Кіріспе

Индияның Махараштра штатындағы үңгір ғибадатханаларының жиынтығы – Элефанта үңгірлері, негізінен индуизм дінінің құдайы Шиваға арналған, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген үңгір ғибадатханаларының кешені. Олар Элефанта аралында немесе Гхарапуриде (сөзбе-сөз "үңгірлер қаласы") орналасқан.

Элефанта үңгірлерінде индуизм мен буддалық идеялар мен иконографияның араласуын көрсететін, көбінесе жоғары рельефтегі тасқа қашалған мүсіндер көптеп сақталған. Үңгірлер қатты базальт тастан қазылған. Көптеген туындылар, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, бүлінген және зақымдалған. Бұл мүсіндердің жасалу мерзімі 5-9 ғасырлар аралығын қамтиды және оларды түрлі индуисттік династиялар жасаған деп саналады. Португалдық отаршылар үңгірлерде піл мүсіндерін тауып, оларды "Elefante" деп атаған, кейіннен бұл атау "Elephanta" деп өзгерген. Олар аралда өзіндік база құрған. Басты үңгір (Үңгір 1, немесе Ұлы үңгір) португалдықтар келгенге дейін индуистердің қасиетті орны болған, ал олар келгеннен кейін аралда діни қызмет тоқтатылған. Элефанта үңгірлеріне Мумбайдағы Үндістан қақпасынан күн сайын сағат 9:00-ден 14:00-ге дейін пароммен жүруге болады, дүйсенбі күндері үңгірлер жабық болады. Мумбайда ірі ішкі және халықаралық әуежайлар бар, сонымен қатар Үндістан теміржолымен де байланыс бар. Аралдың ұзындығы екі төбеден тұрады, олардың биіктігі шамамен 6 метрге жетеді. Екі төбені солтүстіктен оңтүстікке қарай тар, терең шатқал бөліп тұрады. Батыс жағында төбе теңізден бірте-бірте көтеріледі, ал шығысқа қарай шатқал арқылы созылып, біртіндеп шығысқа қарай өрлейді. Орманды өсімдіктер, манго, тамаринд және каранж ағаштары шоғырланған түрде төбелерді жабады, арасында пальма ағаштары шашыраңқы орналасқан. Жағалау құм мен лайдан тұрады, ал шетінде мангр бұталары өседі. Үш кішкентай елді мекеннің жанында кеме тоқтау орындары орналасқан: солтүстік-батыста Сет Бундер, солтүстік-шығыста Мора Бундер және оңтүстікте Гхарапури немесе Радж Бундер. Элефанта аралы ЮНЕСКО талаптарына сәйкес қорғалатын ескерткіш аймағы болып табылады. 1985 жылы Үндістан Үкіметі жағалаудан басталатын "тыйым салынған аймақ" деп аталатын буферлік аймақ туралы қаулы шығарды.

Сипаттама

Бұл аралда қатты базальт тасынан қашалған екі топ үңгір бар. Аралдың батыс төбесіндегі бес үңгірден тұратын үңгірлер тобы индуисттік мүсіндерімен әйгілі. Басты үңгір, 1-нөмірлі үңгір, төбеге қарай, Мумбаи портына қарап орналасқан. 2-ден 5-ке дейінгі үңгірлер 1-нөмірлі үңгірдің жанында, оңтүстік-шығысқа қарай қатарласып орналасқан. 6 және 7-нөмірлі үңгірлер 1 және 2-нөмірлі үңгірлерден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан, бірақ геологиялық тұрғыдан шығыс төбенің жиегінде жатыр.

Гангдахра

Тримурти Шива сол жағында Ардханаришвара (жартылай Шива, жартылай Парвати құрамасы) және оң жағында Гангадхара жырламасымен шеңберленген. Тримуртидің оң жағындағы Гангадхара бейнесі Шива мен Парватиді тұрған күйде көрсетеді. Шива аспаннан Ганг өзенін төңкеріп, оның құдіретті күші Шиваның шашында, көктен түсіп келе жатқанда, оңайға түседі. Суретшілер Ганг, Ямуна және Сарасватины бейнелейтін үш денелі қасиетті әйел мүсінін биікке орнатып, оның символизмін көрсеткен. Ана құдайы Парвати Шиваның жанында биік тұрып, күлімсіреп отыр. Мүсін кең және биік. Гангадхара бейнесі қатты зақымдалған, әсіресе Шиваның төменгі жартысы, Парватимен бірге отырған күйі, оның төрт қолының екеуі сынған. Тақтада үш басты әйел бейнесі (қолы сынған) бар, ол индуистік мәтіндердегі үш ірі өзенді бейнелейтін тостағанда көрсетілген. Гангадхарурти панеліндегі үш денелі әйелдің тағы бір түсіндірмесі – бұл Мандакини, Сурадхани және Бхагавати түріндегі өзендердің қайта жаңғырту күштерін көрсетеді. Шиваның бір қолына оралған оның иконалық жыланы, оның бас киімінің сол иығына жақын орналасқан. Екінші қолы (ішінара сынған) Шиваның Парватиді құшақтап тұрғанын көрсетеді, шашы түймеленген. Оның белден төменгі бөлігін әшекейлі киім жауып тұр. Парвати Шиваның сол жағында шашын жинап, әшекейлермен және зергерлік бұйымдармен безендірілген киіммен бейнеленген. Ол оң жақтағы бұл Элефанта панелінде Парватидің жартысы ретінде жартылай әйел бейнесінде көрсетілген, көкірек, бел, әйел шашы және жоғарғы қолында айна сияқты заттары бар. Екінші жартысы – Шива, еркек сипаттарымен және оның иконографиялық белгілерімен. Шейвизмде бұл тұжырым жынысты қоса алғанда, барлық екіұштылықтың жоғарылатылуын бейнелейді, онда рухани ешқандай айырмашылықсыз, энергия мен күш (Шакти, Парвати) жан мен санамен (Брахман, Шива) біріктірілген және ажырамас. Панельдегі рельефте әйелдің басына (Парвати) және оң жағына (Шива) бұрылған шашты және айғақты бейнелейтін екі жапырақтан тұратын бас киім (қос бүктемелі) бейнеленген. Әйел бейнесі барлық әшекейлермен (кең білезіктер мен ұзын жүзіктер, құлақтағы үлкен сақина, саусақтағы зергерлік жүзіктер) жасалған, бірақ оң жақ еркек бейнесі шашы, білезіктері мен жүзіктері төмендеп кеткен. Оның бір қолы Шиваның айдаһары – Нанди бұқасының сол мүйізіне тиеді, ол жақсы сақталған. Арқадағы екі қол да зергерлік бұйымдармен безендірілген; еркек жақтың оң қолы жылан ұстаса, әйел жақтың сол қолы айна ұстайды. Сол жақ алдыңғы қол сынған, ал панельдің төменгі жартысының үлкен бөлігі біраз уақыттан бұрын зақымдалған. Ардханаришвараның айналасында үш қабатты символдық бейнелер орналасқан. Төменгі немесе көрерменмен бір деңгейдегі адамдар андрогин бейнесіне құрметпен бет бұрған. Олардың үстінде Брахма, Вишну, Индра және басқа да құдайлар өз айдаһарларында отырған. Олардың үстінде құдайға гүл шоқтарын, музыканы және мерекелік сыйлықтарды ұсынып, ұшып бара жатқан апсаралар бар.

Шива Андхаканы өлтіреді

Үңгірдің солтүстік-батыс жағындағы, батыс кіреберісіне жақын және Линга ғибадатханасының қасындағы қабырғадағы панель (жоспарда 7-ге қараңыз) Андхакасура вадха жыр-дастанына арналған сирек кездесетін мүсін. Онда Шиваның қаһарлы бейнесі – Бхаирава немесе Вирабхадра, соқыр (сөзбе-сөз "соқыр, қараңғылық") Андхаканы өлтіргенде бейнеленген. Рельеф белден төмені қатты зақымдалған, биік және қимылмен суреттелген. Бұл рельеф болғанымен, үш өлшемді пішін беру үшін қашалған, дәл сол қатал Шива тау жыныстарынан шығып, Андхаканы үш тіспен шаншудай. Бхаираваның бас киімі артында қайың, маңдайында бас сүйек және кобра, ал оң жағында жарты ай бар. Оның бет-әлпеті ашуға толы, оның істеуге міндетті нәрсеге деген сенімі мен қимылдың ортасында екенін көрсетеді. Аяқтары мен сегіз қолының бесеуі португалдық вандализм салдарынан сынған. Бхаираваның бейнесінің астында Андхаканың сынған бейнесі көрінеді. Сонымен қатар, суретте еркек және екі әйелдің қираған бөліктері, екі аскет, алдыңғы жақтағы кішкентай тұлға, әйел және екі карлик бейнеленген. Олардың киімдері индуисттік дәстүрлерді көрсетеді. Ол кеудесінен киелі жіп тағып, ал ол әдеттегі әшекейлерді киеді. Тойға қатысушылардың басқа кейіпкерлері индуисттік үйлену тойын безендіретін заттарды ұстап тұр немесе алып жүреді. Мысалы, Чандра (ай құдайы) дәстүрлі түрде безендірілген су ыдысын (калаш) ұстап тұр. Брахма, дін қызметкері, оң жақтағы еденге отырып, яджна отын (агни мандапа) күтіп отыр. Рельеф қираған күйде, көптеген қолдары мен аяқтары сынған. Бұл индуисттік үңгірдегі йогтардың бейнелері буддалық үңгірлердегілерге ұқсас, бірақ айырмашылықтары бар. Бұл жерде Йоги Шива немесе Лакулиса тәж киіп отыр, оның кеудесі алға қарай иілген, индуисттік йога мәтіндеріндегі тыныс алу жаттығуларындағыдай, ал беті мен денесі әртүрлі энергияны көрсетеді. Ортағасырлық үнді поэзиясында бұл Шива йогы "үңгірлердің иесі" немесе Гухесвара деп аталады, - дейді Крамриш.

Натараджа: Бидің иесі

Йогишвараға қараған панель, портиктің батыс жағында солтүстік кіреберісінің жанында (жоспардағы 8-ге қараңыз) Шива Натараджа, "ғарыштық биші" және "билердің иесі" ретінде бейнеленген. Бұл Натараджаның сегіз қолды бейнесі. Панельдің сақталған бөліктері оның бір қолында балта ұстағанын, ал балтаның үстіне оралған жыланның бейнесін көрсетеді. Екінші қолында ол бүктелген мата ұстап тұр, бұл мүмкін, майяның символдық жамылғысы болуы мүмкін. Шиваның биші және жойғыш сипаттары үңгірдің солтүстік-батыс бөлігінде шоғырланған, ал йога және жаратушы сипаттары солтүстік-шығыс бөлігінде кездеседі. Бұл 6-ғасырға жататын Натараджа архитектуралық элементтерін Оңтүстік Азияның батыс бөлігіндегі Гуджарат және Жоғарғы Декан аймағындағы ғибадатханалардағы элементтермен ортақ.

Кайлаш тауы мен Равананұрға

Шығыс кіреберісіндегі мүсіндер тозығы жеткен және нашар көрінеді. Мандапаның оңтүстік-шығыс бұрышында (жоспарда 2 нөмірде көрсетілген) Гималайдағы Кайлас тауындағы Шива мен Парвати бейнеленген, бұл Умамаешвара оқиғасын көрсетеді. Шиваның артында тәж мен дискінің іздері сақталған, бірақ бәрі де зақымдалған. Кайлаш тауына қараған солтүстік-шығыс бұрышындағы мүсінде (жоспарда 1 нөмірде көрсетілген) демон патша Равананың Кайлаш тауын көтеруге тырысып, Шиваны мазалауы бейнеленген, бұл Раванануграха жырламасы. Жоғарғы бөлігінде Шива мен Парвати отырған Кайлас тауы көрсетілген. Шива тәжімен танылады, ал қалған кейіпкерлер нашар зақымдалған. Аскет Бхрингидің мүсінінің бір бөлігі сақталған және ол Шиваның аяқтарының жанында отыр. Шиваның жанында Ганеша мен Картикеяның болжамды суреттері көрінеді. Тау бетінің астында демон патша Равананың бірнеше қолымен Шива мен Парватиді Кайлаш тауынан қозғауға тырысып жатқаны көрсетілген. Қалған бөлшектері нашар көрінеді және болжамды.

Линг ғибадатханасы

Ұлы үңгір ғибадатханасының орталық киелі орны – әр жағынан кіреберісі бар, жеке тұрған төртбұрышты тас бөлме. Әр есіктің екі жағында екі дана дварапала (есік сақшысы) орналасқан, барлығы киелі орнының айналасында сегіз.

Шығыс қанаты: Шактизм

Бас залдың шығыс жағында бөлек ғибадатхана орналасқан. Бұл кең ауланың дөңгелек тұғыры бар. Бұрын Линга ғибадатханасына қарап отырған Нанди мүсіні болған, бірақ оның қираған қалдықтары қалпына келтірілмеген. Осы шығыс ауланың оңтүстік жағында Шактизм ғибадатханасы орналасқан, онда әрқайсысы күзетші ретінде көтерілген алдыңғы аяғымен отырған арыстан мүсіндері бар. Бұл кішкентай ғибадатхананың батыс жағында (жоспардың 10–12-сін қараңыз) Сапта Матрикалар, яки "жеті ана" Парвати, Картикея (Сканда) және Ганешамен бірге бейнеленген. Сара Л. Шастоктың сөзінше, Элефанта үңгірінің шығыс ғибадатханасындағы Сканда, Деогарх индуистік ғибадатханасындағыдай, маңызды, себебі ол Шиваға ұқсас киім-кешек, қару-жарақ және иконалармен бейнеленген, сондай-ақ құдайлар мен құдайшалармен оралынған. Сканданы Матрикалармен бейнелеу арқылы ол Критикас жырларымен байланыстырылады, осылайша Картикеямен теңестіріледі, ал оны осылай айқын орталыққа қою арқылы суретшілер Сканда мен Шиваның бірлігін көрсетеді, барлық құдайлардың мәні бір – рухани тұжырым, "Шастоктың айтуынша, бәрі де Элефантаның жүрегіндегі лингмнің шығарылған нұры".

Батыс қанаты: Басқа дәстүрлер

Басты залдың батыс жағында тағы бір жалғастырылған киелі орын орналасқан, бірақ ол әлдеқайда қираған күйде. Батыстағы киелі орынның оңтүстік жағындағы үлкен үңгір жабық, ішінде қираған құрылыстар бар және ол шығыстағы киелі орыннан үлкен. Мұндағы өнер туындыларының бір бөлігі 19 ғасырдың ортасына қарай мұражайлар мен жеке коллекцияларға көшірілді, оның ішінде Брахма, Вишну және басқа да қасиетті тұлғаларға байланысты заттар бар. Батыс жағында екі панель орналасқан, біреуі Йогадағы Шиваның тағы бір нұсқасын көрсетеді (жоспарда 14 нөмірде қараңыз), екіншісі – Натараджа (жоспарда 15 нөмірде қараңыз). Олардың арасында Шива лингасы бар киелі орын бар. Бұл Йоги Шива панелі зақымдалған, бірақ басқа Йоги бейнелерінен айырмашылығы, мұнда Йога асанасындағы аяқтарының орны сақталған. Йогишвара лотос гүлінің үстінде отыр, ал оның жанында екі қатты бүлінген кейіпкер бар, олардың бірі Парвати, екіншісі – аскет болуы мүмкін. Оның үстінде аспан құдайлары немесе құдайлардың, немесе апсаралардың қираған қалдықтары бар. Йоги Шива тәж киген, және тағы да медитация жасап отырған йогидің төңірегінде ешбір кейіпкердің кірмейтін оқшауланған кеңістік бар. Оның астында, лотос гүлінің астында, Нагалар және бірнеше қатты зақымдалған тұлғалар бейнеленген, олардың екеуі аньджали мудраны көрсетеді. Батыстағы киелі орында бейнеленген Натараджа стилі негізгі мандападағысына ұқсас. Алайда, Коллинзтің сөзіне сүйенсек, оның ою-өрнегінің тереңдігі нашар, және жаңбыр мен судан зақымдануға бейім болғандықтан, одан да көп эрозияға ұшыраған сияқты.

2-5 үңгірлер: Канон төбесі

Ұлы үңгірдің оңтүстік-шығысында 2-ші үңгір орналасқан. Үңгір толыққанды аяқталмаған. Бұл үңгірдің алдыңғы бөлігі толығымен қирап, 1970 жылдары төрт шаршы тірекпен қайта жаңартылған. Оның арт жағында екі кішкентай бөлме бар. 4-ші үңгір күрт зақымдалған, үлкен верандасының барлық бағаналары жойылған. Сақталған бейнелер бұл үңгірдің бұрын Шива ғибадатханасы болғанын көрсетеді. Артындағы киіз үйдің ішінде лингам орналасқан. Сондай-ақ, монахтарға арналған үш бөлме және веранданың екі шетінде шағын ғибадатханалар бар.

Ступалар төбесі: 6-7, 1-2-ступалар

Шақырықтан арғы жағында, төбенің екінші бетінде екі буддалық үңгір, ступаның қалдықтары және су резервуарлары орналасқан. Қасиетті орынның ешқандай бейнесі сақталмаған. 6-шы үңгір тарихи маңызы бар, себебі португалдар арал олардың колониясының бөлігі болған кезде (1534-1682 жылдар аралығында) оны христиан шіркеуі ретінде пайдаланған. Алда, Ситабай үңгірінің солтүстігіндегі шығыс төбенің бетімен 7-ші үңгір орналасқан, бұл верандасы бар тағы бір кішкентай қазба, ол үш бөлмеден тұруы мүмкін еді, бірақ жартаста қате табылып, құрылысы тоқтатылды. 7-ші үңгірден шығысқа қарай құрғақ көл орналасқан, оның жағасында үлкен жасанды тастар мен бірнеше буддалық су жинағыштар бар. Су жинағыштардың жанында, қазір төбенің солтүстік тізбегінің соңында, будда ступасының қалдықтары ретінде табылған үйінді орналасқан. Мишелл мен Дхаваликардың айтуынша, бұл ступа бастапқыда әлдеқайда биік болған және шамамен б.з.б. 2-ші ғасырға дейін салынған.

Жоғалған ескерткіштер

Элефанта үңгірлерінің қираған орындарынан табылған көптеген өнер туындылары қазір Үндістанның ірі музейлерінде сақталуда. Олардың ішінде, Дурганың дерлік толығымен жойылған мүсіні бар, оның тек бұқа бас демоны, Дурганың аяқтары мен кейбір бел бөлігі сақталған. Музейде сақталған және ғалымдар зерттеген басқа да Элефанта мүсіндеріне Брахма басының бір бөлігі, әртүрлі мүсіндерден Вишнудың бірнеше қираған бөліктері, түрлі панельдер мен жеке тұрған тас мүсіндері кіреді. Шастоктың сөзіне сәйкес, олардың кейбіреуі "әрине, Ұлы үңгірдің бөлігі емес", бірақ олар басқа жерге қашан көшірілгені немесе қираған орындар қашан тазартылып, қалпына келтіру процесі қашан басталғаны белгісіз. Элефанта қираған орындарынан табылған Вишну мүсіндері әртүрлі стильде бейнеленген. Біреуі дхоти киіп, иығына белдік байлаған, ал жамбасының жанында бұрыштап шаңқарақты ұстап тұр. Оның қабырғаларының қалдықтары бұл мүсіннің төрт қолды иконография болғанын көрсетеді.

Тарих

Аралдың ежелгі тарихы индус және буддист жазбаларында белгісіз. Археологиялық зерттеулер кішкентай аралдың бай мәдени өткенін көрсететін көптеген қалдықтарды анықтады, шамамен б.з.б. II ғасырға дейін адамдар қоныстанған. Аймақтық тарих алғаш рет Гупта империясы кезінде жазылған, бірақ бұл үңгірлер туралы нақты айтылмаған. Үндістанның археологиялық зерттеулер агенттігі мен ЮНЕСКО мәліметінше, бұл жерде ежелгі заманда адамдар тұрған, ал үңгір ғибадатханалары V-VI ғасырларда салынған. Ғалымдар бұл үңгір ғибадатханаларын Калачури әулетінің патшасы Кришнараджаға жатқызады. Оның VI ғасырдың ортасында салынған, негізінен Шиваға арналған ескерткіш болуы, нумизматикалық дәлелдерге, жазуларға, құрылыс стиліне және басқа Декан үңгірлеріндегі ғибадатханалардың, соның ішінде Ажанта үңгірлерінің жақсырақ мерзімделуіне негізделген. Чарльз Коллинзтің пікірінше, Элефанта үңгірлерінің маңыздылығын ежелгі және ерте ортағасырлық индуистік әдебиет контекстінде, сондай-ақ субконтиненттегі басқа будда, индуист және джайнист үңгір ғибадатханаларымен бірге қарастыру арқылы жақсырақ түсінуге болады. Тарихи Элефанта суреттері Рудра және кейін Шива туралы Ведалық мәтіндердегі мифологиядан, ұғымдардан және рухани идеялардан, эпостардан, Пураналардан және 5-ші ғасырда жазылған индуизмнің Пашупата Шайвизм әдебиеттерінен шабыттанды. Панельдер біздің заманымыздың 525 жылы Үндістан суретшілері мен үңгір архитекторларына кеңінен таныс болған идеялар мен оқиғаларды көрсетеді. Мифология осы мәтіндерде айтарлықтай өзгереді және кейінгі қосымшалармен бұрмаланған, бірақ Элефанта үңгіріндегі панельдер 6-ғасырдағы ең маңызды баяндау нұсқасын көрсетеді. Панельдер мен суреттер эклектизм, ағым және қозғалыс арқылы біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының ортасында индуистік мәдениетке Ведалық және Ведадан кейінгі діни ойлардың әсерін көрсетеді. Үңгірлер 6-ғасырда аяқталғаннан кейін Элефанта аймақтық деңгейде Гхарапури (үңгірлер ауылы) ретінде танымал болды. Бұл атау әлі күнге дейін жергілікті маратхи тілінде қолданылады. Ол Гуджарат сұлтандығының құрамына кірді, олар оны 1534 жылы португал саудагерлеріне берді. Португалдықтар бұл аралды "Элефанта аралы" деп атады, себебі онда үлкен таспен ойылған піл мүсіні орналасқан, ол қайықтарын тоқтатуға және Мумбайдағы басқа аралдардан ажыратуға арналған белгі болатын. Піл мүсіні Англияға көшіру кезінде зақымдалған, 1864 жылы Виктория бақтарына көшірілді, 1914 жылы Каделл мен Хьюетт қайта құрастырды және қазір Мумбайдағы Джиджамата Удьянында тұр. Ғалымдар Элефанта үңгірлерін кімнің бұзғаны туралы пікірлері әртүрлі. Макнейлдің айтуынша, ескерткіштер мен үңгірлер солтандық билік кезінде қорланды, оның тұжырымы үлкен үңгірге апаратын есіктегі парсы жазуына негізделген. Макнейл Элефанта үңгірлері отаршылдық кезеңде бұзылғанын мойындайды, бірақ жауапкершілікті сарбаздарға емес, португалдық билік органдарына жүктейді. Португалдықтар 1661 жылы аралды британдықтарға тапсырды, бірақ ол кезде үңгірлер едәуір зақымдалған болатын. Португалдықтар үңгірлердегі жазулы тасты алып тастап, жоғалтып алған. Британдықтар кезінде көптеген еуропалықтар Бомбейге келген кезде үңгірлерге барып, өз әсерлерін және естеліктерін жариялаған. Кейбіреулер оны "сұлулығы да, көркемдігі де жоқ" деп сынады, ал басқалары оны "өте керемет өнер туындысы, ерекше дарындылық" деп атады. 1970 жылдардың соңында Үндістан үкіметі оны туристік және мәдени мұралық нысанға айналдыру мақсатында негізгі үңгірді қалпына келтірді. Үңгірлер 1987 жылы ЮНЕСКО-ның мәдени критерийлеріне сәйкес ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып тағайындалды: үңгірлер "адамның шығармашылық дарындылығының шедеврі" және "мәдени дәстүрдің немесе тірі немесе жоғалған өркениеттің бірегей немесе кем дегенде ерекше куәлігі". Элефанта аралы ескерткіштерін сақтау үшін 1958 жылғы Ежелгі ескерткіштер және археологиялық орындар және қалдықтар туралы заңмен және ережелерімен (1959) нақтылы заңнама қабылданды; Элефанта аралы (қорғалған ескерткіш) ережелері 1957 жылы ескерткіштің жанында тау-кен қазуға, карьерлеуге, жарылтуға, қазуға және басқа да операцияларға тыйым салады; 1972 жылы оның ережелерімен 1972 жылы жарияланған Ежелгі заттар және өнер қазыналары туралы заң; 1985 жылы бүкіл арал мен жағалаудан бір аймақты "тыйым салынған аймақ" деп жариялаған хабарлама; Махарашта штатының қоршаған ортаны қорғау туралы актілері; 1966 жылғы өңірлік және қала құрылысы туралы заң; және 1995 жылғы Мұралық ережелер. Элефанта үңгірлері Герман Мелвиллдің "Моби Дик" романында бірнеше рет еске алынады, сондай-ақ Сомерсет Моэмнің 1944 жылғы "Жақсылықтың шегі" романында да кездеседі.