Кіріспе

Харишчандра – индуистік әдебиеттегі Күн әулетінің аңызға толы патшасы. Ол «Айтарея Брахмана», «Махабхарата», «Маркандея Пурана» және «Деви Бхагавата Пурана» сияқты мәтіндердегі бірнеше аңызда кездеседі. Осы әңгімелердің ең танымалдары «Маркандея Пурана»да баяндалған. Аңыз бойынша, Харишчандра патшалығынан бас тартып, отбасын сатты және құл болуға келісті – бәрі де дана Вишвамитраға берген уәдесін орындау үшін жасалды.

Айтария Брахмана

Айтарея Брахманасында айтылған аңыз бойынша, Харишчандраның жүз әйелі болған, бірақ ұлы болмаған. Нараданың кеңесімен ол Варуна құдайына ұл сұрады. Варуна оған осы ниғметті, Харишчандра болашақта Варунаға құрбандық шалатынына уәде бергеніне байланысты берді. Осы ниғметтің нәтижесінде патшаның Рохита (немесе Рохиташва) есімді ұлы дүниеге келді. Бала туғаннан кейін Варуна Харишчандраға келіп, осы баланы өзіне құрбан етуді талап етті. Патша түрлі себептермен құрбандықты бірнеше рет кейінге шегерді, бірақ Рохита ересек болғанда оған келісті. Рохита құрбандыққа берілмей, орманға қашып кетті. Ашуланған Варуна Харишчандраны асқазан ауруымен жазалады. Рохита әкесіне үнемі барып тұрды, бірақ Индраның кеңесімен құрбандыққа келіспеді. Кейін Рохита Сунашепаны адамдық құрбандыққа алмастырды. Сунашепа Ригведа құдайларына дұға етіп, құрбандықтан құтылды. Сунашепаның дұғасының арқасында Харишчандраның ауруы да жазылды; Сунашепаны дана Вишвамитра бағып алды. Осыған ұқсас оқиға Рамаянада да баяндалған, бірақ патшаның аты Харишчандра емес, Амбариша.

Пурандардағы аңыздар

Пурандарда Харишчандра – Тришанкудың ұлы. Вишну Пуранада оның есімі жиі кездеседі, бірақ өмірі толыққанды сипатталмаған. Маркандейя Пуранада оның өмірі туралы толыққанды аңыз бар, оны дана құстар абыз Жайминиге баяндаған. Бхагавата Пуранада ол Сагараның әкесі және Бадаканың атасы ретінде айтылады, сондай-ақ оның ұрпақтары туралы да аңыз бар.

Маһабхарата

Махабхаратада Нарада Юдхиштхираға Харишчандраның раджарши (патша дана) екенін және құдайлардың кеңесінде орын табатын жалғыз жер бетіндегі патша екенін айтады. Нараданың сөзіне қарағанда, Харишчандра қуатты император болған, және жер бетіндегі барлық патшалар оның үстемдігін мойындаған. Ол раджасуя яджнасын өткізді. Рәсімдерді аяқтаған соң, ол брахмандарды тамаша тағамдармен сыйлады, олар тілегенін берді және қымбат зергерлік бұйымдар сыйлады. Осының арқасында ол Индраның (құдайлардың патшасы) қасында орын алады.

Танымал мәдениетте

Ақын Рагхаванканың 12 ғасырдағы «Харишчандра Кавья» шығармасы – Харишчандраның өмірінен алынған өте танымал және құрметті эпикалық жыр. Харишчандра Үндістанда көптеген фильмдердің сюжетіне арқау болған. Ең алғашқысы – 1913 жылы Дхунирадж Говинд Фалке жазып, түсірген «Раджа Харишчандра» фильмі. Бұл – үнді киносының алғашқы толық метражды көркем фильмі. Маратхи киносының алғашқы «сүлейтін» фильмі – В. Шантарамның 1932 жылғы «Айодхьеча Раджа» фильмі де оның өміріне негізделген, бас рөлдерді Говиндрао Тембе мен Дурга Хоте сомдады. Кейін бұл фильм хинди тілінде «Айодхья ка Раджа» (1932) деген атпен қайта түсірілді, бұл үнді киносының алғашқы екі тілдегі «сүлейтін» фильмі болды. Каннада эпосы «Сатья Харишчандра» 12 ғасырғы Хойсала ақыны Рагхаванканың «Харишчандра Кавья» шығармасына негізделген, онда бас рөлді Раджкумар ойнады. 13-ші Ұлттық кино марапаттарында бұл фильм Каннада тіліндегі үздік көркем фильм үшін Президенттің күміс медалімен марапатталды. Фильм шыққан кезде үлкен сәттілікке ие болды және Каннада киносының маңызды кезеңі саналады. «Сатья Харишчандра» – үшінші үнді және Оңтүстік Үндістандағы алғашқы түсті фильм. 2008 жылдың сәуір айында шыққан түсті нұсқасы коммерциялық табысқа жетті. 1968 жылғы тамил тіліндегі «Харичандра» фильмі – К. С. Пракаш Рао режиссерлік еткен танымал индуистік мифологиялық фильм, онда бас рөлді Сиваджи Ганесан сомдады. Сонымен қатар, халық арасында «Раджа Харишчандра» есімі шындыққа адал болумен байланысты. Егер адам шындықты сақтауға тырысса, тіпті жақындарына зиян келтірсе де, оны «Раджа Харишчандра» деп айыптайды. 1985 жылы Хан Харишчандраның өміріне негізделген «Харишчандра Шайбия» атты бенгал тіліндегі фильм шықты. Бұл фильмді Арденду Чаттерджи түсірді. Сондай-ақ, Харишчандра өмірінде ешқашан жалған айтпаған, әрқашан шындықты айтқан адам болған, сондықтан оны Сатьявади (әрдайым шындықты айтушы) деп те атайды.