атып түсірді. НАТО базасы 1994 жылы жабылып, Италия әскери бақылауына берілді.
Historically, Lampedusa was a landing place and a maritime base for the ancient Phoenicians, Greeks and Romans. The Romans established a plant for the production of the prized fish sauce known as garum. In 812 (or 813), directed by the Aghlabids, the island was sacked by Saracens during the Arab–Byzantine wars. By the end of the medieval period, the island became a dependency of the Kingdom of Sicily. In 1553, Barbary pirates from North Africa under the command of the Ottoman Empire raided Lampedusa, and carried off 1,000 captives into slavery. As a result of pirate attacks, the island became uninhabited. In 1565, Don García de Toledo made a brief stop at Lampedusa while leading a relief force to break the Great Siege of Malta. In subsequent centuries, the Hospitaller fleet which was based in Malta sometimes used Lampedusa's harbour as a shelter from bad weather or from corsairs. At this point, Greek privateers deposited provisions and took refuge at Lampedusa while being pursued by Tunisian vessels. Mussolini had given the garrison his permission to surrender because it lacked any water. The Governor's formal surrender was accepted in the island's underground command post by a combined Army/Navy delegation sometime before 9:00 pm on 12 June 1943. During this process, the governor handed his sword to the Coldstream company commander, Major Bill Harris. A second unofficial claim has also been made regarding the capitulation of the island, when earlier that same day elements of the garrison had also attempted to surrender in unusual circumstances when Sergeant Sydney Cohen, the pilot of a Royal Air Force Fairey Swordfish aircraft landed having run low on fuel and suffering problems with his compass. Cohen's exploits were commemorated in a Yiddish play The King of Lampedusa that ran for six months. The first telephone connection with Sicily was installed only in the 1960s. In the same decade an electric power station was built. In 1972, part of the western side of the island became a United States Coast Guard LORAN C transmitter station. In 1979, Lt. Kay Hartzell took command of the Coast Guard base, becoming "the first female commanding officer of an isolated duty station". The 1980s, and especially 1985–1986, saw an increase in tensions and the area around the island was the scene of multiple attacks. On April 15, 1986, Libya fired two Scuds at the Lampedusa navigation station, in retaliation for the American bombing of Tripoli and Benghazi, and the alleged death of Colonel Gaddafi's adopted daughter. However, the missiles passed over the island, landed in the sea, and caused no damage. On 4 January 1989, U. S. Navy aircraft from the carrier USS John F. Kennedy shot down two Libyan fighters approximately from the island. The NATO base was decommissioned in 1994 and transferred to Italian military control.
XXI ғасыр және Солтүстік Африка иммиграциясы
2000-жылдардың басынан бері Ливияға ең жақын Еуропа аумағы – Лампедуза Африка, Таяу Шығыс және Азиядан Еуропаға өтуге ниеттенген мигранттар үшін маңызды транзиттік нүктеге айналды. 2004 жылы Ливия мен Италия үкіметтері Ливияны Италия аумағынан қуылған африкалық иммигранттарды қабылдауға міндеттейтін құпия келісімге келді. Бұл 2004-2005 жылдары Лампедузадан Ливияға көптеген адамдардың жаппай қайтарылуына әкелді, бұл Еуропалық Парламент тарапынан сынға ұшырады. 2006 жылға қарай көптеген африкалық иммигранттар Ливиядағы адам сатушыларға ақша төлеп, оларды Лампедузаға қайықпен жеткізуге көмектесуді сұрады. Аралға келгеннен кейін көпшілігі Италия үкіметі тарапынан Италияның материктік бөлігіндегі қабылдау орталықтарына жіберілді. Көптеген адамдар депортация бұйрықтары орындалмағандықтан босатылды. 2009 жылы аралдағы уақытша иммигранттарды қабылдау орталығының тығыздығы Біріккен Ұлттар Ұйымының Босқындар жөніндегі жоғары комиссары (БҰҰК) тарапынан сынға алынды. Бастапқыда 850 адамға есептелген орталықта шамамен 2000 қайықпен келген адам орналасқан. Көптеген адамдар пластик қаптамалармен жабылған ашық ауада ұйықтады. 2009 жылдың 19 ақпанында тұтқындардың бүліктері кезінде болған өрт ұстау орталығының көп бөлігін қиратты. 2011 жылы Тунис пен Ливиядағы төңкерістер кезінде Лампедузаға көптеген иммигранттар келді. 2011 жылдың мамыр айына қарай Тунис пен Ливиядан аралға 35 000-нан астам иммигрант келді. Тамыз айының соңына қарай келгендердің саны 48 000-ға жетті. Көбінесе 20-30 жастағы жас еркектер еді. Бұл жағдай Еуропалық Одақ ішінде дау тудырды, Франция үкіметі келгендердің көпшілігін қуғын-сүргіннен қорқып келген босқындар емес, экономикалық мигранттар деп қарастырды. 2013 жылдың шілдесінде Рим папасы Франциск Римнен тыс алғашқы ресми сапарында аралға сапар шекті. Ол тірі және қайтыс болған мигранттар үшін дұға етіп, оларды сатушыларды айыптады. 2013 жылдың қазан айында Лампедуза апаты орын алды: Эритрея мен Сомалиден келген 500-ден астам мигрантты тасыған қайық Лампедуза жағалауынан апатқа ұшырап, кем дегенде 300 адам қаза тапты. 2015 жылдың қаңтар және сәуір айлары аралығында Ливиядан Лампедузаға дейінгі маршрутта 1600-ға жуық мигрант қаза тапты, бұл осы маршрутты әлемдегі ең қауіпті мигранттық маршрутқа айналдырды. 2017 жылы «Оскар» номинациясын алған итальяндық деректі фильм «Теңіздегі өрт» осы мигранттық дағдарыстың бір бөлігін көрсетті және 2014 және 2015 жылдары аралда толығымен түсірілді. Фильм сондай-ақ 66-шы Берлин кинофестивалінде «Алтын аю» жүлдесін жеңіп алды. 2023 жылдың қыркүйегінде 120-дан астам қайық, барлығы шамамен 7000 мигрантты тасып, Лампедузаның тұрғындарынан көп адам 24 сағат ішінде аралға келді. Кейбір мигранттар Германияға қайта орналастырылды. Irish Examiner басылымының хабарлауынша, 2023 жылдың қыркүйегінде келген мигранттардың көпшілігі Тунис елінен келген «жас жігіттер немесе ересектерге қарамайтын кәмелетке толмағандар» еді. Миграция себептері әртүрлі болды, бірақ Irish Examiner «Тунис еліндегі әлеуметтік-экономикалық жағдайдың нашарлауын» және қауіптен немесе қуғын-сүргіннен қашуды атап өтті.
Since the early 2000s, Lampedusa, the European territory closest to Libya, has become a prime transit point for migrants from Africa, the Middle East and Asia wanting to enter Europe. In 2004 the Libyan and Italian governments reached a secret agreement that obliged Libya to accept African immigrants deported from Italian territories. This resulted in the mass repatriation of many people from Lampedusa to Libya between 2004 and 2005, a move criticised by the European Parliament. By 2006, many African immigrants were paying people smugglers in Libya to help get them to Lampedusa by boat. On arrival, most were then transferred by the Italian government to reception centres in mainland Italy. Many were then released because their deportation orders were not enforced. In 2009, the overcrowded conditions at the island's temporary immigrant reception centre came under criticism by the United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). The unit, which was originally built for a maximum capacity of 850 people, was reported to be housing nearly 2,000 boat people. A significant number of people were sleeping outdoors under plastic sheeting. A fire that started during an inmate riot destroyed a large portion of the holding facility on 19 February 2009. In 2011, many more immigrants moved to Lampedusa during the rebellions in Tunisia and Libya. By May 2011, more than 35,000 immigrants had arrived on the island from Tunisia and Libya. By the end of August, 48,000 had arrived. Most were young males in their 20s and 30s. The situation has caused division within the EU, the French government regarding most of the arrivals as economic migrants rather than refugees in fear of persecution. In July 2013, Pope Francis visited the island on his first official visit outside of Rome. He prayed for migrants, living and dead, and denounced their traffickers. In October 2013, the 2013 Lampedusa disaster occurred; a boat carrying over 500 migrants, mostly from Eritrea and Somalia, sank off the coast of Lampedusa with the deaths of at least 300 people. From January to April 2015, about 1,600 migrants died on the route from Libya to Lampedusa, making it the deadliest migrant route in the world. The 2017 Oscar nominated Italian documentary film Fire at Sea documented a part of this migrant crisis and was filmed entirely on the island in 2014 and 2015. The film also won the Golden Bear at the 66th Berlin Film Festival. In September 2023, over 120 boats, carrying roughly 7,000 migrants—more than the total population of Lampedusa—arrived on the island within the span of 24 hours. Some of the migrants were relocated to Germany. According to the Irish Examiner, the majority of the September 2023 migrants arrived from Tunisia and were "young men or unaccompanied minors." Reasons for migration varied, but the Irish Examiner listed a worsening of the "socioeconomic situation in Tunisia" and fleeing danger or persecution.
География
Лампедуза – Италияның ең оңтүстік нүктесі және ең оңтүстік аралы. Саяси және әкімшілік тұрғыдан Лампедуза Италияның бөлігі, бірақ геологиялық тұрғыдан Африкаға жатады, себебі екеуінің арасындағы теңіз Лампедузадан терең емес. Лампедуза – жартылай шөлейт арал, батысында макис бұталы алқаптарымен гарриг ландшафты басым. Оның тек қана ретсіз жауын-шашыннан басқа су көзі жоқ. Жалпы, аралдың батыстан шығысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай екі беткейі бар. Оңтүстік-батыс жағы терең шатқалдармен, ал оңтүстік-шығыс бөлігі – сайлар мен құмды жағажайлармен ерекшеленеді. Солтүстік жағалауының барлығы жартастардан тұрады: шығыс жағалауда көлбеу жартастар, ал батыс жағалауда тік жартастар.
Lampedusa is both the southernmost point and the southernmost island of Italy. Politically and administratively, Lampedusa is part of Italy, but geologically it is part of Africa since the sea between the two is no deeper than Lampedusa is a semi arid island, dominated by a garrigue landscape, with maquis shrubland in the west. It has no sources of water other than irregular rainfall. Overall the island has two slopes, from west to east, and from north to south of the island. The south western side is dominated by deep gorges, while the southeastern part is dominated by shallow valleys and sandy beaches. The entire northern coast is dominated by cliffs: gently sloping cliffs on the east coast, and vertical sheer cliffs on the west coast.
Геология
Лампедуза геологиялық тұрғыдан "Пелагиан провинциясының" (USGS анықтамасы) бөлігі болып табылады, Африка құрлығының құрылымдық мүшесі, Лампедуза платосы деп аталатын құрылымдық биіктікте орналасқан. Лампедуза негізінен көлбеу әктас блогы, ең биік нүктесі солтүстік-батыс жағалауда, ал ең төменгі нүктесі оңтүстік-шығыс жағалауда, арал жұмсақ әктастан, ақтан сары түске дейін. Бұл аймақ сейсмикалық белсенді орталық Жерорта теңізінде, Сицилия каналының жарылыс аймағында жатыр. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, Лампедуза Африка тақтасының солтүстік жиегіндегі Пелагиан блогына жатады және Сицилия каналының ішінде орналасқан.
Lampedusa geologically is part of the "Pelagian Province" (USGS definition), a structural member of the African continent, lying on a structural high called the Lampedusa Plateau. Lampedusa essentially is a tilted block of limestone, the highest point being on the NW coast and the lowest on the SE coast, the island being soft limestone, of a white to creamy yellow. This area lies on a seismically active part of central Mediterranean, the Sicily Channel Rift Zone. From a structural point of view, Lampedusa belongs to the Pelagian Block, a foreland at the northern edge of the African plate, and is inside the Sicily Channel.
Климат
Лампедузаның субтропикалық жартылай құрғақ климаты (Köppen: BSh) өте жылы, дерлік жаңбыр жаумайтын және ылғалды жаздармен, өте жұмсақ және аязсыз қыстармен, айқын маусымдық кешігумен және күндізгі температураның аз амплитудасымен сипатталады. Тұрақты теңіз желдері жазғы күндізгі температураны баяулатады. Лампедуза (Пантеллерия, Касос, Карпатос, Кастеллоризо және Мальтаның жағалаулық бөліктерімен бірге) Жерорта теңізі жағалауында ешқашан мұз баспаған санаулы аймақтардың бірі болып табылады.
Lampedusa has a subtropical semi arid climate (Köppen: BSh) characterized by very warm, almost rainless and humid summers, very mild and frost free winters, a powerful seasonal lag and a small diurnal temperature range. The constant sea breezes moderate the daytime summer temperatures. Lampedusa (along with coastal Pantelleria, Kasos, Karpathos, Kastellorizo and Malta) is one of the very few areas along the Mediterranean Sea coast, which have never recorded frost.
Жабайы табиғат
Лампедузаның фаунасы мен флорасы Солтүстік Африкаға ұқсас, бірнеше пелагикалық эндемикалық түрлері бар. Лампедузаның оңтүстік жағалауына жақын орналасқан Изола-дей-Конигли (әдеби мағынасында "Түйе аралы") – Жерорта теңізіндегі жойылу қаупі төнген теңіз тасбақаларының Италиядағы соңғы жұмыртқа салатын орындарының бірі. Жағажай мен көрші арал табиғи қорықтың бөлігі болып табылады: осы жерде әнші-күйші Доменико Модуньо демалысын өткізіп, 1994 жылы қайтыс болды. Париз мүйісінің жанында теңіз арқылы, төменгі үңгірден өтетін шағын жағажай бар. Аралдың жағалауында мантылар және дельфиндер, сондай-ақ риссо дельфиндері сияқты кішкентай киттер де тіршілік етеді. Лампедузаға жақын сулар – Жерорта теңізінде жүкті ақ акулалар мен жаңа туған акулаларды кездестіруге болатын жалғыз аймақ. Жақында жүргізілген зерттеулер Лампедуза сулары Жерорта теңізіндегі қанатты киттердің қыстауға тоқтаған және қоректенетін жері екенін көрсетті. Бұрын Жерорта теңізі бассейнінде мигрант түр деп есептелген жұмбақ кит соңғы жылдары арал маңында байқалды. Лампедуза, Линозамен бірге, 1950 жылға дейін Жерорта теңізінің монах теңіздерінің негізгі мекені болды және қазір аралдан жойылған болуы мүмкін. Дегенмен, 2020 жылы Лампедуза жағалауында монах теңіздері байқалды.
The fauna and flora of Lampedusa are similar to those of North Africa, with a few pelagic endemic species. The Isola dei Conigli (literally "Rabbit Island"), close to the south coast of Lampedusa, is one of the last remaining egg laying sites in Italy for the loggerhead sea turtle, which is endangered throughout the Mediterranean. The beach and the neighbouring island are part of a nature reserve: here the singer songwriter Domenico Modugno spent his vacations, and died in 1994. Next to Parise Cape is a small beach accessible only by sea, through a low grotto. Other species living along the island's coast include mantas and smaller cetaceans such as dolphins and Risso's dolphins. Waters nearby Lampedusa are the only area in the Mediterranean with sightings of pregnant great white sharks and newly born individuals. Recent studies revealed that the waters of Lampedusa are a wintering feeding ground for the Mediterranean group of fin whales. Humpback whale, a species formerly considered as a vagrant species in the Mediterranean basin, has been seen around the island in recent years. Along with Linosa, Lampedusa once was a stronghold for endangered Mediterranean monk seals until the 1950s, and they are likely to be currently extirpated from the island. However, monk seals were sighted along Lampedusa in 2020.
Танымал мәдениетте
Лампедуза атынан "Mango" тобының "Mediterraneo" әнінің музыкалық видеосы түсірілді. Емануэле Криалезе жазып, режиссерлік еткен, Валерия Голиноның басты рөлде ойнаған "Respiro" (2002) фильмі толығымен Лампедузада түсірілді. Клайв Касслердің "Фараонның құпиясы" (2015) кітабында Лампедузада құпиялы, өлімге алып келетін тұман пайда болып, аралдың барлық халқы өлімге ұқсас комаға түседі. 2013 жылғы кеме апатынан шабыттанған және Tchicaya U Tam'si жүлдесін жеңіп алған ивуариялық Жосюэ Гюэбоның "Лампедуза туралы ойлар" – өлеңдер жинағы. 2015 жылы Жакоб Бросманның режиссерлік еткен австриялық "Лампедуза қысында" деректі фильмі осы аралда түсірілді. 2016 жылы Пьетро Бартоло мен Лидия Тилиттаның "Тұздың көз жасы: Дәрігердің әңгімесі" кітабы аралдағы өмір мен мигранттар дағдарысын жергілікті дәрігердің көзқарасынан баяндайды. 2017 жылы "Оскарға" ұсынылған итальяндық "Теңіздегі өрт" деректі фильмі 2014 және 2015 жылдар аралығында толығымен аралда түсірілді. "Лампедуза" – канадалық жазушы Стивен Прайс жазған Джузеппе Томаси ди Лампедузаның 2019 жылғы өмірбаяны.
Lampedusa was the filming location for the music video of Mango's single "Mediterraneo", from the album Come l'acqua (1992). The movie Respiro (2002), written and directed by Emanuele Crialese and starring Valeria Golino, was filmed entirely on Lampedusa. The book The Pharaoh's Secret (2015) by adventure fiction author Clive Cussler features Lampedusa as the scene of a mysterious deathly mist, which puts the island's entire population into a deathlike coma. Think of Lampedusa is collection of poems by Ivorian Josué Guébo, inspired by the 2013 shipwreck and winning the Tchicaya U Tam'si Prize. The 2015 Austrian documentary Lampedusa im Winter, directed by Jakob Brossmann was filmed on the island. The 2016 book Tears of Salt: A Doctor's Story by Pietro Bartolo and Lidia Tilitta recounts life on the island and the migrant crisis from the perspective of a local doctor. The 2017 Oscar nominated Italian documentary, Fire at Sea, was filmed entirely on the island between 2014 and 2015. Lampedusa is the title of the 2019 novelised biography of Giuseppe Tomasi di Lampedusa by Canadian novelist Steven Price.