Кіріспе

Асқазан-ішек жүйесінің жұмысын бұзатын және кейде жүрекке зақым келтіретін вирус.

Коксаки А вирусы (CAV) – Picornaviridae тұқымдасына жататын цитолиздік коксаки вирусы, энтеровирус (полиовирустар, коксакивирустар және эховирустар тобын қамтиды).

Вирустың құрылымы мен геномы

Коксаки А вирусы – энтеровирустар А-ның кішкентай, қаптамасыз, оң сезімді, бір тізгілі РНК вирустарының кіші тобы. Оның қорғаныш икосаэдрлік капсидінде вирустық ақуыздардың (VP1, 2, 3) алпыс көшірмесінен тұратын сыртқы бөлігі және РНК геномын қоршап тұратын VP4 вирустық ақуыздарының алпыс көшірмесінен тұратын ішкі бөлігі бар. Бұл капсид жасушаға енуге көмектеседі және гуморальды иммундық жауапты тудырады. Энтеровирустардың әрбір бес еселік осінің (каньон) айналасында ойыс бар, ол иммуноглобулинге ұқсас рецепторлармен байланысу орны болып табылады. Бұл байланыс вирустың кеңеюіне және оның геномын босатуына әкелуі мүмкін. Қол-аяқ-ауыз ауруымен ауырған адамдардан бөліп алынған Коксаки вирусының А2, А4, А5 және А10 штаммдарының толық геномдық талдауы, вирус эволюциясында табиғи рекомбинацияның жиі кездесетінін көрсетті. Қытайдағы оның штаммдары Моңғолия, Тайвань және Еуропадағы штаммдармен байланысты, ал Жапония мен Оңтүстік Кореядан әкелінген штаммдардан ерекшеленеді.

Көбейту циклы

Коксаки вирусының көбеюіне жауын мен вирустың компоненттерінің қатысуы көмектеседі. Вирус жасушаға еніп, эндоплазмалық тор мен Гольги аппаратына сіңіріледі. Вирустың қабығы ашылғаннан кейін, вирус РНК-сы босатылады. Дөңгелек эндоплазмалық тордағы рибосомалар РНК-ны вирус полибелогына аударады. Бұл полибелок құрылымдық белок P1 және құрылымдық емес белоктар P2 және P3 болып өңделеді. Вируспен кодталған протеиназа арқылы P1 вирус капсидінің VP0, 1, 3 суббірліктеріне өңделеді. 5' кодтамайтын аймақ геном көбеюін және трансляциясын бақылайтын тізбектерді қамтиды, ал 3' кодтамайтын аймақта вирус жұқпалылығы үшін қажетті полиА тізбегі бар.

Аурулар

Коксаки А вирусының ең танымал түрі – қол-аяқ-ауыз ауруы (малдың аяқ және ауыз ауруынан мүлдем бөлек), бұл балаларға жиі кездесетін, көбінесе 5 жасқа дейінгі балаларға әсер ететін ауру. Көбінесе Коксаки А16 вирусы осы ауруды қоздырады. Көптеген адамдарда инфекция симптомсыз өтеді немесе жеңіл белгілермен көрінеді. Ал кейбір жағдайларда инфекция салдарынан қысқа мерзімге (7-10 күнге) қызу көтеріліп, ауызда ісіктер пайда болады (бұл жағдай герпангина деп аталады), сондай-ақ алақандарда, саусақтарда немесе табан астында да ісіктер шығуы мүмкін. Жұққан адамның тамағында, тонзиллада немесе оның үстінде де ісіктер пайда болуы мүмкін. Ересектер де бұл ауруға шалдығуы мүмкін. Жоғары температура мен тамақ ауруынан кейін бірнеше күннен соң пайда болатын бөртпелер, әсіресе қолдарда/саусақтарда және табан астында, қышыну мен ауыруға шақыруы мүмкін.

Белгілер мен симптомдар

Коксаки А вирусы көптеген ауруларға әкеледі, бірақ инфекция кезінде ең көп кездесетін белгілер мен симптомдар – қызба, тұмауға ұқсас белгілер, ауыздағы жаралар және терідегі бөртпелер. Жұққан адамдарда инфекцияға шалынғаннан кейін үш-алты күннен соң жеңіл қызба, тамақ ауыруы және жалпы нашарлық сезімі пайда болуы мүмкін. Ауыздың артқы бөлігінде ауыр жаралар (герпангина) пайда болуы мүмкін. Бұл жаралар әдетте тұмауға ұқсас симптомдар басталғаннан кейін 24 сағаттан соң пайда болады және тамақ ішкенде немесе су ішкенде қосымша ыңғайсыздық тудырып, ісінуі мүмкін. Тегіс, қызыл тері бөртпесі пайда болуы мүмкін, көбінесе ішінде сұйықтық толған көпіршіктер мен қабыршақтар болады. Бөртпе көбінесе аяқтардың табанында, алақанда және дененің басқа жерлерінде пайда болады және он күнге дейін сақталады. Симптомдар өте ауыр болған жағдайда, кейбір адамдарға ауырумен байланысты тамақ немесе су жұта алмаудан туындаған дегидратациядан (сусызданудан) ауруханаға жатқызу қажет болуы мүмкін, сондай-ақ жоғары қызбадан ұстамалар мен конвульсиялар да пайда болуы мүмкін. Дегидратацияның белгілері: құрғақ тері, түсініксіз салмақ жоғалту, немесе несеп шығарудың азаюы/несептің қараюы. Егер осы белгілер байқалса, дереу медициналық көмекке жүгіну керек. Басқа да қауіпті асқынуларға мидың қабынуы, мысалы, вирустық менингит немесе энцефалит жатады, олар медициналық араласуды талап етеді. Инфекция жұқтырған адамның иммунитеті нашарлаған болса немесе симптомдар он күн ішінде жақсармаса, медициналық маман бақылау жүргізуі қажет. Бұл аурудың диагностикасы қызбаның, бөртпелердің және ауыздағы жаралардың пайда болуын және қалай дамығанын бағауға негізделген. Симптомдардан басқа, жас та ескеріледі, себебі инфекция ең көп кездесетін жас – бес жасқа дейін. Финляндияда CVA6 вирусынан туындаған HFMD-нің алғашқы жағдайы, Еуропа, Солтүстік Америка және Азиядағы індеттерге жауапты патоген екенін анықтауға мүмкіндік берді. Коксакивирусы А16 (CVA16) да HFMD-мен байланысты. Індеттер көбінесе балалар арасында (жеті жасқа дейін) ересектерге қарағанда жиі кездеседі. Осы себепті, індеттер балалар бақшаларында, жазғы лагерьлерде және күздің басында пайда болады.

Жүктілік

Қол, аяқ және ауыз ауруына байланысты жүктіліктегі ауыр асқынулар, оның деректерінің шектеулі болуына байланысты, сирек кездеседі. Дегенмен, егер ана жүктілігінің соңында вирус жұқтырса, HFMD алаңдау тудыруы мүмкін. CVA16 инфекциясы үшінші триместрде кеңінен первильоздық фибрин жиналуына байланысты жатыр ішіндегі өлімге әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, бірінші триместрде спонтанды түсіктерге де себеп болды. Бірақ жүктіліктің соңғы кезеңіндегі асқынулар нәрестеде өлі туу немесе HFMD пайда болу қаупін арттырады. Бұрын CVB жұқтырған жаңа туған нәрестелердің миокардит салдарынан өлім-жітімі 75% құрайды деп мәлімделген.

Беріліс

Коксаки А вирусы – өте жұқпалы вирус, ол көбінесе жеңіл қол-аяқ-ауыз ауруын қоздырады, бірақ асқынулар жүрек, өкпе, бұлшық еттер және басқа да органдарды зақымдайтын ауыр ауруларға алып келуі мүмкін. Коксаки вирусының таралу жолдары – негізінен адамдардың тікелей байланысы, тыныс жолдарынан шығатын тамшылар (жөтелгенде және түшкіргенде таралатын сұйықтық) және ластанған беттер арқылы. Коксаки вирусының жұғуына барлық жастағы адамдар ұшырауы мүмкін, алайда ең көп кездесетіні 10 жасқа дейінгі балалар мен иммунитеті төмендеген адамдарда болады.

Алдын алу

Инфекцияға шағу және таралу мүмкіндігін азайтуға арналған вакцина жоқ. Коксаки вирусының таралуын және жұқтыруын азайту үшін фармакологиялық емес шараларды қолдану өте маңызды. Алдын алудың ең жақсы және тиімді стратегиясы – дұрыс қол гигиенасын сақтау, жұқтырған адамдармен байланыстан аулақ болу, беттің шырышты қабығына тимеу және жиі қолданылатын беттерді санитарлық түрде тазалау.

Болжам

Коксаки вирусына шалдыққандардың кейбіреуінде асқынулар пайда болуы мүмкін, бұл одан да ауыр проблемаларға әкелуі мүмкін. Асқынулардың қатарында стоматит, менингит, өкпе ісінуі, миокардит, пневмония және мүмкін спонтанды түсік жасау жатады. Денеден судың жетіспеуіне қарсы күресу үшін сұйықтық ішу ұсынылады. Ауыз қуысының жаралары тамақ ішуді және су ішуді қиындатады, нәтижесінде тәбет жоғалып, ауыз және тамақ ауруының алдын алу үшін тамақтан бас тартуға болады. Ауыр дегидратация ауруханаға жатқызуға себеп болуы мүмкін. Сонымен қатар, жергілікті қолданылатын ауыртпалықты басатын дәрілер немесе тұзды сумен шаю жараларды уақытылы басуға және тамақ ауруын жеңілдетуге көмектеседі. Коксаки А вирустық инфекция болғандықтан, антибиотиктер инфекцияға ешқандай әсер етпейді, себебі олар тек бактериялық инфекцияларға қарсы тиімді.