Кіріспе

13 (он үш) – 12-ден кейін және 14-тен бұрын келетін табиғи сан. Әлемнің түрлі мәдениеттерінде 13 санының ерекше фольклорлық ерекшеліктері байқалады: бір теория бойынша, бұл ай-күн күнтізбесін пайдаланатын мәдениеттерге байланысты (күн жылдарына шамамен 12,41 ай циклдары келеді, сондықтан 12 «шынайы ай» және кішкентай, көбінесе жамандыққа ие он үшінші ай). Мұны, мысалы, Батыс Еуропа дәстүріндегі «Рождествоның он екі күні» мысалында көруге болады.

Ғылым саласында

Алюминийдің атомдық нөмірі 13.

Грамматика

Барлық герман тілдерінде 13 – бірінші күрделі сан, ал 11 және 12 сандарының жеке аттары бар. Роман тілдерінде басқа жүйелер қолданылады: итальян тілінде 11 – бірінші күрделі сан (undici), румын тілінде (unsprezece), испан және португал тілдерінде 15-ке (испан тілінде quince, португал тілінде quinze) дейін, ал француз және итальян тілдерінде 16-ға (француз тілінде seize, итальян тілінде sedici) дейін сандардың өз атаулары бар. Бұл көптеген славян тілдерінде, хинди, урду және басқа Оңтүстік Азия тілдерінде де осылай.

Фольклорлық

Германияда ежелгі дәстүр бойынша 13 (dreizehn) – бірінші күрделі сан ретінде, цифрлармен жазылған алғашқы сан болды; 0 (null) мен 12 (zwölf) аралығындағы сандар сөздермен жазылған. Дюден (неміс тілінің стандартты сөздігі) қазір бұл дәстүрді (іс жүзінде ешқашан ресми ереже ретінде жазылмаған) ескі және қолданылмайтын деп санайды, бірақ көптеген жазушылар осы қағиданы әлі де сақтайды.

Ағылшын тілінде

Он үш – он беспен қатар, он үштен он тоғызға дейінгі жас сандардың ішіндегі екі санның бірі. Бұл сан негізгі сан (үш) пен "жас" жұрнағы арқылы емес, реттік саннан (үшінші) алынған.

Католицизм

1917 жылы Фатимадағы Әзіре Мәриямның көріністері алты айдың қатарынан 13-сы күні болды деп айтылады. Католик дінінде 13 саны Падуандық Антоний қасиеттісімен де байланысты, өйткені оның мерекесі маусымның 13-ына сәйкес келеді. Антонийдің он үш сейсенбісі деп аталатын дәстүрлі дұға он үш апта бойы әр сейсенбіде қасиеттіге дұға етуді қамтиды. Тағы бір дұға, Антоний қасиеттісінің розариясы, әрқайсысы үш моншақтан тұратын он үш ондықтан құралған.

Сикхизм

Атақты "Сахи" (дәлел) немесе Гуру Нанак Дев Джи туралы әңгімеге сәйкес, ол Сұлтанпур Лоди қаласында есепші болып жұмыс істеген кезде, адамдарға азық-түлік таратқан. Ол 13-ші кісіге азық-түлік бергенде тоқтап қалды, себебі Гурмукхи және хинди тілдерінде 13 саны "терах" деп аталады, яғни "сенікі" деген мағынаны білдіреді. Гуру Нанак Дев Джи Құдайды еске алып, қайта-қайта "Сенікі, сенікі, сенікі" деп айта берді. Халық императорға Гуру Нанак Девтің адамдарға тегін азық-түлік таратқанын хабарлады. Қазынаны тексергенде, бұрынғыдан да көп ақша болды.

Иудаизм

Яһуди дінінде 13 жас - ұл баланың жетіліп, бар-мицваға айналатын, яғни яһуди дінінің толық құқықты мүшесі (миньянға қатысуға лайықты) болатын жас. Маймонид бойынша, яһуди дінінің 13 негізгі қағидасы бар. Раввиндердің Тораға түсіндірмелерінде Алланың 13 мейірімділік сипаты айтылған.

Зороастризм

Наурыз дәстүрі басталғаннан бері, әрбір жаңа Иран жылының 13-ші күні Сизда Бедар деп аталады, бұл көңіл көтеруге және табиғатта уақыт өткізуге арналған мереке.

Конфуцийшілдік

Он үш классикалық туындылар қытай классикасының бір бөлігі саналады.

Ацтек мифологиясы

Ацтек мифологиясына сәйкес, құдайлар жаратылыс кезінде Ципактлидің басынан он үш аспанды жасады.

Вика

Викка дініндегі кең таралған дәстүр бойынша, ковендегі мүшелердің ең қолайлы саны он үш деп саналады, бірақ бұл дәстүр барлық жерде де осылай емес.

Жаман

Кейбір елдерде 13 саны бақытсыз сан болып саналады. Майя күнтізбесінің 13-ші Бактунының аяқталуы 2012 жылы болатын апаттық құбылыстың алдын ала хабаршысы ретінде ырымға негізделген қорқыныш тудырды. 13 санынан қорқудың ерекше фобиясы бар, ол трискайдекафобия, бұл сөз алғаш рет 1911 жылы жазылған. Трискайдекафобиядан зардап шегушілер он үш деген санмен немесе он үш деген белгімен таңбаланған нәрселерден аулақ болып, жаман сәтті болдырмауға тырысады. Нәтижесінде, компаниялар мен өндірушілер нөмірлеудің немесе таңбалаудың басқа әдісін қолданады, мысалы, қонақ үйлер мен биік ғимараттар (он үшінші қабат). Сонымен қатар, дастарқанда он үш қонақ болса, бақытсыздық әкеледі. Жұма күні 13-і бақытсыз күн деп есептеледі. 1307 жылы 13 қазанда Франция королі Филипп IV Темплиерлер орденінің мүшелерін тұтқындауға бұйрық берді. Дегенмен, әдеттегі ғасырда шамамен 37 жылда 13 толық ай, ал 63 жылда 12 толық ай болады, және әдетте әр үшінші немесе төртінші жылы 13 толық ай кездеседі. Ежелгі мәдениеттерде 13 саны әйелдік символы ретінде қарастырылған, себебі ол бір жылдағы ай (менструальдік) циклдерінің санына сәйкес келеді. Теория бойынша, Күн күнтізбесі Ай күнтізбесінен басымдық алғанда, он үш саны жаманға толы болып саналды. Хаммурапи кодексі Он үштің бақытсыз немесе зұлым екендігі туралы алғашқы сілтеме Вавилонның Хаммурапи кодексінде (шамамен б.з.д. 1780 ж.) кездеседі деп айтылады, онда он үшінші заң жойылған. Шындығында, Хаммурапи кодексінің түпнұсқасында нөмірлеу болмаған. Л. В. Кингтің (1910) аудармасында, Ричард Хукер редакциялаған, бір бап алынып тасталды: Егер сатушы қайтыс болса, сатып алушы сатушының мүлкінен бес есе зиян өтеуді талап ете алады. Хаммурапи кодексінің басқа аудармаларында, мысалы Роберт Фрэнсис Харпердің аудармасында 13-бап бар.

Жақсы

Франция: 13 саны Францияда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін сәттілік әкелетін сан саналды және пошта карточкалары мен әшекейлерде сәттілік символы ретінде қолданылды. Италия: 13 саны итальяндық футбол лотереясында (Totocalcio) сәттілік нөмірі болып есептелді. Итальян тілінде "fare tredici" (сөзбе-сөз "он үш жасау") деген тіркес джекпотты ұтуды білдіреді. АҚШ: Колгейт университеті де 13 санын сәттілік әкелетін сан деп санайды. Олар 1819 жылы 13 адам, 13 доллар, 13 дұға және 13 қағидамен құрылған. (Күні бүгінге дейін Колгейт қауымдастығының мүшелері 13 санын жақсы белгі деп есептейді.) Шындығында, кампустың мекенжайы Нью-Йорк штатының Гамильтон қаласында 13 Оук-Драйв, ал ерлердің a cappella тобы Colgate 13 деп аталады.

Басқа

Майяның Цолк'ин күнтізбесінде треценалар 13 күндік циклдарды белгілейді. Пирамидалар да 9 қадамнан тұрады, олар 7 күн мен 6 түнген бөлінеді, барлығы 13 күн. Стандартты 52 картадан тұратын қағаз ойынында төрт түрлі карта бар, әрқайсысы 13 деңгейден тұрады. Нан пісірушінің, шайтанның, ұзын немесе ұзын өлшемдері 13-ке тең, бұл стандартты он екіден бір артық. Он үшінші нан "қосымша нан" деп аталады, себебі 12 нанның бағасына 13 нан алу тиімді деп есептеледі. Орта ғасырлық мәтіндерде жазылған Артур туралы аңыз бойынша, король Артур Авалонда дөңгелек үстелдің ең ұлы он екі рыцарымен бірге демалып жатыр, барлығы 13 адам, және еліне қауіп келгенде қайтып оралады. Ұлыбританияның он үш қазынасы – орта ғасырлық мәтіндерде тізімделген сиқырлы заттардың жиынтығы. Тай-чидің он үш позасы – тай-чиді орындаудағы маңызды негізгі құрауыштар болып табылатын он үш поза (сегіз қақпа мен бес қадамнан тұрады). Астрономияда зодиакта 13 жұлдыздық шоқжұлдыз бар (Офиух қоса алғанда); бұл зодиактың 12 белгісі бар астрологиямен салыстыруға болады. Яһуди дінінде 13 жас – ұл баланың ересек болып, бар-мицваға айналатын жасы, яғни яһуди дінінің толыққанды мүшесі (Миньянға қатысуға лайықты) болады. Маймонидтің пікірінше, яһуди дінінің қағидаларының саны. Раввиндердің Тораға түсіндірмелеріне сәйкес, Алланың 13 мейірімділік қасиеті бар. Таро карталарының жинағында XIII – Өлім картасы, көбінесе оның үстіндегі салт аттысы бар ақ жылқы бейнеленген.

13 жаста

Яһуди дінінде он үш жас - ұл баланың жетіліп, бар-мицваға, яғни яһуди дінінің толық құқықты мүшесіне айналатын жас (миньянға қосылуға лайық). Аргентина, Буркина-Фасо, Жапония, Нигер және Мексиканың екі штатында жасы он үш болған балаға келісім берудің ең төменгі шегі осы жас саналады. АҚШ-тағы көптеген әлеуметтік желілерде шот ашуға рұқсат етілген ең төменгі жас 13-ке тең, бұл Балалардың онлайн жеке өмірін қорғау туралы заңға (COPPA) сәйкес келеді. Ойынды бағалау жөніндегі кеңес (ESRB) «Т» рейтингісі бар ойындарды осы жастан бастап бағалайды, ал Motion Picture Association «PG-13» рейтингісі бар фильмдерді ұсынады.

Тарих

Америка Құрама Штаттары он үш британдық отардан құрылды және осы себепті, он үш саны американ геральдикасында жиі кездесетін мотив болып табылады. Мысалы, АҚШ-тың Ұлы мөрінде он үш жұлдыз, Америка туында он үш жолақ, ал Аризона штатының туында он үш сәуле бар. Америка Құрама Штаттарының алғашқы туында қызыл және ақ түстер кезектесіп орналасқан он үш жолақ және көгілдір фонда он үш ақ жұлдыз болған. Он үш жолақ АҚШ құрылған он үш колонияны, ал он үш жұлдыз жаңа мемлекеттегі штаттардың санын білдірген. 1795 жылы Одаққа екі жаңа штат қосылғанда, туда он бес жұлдыз бен он бес жолақ қосылды. 1818 жылы бес жаңа штат қосылғаннан кейін, жолақтардың саны қайта орнатылып, тұрақты түрде он үшке бекітілді. АҚШ-тың Ұлы мөрінде он үш санының көптеген бейнелері бар, олар АҚШ құрылған он үш колонияны көрсетеді. Мөрдің бетінде он үш жұлдыз бейнеленген. Ашық қанатты бүркіттің алдындағы төс қалқанында он үш жолақ (жеті ақ және алты қызыл) бар. Бүркиттің оң тырнағында он үш зәйтүн мен он үш зәйтүн жапырағы бар Бейбітшілік зәйтүн бұтағы ұсталып тұр. Бүркиттің сол тырнағы он үш жебеден тұратын Соғыс құралдарын ұстайды. Бүркиттің аузында "E Pluribus Unum" деген ұлттық ұран жазылған шиыршық бар (қалай болғанда да, он үш әріптен тұрады). Мөрдің арт жағындағы аяқталмаған пирамида он үш деңгейден тұрады. АҚШ Конституциясының он үшінші түзетуі құлдық пен еріксіз еңбекке тартылуды (қылмыс үшін жаза ретінде басқаша) жойды. Аполлон-13 – 1970 жылы «сәтті сәтсіздік» ретінде танымал болған НАСА-ның Айға жасаған ғарыш сапары.

Теледидар, кино және әдебиетте

13-ші, 2016 жылғы деректі фильм. 13 (музыкалық), 2007 жылғы музыкалық. 13 (фильм), 2005 жылғы француз фильмінің ағылшын тіліндегі қайта түсірілімі – 13 Tzameti. Thirteen – 2003 жылы түсірілген американдық фильм. Thirteen (Телесериал), 2016 жылы шыққан британдық бес бөлімді полициялық драма. No 13 (фильм), 1922 жылы түсірілген аяқталмаған Хичкок фильмі. 13 Tzameti, 2005 жылғы француз фильмі ("Tzameti" грузин тілінде "13" дегенді білдіреді). 13 арба – 1960 жылғы қорқынышты фильм. "13 арба" – 2001 жылы қайта түсірілген фильм. Он үш – американдық медициналық драмадағы доктор Реми Хэдлидің лақап аты, оны Оливия Уайльд ойнады. 13 Assassins – 2010 жылы жапон режиссері Такаси Миике түсірген фильм. "Төртінші" – Михаил Роммның 1936 жылы түсірілген советтік соғыс фильмі. 13-ші жауынгер – 1999 жылы Антонио Бандерас басты рөлде сомдаған тарихи фантастикалық әрекет фильм. District 13 – 2004 жылы шыққан француз фильмі (Дэвид Белл қатысқан). "Аполлон-13" – 1995 жылы түсірілген американдық фильм. 13-қойма – табиғаттан тыс құбылыстарды сақтайтын қоймалар желісіндегі 13-қойма туралы телешоу. 13 жұма – Джейсон Вурхис есімді серийлі кісі өлтіруші туралы қорқынышты фильмдер сериясы. Friday the 13th: The Series – 1987 жылдан 1990 жылға дейін көрсетілген америкалық-канадтық қорқынышты телесериал. Скуби Дуның 13 арбағы: Ханна Барбераның Скуби Ду мультфильмдерінің жетінші нұсқасы, алғаш рет 1985–1986 жылдары көрсетілді. "13-қабат" – 1999 жылы түсірілген ғылыми-фантастикалық фильм. "Голго 13" – өзін-өзі атайтын кісі өлтірушіге арналған ең көне манга. Бұл манга тарихындағы ең көп сатылған екінші немесе үшінші манга. 13B/Yaavarum Nalam – 2009 жылы шыққан, Р. Мадхаванның басты рөлде ойнаған үнді/тамилдік қорқынышты фильм. Thirteen Reasons Why – сыныптасының өзін-өзі өлтіруін білген оқушы алған 13 кассетадан тұратын роман. Он үшінші Доктор, Доктор Ху кейіпкерінің 13-ші нұсқасы, оны Джоди Уиттакер ойнады. "Хоббитте" Торин Дуббаққалпағының серіктері өздерінің отанын айдаһар Смаугтан (Торин Дуббаққалпақ, Фили, Кили, Оин, Глоин, Балин, Дуалин, Бифур, Бофур, Бомбур, Дори, Нори және Ори) қайтарып алуға тырысатын 13 гномнан тұрады. "Уақыт доңғалағы" сериясында 13 Түскендер – 3000 жыл бойы тұтқындалған және кейін қашқан 13 сиқыршы: Агинор, Асмодеан, Балтамель, Бе'лал, Демандред, Грендал, Ишамель, Ланфейр, Месана, Могедин, Рахвин, Саммел және Семиргай. 13 Going on 30 – 2004 жылы шыққан романтикалық комедиялық фильм.