Кіріспе

Қазіргі уақытқа арналған ұсынылған геологиялық дәуір – Антропоцен (ағылш. Anthropocene, /æ//n/θ//r//ə//p//ə/, /s//iː//n//, /æ//n/'/θ//r//ɒ//p//ə// /) – Жер бетіндегі адамның елеулі әсерінің басталуынан қазіргі күнге дейінгі кезеңді атауға ұсынылған геологиялық дәуір. Ол Жердің геологиясына, ландшафтына, лимнологиясына, экожүйелеріне және климатына әсер етеді. Адам қызметінің Жерге тигізген әсерін мысалы, биологиялық түрлердің жоғалуы және климаттың өзгеруі арқылы байқауға болады. Антропоценнің басталу мерзімі туралы әртүрлі ұсыныстар бар, олар неолит революциясының басталуынан (12 000–15 000 жыл бұрын) бастап, 1960 жылдарға дейінгі кезеңді қамтиды. 2019 жылдың мамыр айында Антропоцен жұмыс тобы (AWG) 2021 жылға дейін Халықаралық стратиграфия комиссиясына (ICS) ресми ұсыныс беруге дауыс берді. Аталған ұсыныста 20-ғасырдың ортасына дейінгі әлеуетті стратиграфиялық маркерлер көрсетілген. Бұл кезең Ұлы үдеудің басталуымен сәйкес келеді, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең, онда әлемдік халық санының өсуі, ластану және табиғи ресурстарды пайдалану күрт үдеген. Атомдық дәуір де 20-ғасырдың ортасында басталды, осымен ядролық соғыстар, ядролық терроризм және ядролық апаттар қаупі арта түсті. ICS-тің төртінші кезеңді стратиграфия жөніндегі кіші комиссиясының Антропоцен жұмыс тобы 2016 жылдың сәуірінде геологиялық уақыт шкаласында Антропоцен дәуірін анықтау үшін ресми «алтын тік» (GSSP) ұсынысын дайындауға дауыс берді. Топ бұл ұсынысты 2016 жылдың тамызында Халықаралық геологиялық конгреске ұсынды. GSSP үшін он екі кандидаттық алаң таңдалды, ал 2023 жылдың шілдесінде Канададағы Кроуфорд көлінің шөгінділері 1950 жылы Кроуфорд кезеңінен басталатын Антропоценнің төменгі шекарасын белгілеу үшін ұсынылды. 2024 жылдың наурызында, 15 жылдық талқылардан кейін, AWG-ның Антропоцен дәуіріне қатысты ұсынысы SQS тарапынан үлкен көпшілік дауысымен қабылданбады, себебі оның тұнбалық жазбасының беткейлігі және ұсынылған басталу күнінің тым жақындығы себеп болды. ICS және Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) кейіннен AWG-ның Геологиялық уақыт шкаласына енгізу туралы Антропоцен дәуірінің ұсынысын қабылдамағанын ресми түрде растады, дауыс беру нәтижесі шамалы болды. IUGS бас тарту туралы мәлімдемесінде: «Геологиялық уақыт шкаласының ресми бірлігі ретінде қабылданбаса да, Антропоценді Жер және қоршаған орта ғалымдары ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік ғалымдар, саясаткерлер мен экономистер, сондай-ақ жалпы жұртшылық та қолдана береді. Бұл адамның Жер жүйесіне тигізген әсерін сипаттау үшін баға жетпес құрал болып қалады» делінді. Пол Дж. Крутцен бұл терминді қайта жаңғыртып, танымал етті. Совет Одағының ғалымдары 1960 жылдары Антропоцен терминін төртінші кезеңді, яғни соңғы геологиялық кезеңді атау үшін қолданған көрінеді. Эколог Юджин Ф. Стормер кейіннен 1980 жылдары Антропоценді басқа мағынада қолданды, ал бұл термин 2000 жылы атмосфералық химик Пол Дж. Крутцен тарапынан кеңінен танымал болды, ол соңғы ғасырларда адам мінез-құлқының Жер атмосферасына тигізген әсерін жаңа геологиялық дәуірді құрайтын маңызды фактор деп санайды. Антропоцен термині ғылыми контексте бейресми түрде қолданылады. Американың геологиялық қоғамы 2011 жылғы жылдық жиналысын «Архейден Антропоценге дейін: Өткен – болашақтың кілті» деп атады. Жаңа дәуірдің нақты басталу күні әлі келісілмеген, бірақ атмосфералық деректерге негізделген бір ұсыныс бойынша, 1780 жылы бу машинасының ойдағыдай жұмыс істеуімен өнеркәсіптік революцияның басталуы бастапқы нүкте ретінде қарастырылады. Басқа ғалымдар жаңа терминді ауыл шаруашылығының дамуы және неолит революциясы (шамамен 12 000 жыл бұрын) сияқты ертерек оқиғалармен байланыстырады. Адамның салыстырмалы әсерінің дәлелдері – мысалы, жерді пайдалануға, экожүйелерге, биологиялық әртүрлілікке және түрлердің жойылуына адамның күшейе берген ықпалы – айқын; ғалымдар адамның әсері биологиялық әртүрліліктің өсуін айтарлықтай өзгерткенін (немесе тоқтатқанын) санайды. Одан ертерек мерзімдерді жақтаушылар ұсынылған Антропоценнің геологиялық деректерге сүйене отырып, 14 000–15 000 жыл бұрын басталуы мүмкін екенін болжайды; бұл басқа ғалымдарды «Антропоценнің басталуы бірнеше мың жыл бұрынға созылуы керек» деген ойға итермеледі; бұл Антропоценді Холоценмен синоним етеді.

Антропоцен жұмыс тобы

2008 жылы Лондон геологиялық қоғамының стратиграфиялық комиссиясы Антропоценді геологиялық эпохалардың ресми бірлігі ретінде қабылдау туралы ұсынысты қарастырды. 2015 жылдың қаңтарында Халықаралық Антропоцен жұмыс тобының 38 мүшесінің 26-сы 1945 жылдың 16 шілдесінде өткен «Тринити» сынағын ұсынылып жатқан жаңа эпоханың басталу нүктесі ретінде қарастырған мақала жариялады. Дегенмен, көптеген ғалымдар бірнеше баламалы даталарды қолдайды. Басқа зерттеушілер Антропоценнің физикалық қабаттарының диахронды сипатына назар салып, басталуы мен әсері уақыт бойынша таралатынын, оны бір сәт немесе басталу күніне дейін тоғыту мүмкін емес екенін айтады. 2016 жылғы қаңтардағы есепте адамның қызметінің климаттық, биологиялық және геохимиялық іздері талданды. Антропоцен жұмыс тобы Антропоценнің нағыз геологиялық эпоха екенін дәлелдеу үшін 2016 жылдың сәуірінде Ослода жиналды. Дәлелдер бағаланып, топ 2016 жылдың тамызында Антропоценді жаңа геологиялық эпоха ретінде ұсынуға дауыс берді. 2019 жылдың сәуірінде Антропоцен жұмыс тобы (AWG) 2016 жылғы жиналыста басталған процесті жалғастыру үшін Стратиграфия жөніндегі халықаралық комиссияға ресми ұсыныс енгізу бойынша дауыс беретінін мәлімдеді. Ықтимал маркерлерге микропластик, ауыр металдар немесе термоядролық қару сынақтарынан қалған радиоактивті ядролар жатуы мүмкін. 2021 жылдың қарашасында Антропоценді геологиялық оқиға деп қарастырудың баламалы ұсынысы жарияланды және 2022 жылы одан әрі дамытылды. Бұл Антропоцен эпохасының негізгі болжамын – адамның әсерінен туындаған Жер жүйесінің өте диахронды өзгерістеріне нақты басталу күнін анықтау мүмкін деген пікірге қарсы шықты. Бұл аргумент, Жер жүйесіндегі адамның тудырған өзгерістері әртүрлі кезеңдерде, әртүрлі жерлерде және әртүрлі жылдамдықпен болғандықтан, жалғыз GSSP табудың қиын екенін көрсетті. Осы модель бойынша Антропоценде планетаға адамның тигізген әсерін көрсететін көптеген оқиғалар болады, оларға ірі омыртқалы жануарлардың жаппай қырылуы, ерте шаруашылықтың дамуы, Америкадағы жерлерді тазалау, Өнеркәсіптік революция кезіндегі жаһандық индустриалды трансформация және атом дәуірінің басталуы кіреді. Авторлар – бұл ХХ ғасырдың ортасында басталу күнін ұсынған ресми ұсынысқа қарсы дауыс берген және Руддиман мен Маслиннің ұсыныстарын қоса алғанда, бұрынғы модельдерді үйлестіруге тырысқан AWG мүшелері. Олар Круценнің бастапқы тұжырымын келтіріп, Антропоценді Жер тарихындағы басқа да маңызды трансформациялар сияқты, мысалы, Ұлы тотығу оқиғасы сияқты геологиялық оқиға ретінде қарастырудың тиімдірек екенін айтты. 2023 жылдың шілдесінде AWG Канаданың Онтарио провинциясындағы Кроуфорд көлін ұсынылып жатқан жаңа эпоханың басталуын көрсететін орын ретінде таңдады. Көл шөгінділерінде сутекті бомба сынақтарынан пайда болған плутонийдің жоғары деңгейі байқалды, бұл топ Антропоценнің басталуын 1950 жылдарға белгілеу үшін таңдаған маңызды маркер болды. Сонымен қатар, көміртек бөлшектері мен азотты қосылыстар сияқты басқа да жоғары деңгейдегі маркерлер де анықталды, олар қазба отындарды жағу және химиялық тыңайтқыштарды кеңінен қолданудың нәтижесі болып табылады. Егер мақұлданған болса, жаңа Антропоцен эпохасының ресми жариялануы 2024 жылдың тамызында өтер еді, ал оның алғашқы ғасыры көлдің құрметіне «Кроуфордтық» деп аталуы мүмкін еді.

2024 жылғы дауыс беру

2024 жылдың наурызында «Нью-Йорк Таймс» газеті IUGS ұйымында өткізілген ішкі дауыс беру нәтижелері туралы хабарлады. Шамамен 15 жылдық пікірсайыстардан кейін, Антропоценді ратификациялау туралы ұсыныс 12 дауысқа 4 дауыспен, 2 адам қалыс қалған күйі жеңіліске ұшырады. Бұл нәтижелер планетаға адамның тигізген әсерін жоққа шығарумен байланысты емес, керісінше, геологиялық контексте Антропоценді шектеу мүмкін болмауымен байланысты; кеңінен қабылданған 1950 жылғы бастапқы дата жақындағы құбылыстарға бейімділікке ұшырауы және адамның бұрынғы әсерлерін жасыруы мүмкін екені анықталды, олардың көптегені әлемнің әртүрлі аймақтарында әртүрлі уақытта болған. Бұл ұсынысты қайта қарастыру мүмкін болғанымен, бұл бүкіл пікірсайыс процесін бастапқыдан қайта бастауды талап етеді. Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия ұзақ өмір сүретін, жақсы араластырылған парниктік газдардың өзгеруіне қатысты негізгі деңгей ретінде өнеркәсіптік дәуірге дейінгі кезеңді (1750 жыл) қабылдайды. Өнеркәсіптік революция планетаға беспрецедентті жаһандық адам әсерін тигізгені анық болғанымен, Жердің көп бөлігі адам қызметінің нәтижесінде бұрыннан қатты өзгерген болатын. Адамның Жерге тигізген әсері прогрессивті түрде өсті, айтарлықтай баяулаушылықтар аз болды. 2024 жылы Уильям Дж. Риппл басқарылған ғалымдар тобы жазған ғылыми перспективалық мақала Антропоценнің басталуын шамамен 1850 жылға белгілеп, оны «халық саны, жанармай, парниктік газдар, температура және жерді пайдалану тұрғысынан тартымды таңдау» деп атады.

XX ғасырдың ортасы (Ұлы жылдамдық)

2019 жылдың мамыр айында Антропоцен жұмыс тобының (AWG) жиырма тоғыз мүшесі Эпоханың басталуын 20-ғасырдың ортасымен белгілеуді ұсынды, себебі сол кезеңде "адам санының қарқынды өсуі өнеркәсіптік өндіріс пен ауыл шаруашылығындағы химиялық заттарды қолдану сияқты адам қызметін үдетті. Сонымен қатар, алғашқы атом бомбасының жарылысынан пайда болған радиоактивті қалдықтар бүкіл әлемге таралып, шөгінділер мен мұздықтарға еніп, геологиялық жазбаның бір бөлігіне айналды". Панельдің мәлімдемесіне сәйкес, ресми басталу күні 1945 жылы бомба жарылысынан атмосфераға тараған радионуклидтер немесе 1963 жылғы Ядролық сынақтарды шектеу шартымен сәйкес келуі мүмкін.

Бірінші атом бомбасы (1945)

1950 жылдары атом бомбасын сынақтан өткізу нәтижесінде радионуклидтердің көптеп таралуы Антропоценнің басталуының тағы бір мүмкін мерзімі болуы мүмкін (1945 жылы алғашқы атом бомбасының жарылуы немесе 1963 жылы Ядролық сынақтарға жартылай тыйым салу шарты). Бұдан бұрын, 1873 жылы итальяндық геолог Антонио Стоппани адамзаттың Жер жүйелеріне күшін және әсерін күшейтіп бара жатқанын мойындап, оны "антропозой эрасы" деп атаған.

Геоморфология

Адам қызметіне байланысты дренаж үлгілерінің өзгеруі геологиялық уақыт ішінде эрозиялық геологиялық режимі бар континенттердің көп бөлігінде сақталады. Бұл, мысалы, олардың тегістелуі және дренажды бақылау арқылы анықталған жолдар мен тас жолдардың бағыттарын қамтиды. Адамның іс-әрекеттерінен (мысалы, карьерлерді игеру және ландшафттік жұмыстар) Жер бетінің пішініне тікелей енгізілген өзгерістер де адамның әсерін көрсетеді. Кальтемиттердің қалыптасуы Жер беті адаммен өзгертілгенге дейін кездеспеген табиғи процестің мысалы болып табылады, сондықтан ол Антропоценнің ерекше процесін білдіреді. Кальтемит – үңгір ортасынан тыс бетон, әк, цемент немесе басқа да карбонатты материалдардан пайда болатын екіншілік шөгінді. Кальтемиттер адам жасаған құрылыстарда (шахталар мен туннельдерді қоса) өседі және сталактиттер, сталагмиттер, ағын тастар сияқты үңгірлердегі спелеотемдердің пішіндерін мен формаларын қайталайды.

Седиментациялық дерек

Адамның орманды қырқу және жол салу сияқты қызметтері Жер бетіндегі жалпы шөгінді ағындарының орташа мөлшерін көтерген деп саналады.

Қалдық деректері

Егіншілік және басқа да шаруашылық қызметтерінен туындаған эрозияның күшеюі шөгінділердің құрамындағы өзгерістермен және басқа жерлерде шөгінді жиналу жылдамдығының артуымен байқалады. Шөгінді жиналатын аймақтардағы инженерлік құрылымдар, қоқыс пен қалдықтармен бірге көміліп, сақталады. Кемерлерден тасталған немесе өзендер мен арналармен әкелінген қоқыс пен қалдықтар теңіз ортасында, әсіресе жағалау аймақтарында, сондай-ақ мұхиттың ортасындағы қоқыс жиналатын жерлерде жиналады. Адам жасаған мұндай артефакттар стратиграфияда сақталған жағдайда "технофоссильдер" деп аталады. Биологиялық әртүрліліктің өзгеруі, түрлердің енгізілуі сияқты өзгерістер де палеонтологиялық жазбаларда көрінеді. Мысал ретінде үй тауығы келтіріледі, ол бастапқыда Оңтүстік-Шығыс Азияға тән қызыл жаңғақ – Gallus gallus болған, бірақ адамдардың өсіруі мен тұтынуы арқасында бүгінде әлемдегі ең көп таралған құсқа айналды, жылына 60 миллиардтан астам тауық тұтынылады және оның сүйектері қоқыс полигондарында қазба жәндіктерге айналуы мүмкін. Осылайша, қоқыс полигондары "технофоссильдерді" табу үшін маңызды ресурс болып табылады.

Тiршi элементтер

Табыс элементтері тұрғысынан, қазіргі қоғамның ерекше іздері қалған. Мысалы, Вайоминг штатындағы Верхний Фримонт мұздығында 1960 жылдардағы атом қаруын сынау бағдарламаларынан алынған мұз ядроларында хлор қабаты табылды, сондай-ақ 1980 жылдардағы көмір электр станцияларымен байланысты сынаптың іздері бар. 1940 жылдардың соңынан бастап, ядролық сынақтар жергілікті радиоактивтік жауын-шашынға және құрлықта да, теңіз ортасында да сынақ алаңдарының ауыр ластануына әкелді. Сынақтар барысында бөлінген радионуклидтердің кейбіреулері Cs, Sr, Pu, Am және I. Олардың қоршаған ортаға және адамдарға елеулі әсер еткені анықталды. Атап айтқанда, Cs және Sr теңіз ортасына таралып, азық тізбегі арқылы биоаккумуляцияға алып келді. Ядролық сынақтар кезінде көптеп бөлінетін көміртегінің C изотопы атмосфералық CO₂-ға еніп, мұхит-атмосфера газдарының алмасуы арқылы биосфераға сіңіп жатыр. Дүние жүзіндегі қалқанша безі ісігінің өсуі I радионуклидінің артуымен байланысты деп есептеледі. Радионуклидтердің ең жоғары жаһандық концентрациясы 1965 жылы болды деп бағаланды, бұл ресми түрде анықталған Антропоценнің басталуына қатысты мүмкін межелік нүкте ретінде ұсынылды. Адамның қазба отындарын өртеуі бүкіл әлемдегі жаңа шөгінділерде қара көміртек, минералдық емес күл және сфералық көміртекті бөлшектердің айқын жоғары концентрациясын қалдырды. Бұл компоненттердің концентрациясы 1950 жылдан бастап әлемде шамамен бір уақытта күрт өсті. Геологиялық уақыт тіркелімінде маркерлерді сақтауға ыңғайлы кандидат – педосфера. Топырақтар өздерінің климаттық және геохимиялық тарихы туралы ақпаратты ғасырлар бойы немесе мыңжылдықтар бойы сақтайды. Адамның қызметі топырақ түзілуінің алтыншы факторы ретінде бекітілді. Адамзат педогенезге тікелей әсер етеді, мысалы, жерді тегістеу, ор қазу және дамба салу, ертедегі адамдардың отты бақылауы, тыңайтқыш немесе басқа қалдықтар қосу арқылы органикалық заттарды байыту, тыңайту және мал жаюдан туындаған топырақ тығыздалуы арқылы органикалық заттардың азаюы. Адамның қызметі эрозиялық материалдардың немесе ластаушылардың қозғалысы арқылы педогенезге жанама әсер етеді. Антропогендік топырақтар – адамның қызметінен айқын әсер көрген топырақтар, мысалы, қайта-қайта жырту, тыңайтқыштар қосу, ластану, бекіту немесе артефактілермен байыту (Топырақ ресурстарының әлемдік анықтамалық базасында олар антрозолдар және технозолдар ретінде жіктеледі). Археологиядан алынған мысал – ұзақ мерзімді адам қоныстануы топырақты қара көміртекпен байытатын қара жер құбылысы. Антропогендік топырақтар – адамның үстемдігін куәландыратын артефактілер мен қасиеттердің жиынтығы, сондықтан Антропоцен үшін сенімді маркерлер болып табылады. Кейбір антропогендік топырақтар геологтардың "алтын тіректері" (Global Boundary Stratotype Section and Point) ретінде қарастырылуы мүмкін, бұл бүкіл әлемдік оқиғаның айқын дәлелдері бар, соның ішінде ерекше қазбалардың пайда болуы бар стратиграфиялық тізбектерді қамтиды. Қазба отындарын өндіру үшін бұрғылау миллиондаған жылдар бойы анықталатын тесіктер мен түтіктерді де жасады. Астробиолог Дэвид Гринспун "Аполлон-11" Айға қонған жерін, біздің түрімізге тән технологиялық белсенділік пен артефактілерді қамтитын және геологиялық уақыт аралығында сақталатын жерді Антропоценнің "алтын тірегі" деп қарастыруды ұсынды. 2020 жылдың қазан айында Колорадо университеті Боулдердегі зерттеу тобы Жердің тау жыныстары қабаттарының физикалық, химиялық және биологиялық өзгерістері 1950 жыл шамасында басталғанын анықтады. Зерттеу көрсеткендей, 1950 жылдан бері адамдар ауыл шаруашылығы үшін өнеркәсіптік өндіріс арқылы планетадағы бекітілген азот мөлшерін екі есеге арттырды, хлорфторкарбонаттарды (ХФК) өнеркәсіптік деңгейде шығару арқылы озон қабатында тесік жасады, планеталық климаттың өзгеруіне себеп болатын қазба отындарынан парниктік газдарды шығарды, Жерде табиғи түрде кездеспейтін ондаған мың синтетикалық минерал сияқты қосылыстарды жасады және бүкіл әлемдегі өзендердің шөгінділерінің шамамен бес бөлігін бөгеттер, су қоймалары және бұрылыстарға байланысты мұхитқа жетпейтіндей етті. Адамдар 1950 жылдардың басынан бері жыл сайын миллиондаған тонна пластик өндіріп келеді, сондықтан микропластиктер "Антропоценнің барлық жерде кездесетін және анық белгісін қалыптастырады". Зерттеу жаһандық адам популяциясының мөлшері мен өсуі, жаһандық өнімділік және жаһандық энергияны пайдалану арасындағы тығыз байланысты көрсетеді және "тұтыну мен өнімділіктің ерекше өрбуі 1950 жылдан бастап Жер жүйесінің голоцендік күйінен қалай шығып кеткенін көрсетеді, Жердің стратиграфиялық тіркеліміне күрт физикалық, химиялық және биологиялық өзгерістерді күштеп енгізеді, бұл жаңа эпоханы атау туралы ұсынысты негіздеуге болады – Антропоцен".

Талқылау

Антропоценнің ғылыми термин ретінде жарамдылығы күмәнді болса да, оның негізгі идеясы – адамдардың геологиялық күшке айналуы, тіпті Жер климатын қалыптастыратын басты күшке ие болуы – ғалымдар мен қоғам арасында қолдау тапты. Ройалл қоғамының философиялық транзакцияларына жарияланған мақаласында Родольфо Дирзо, Герардо Себалос және Пол Р. Эрлих бұл терминнің «тек академиялық және қоғамдық сферада ғана емес, жалпы қоғамда да лексикаға еніп келе жатқанын» және қазір Оксфорд ағылшын сөздігіне қосылғанын жазды. Мысалы, Кембридж университеті Антропоценді зерттеу бойынша мамандық ұсынады. Қоғамдық кеңістікте бұл термин белсенділер, сарапшылар мен саяси дискурстарда жиі қолданылады. Антропоцен терминін сынағандардың кейбіреуі «барлық кемшіліктеріне қарамастан, оның күші бар» екенін мойындайды. Сөздің танымалдылығы ғалымдарды оны «харизматикалық мета-санат» немесе «харизматикалық мега-тұжырым» деп атауға итерді. Бұл терминге қарамастан, әлеуметтік ғалымдар, философтар, жергілікті халықтардың өкілдері және басқалар тарапынан түрлі сын-ескертпелер айтылды. Антрополог Джон Хартиган бұл терминнің харизматикалық мета-санат ретінде қалыптасуының нәтижесінде «көп түрлі» сияқты бәсекелес, бірақ көрінуі аз ұғымдар шеттетіліп жатыр деп санайды. Басты айып – Антропоценнің қабылдануының себебі оның адамның жекелігі мен орталық рөлі туралы қалыптасқан көзқарастарға концептуалды жақындығында. Басқа ғалымдар Антропоцен терминінің адамзатты геологиялық күш ретінде тануын бағалайды, бірақ оны сынға алады. Климаттық дағдарысқа барлық адамдар бірдей жауапты емес. Осыған байланысты феминист теоретик Донна Харавей және әлеуметтанушы Джейсон Мур Эпоханы Капиталоцен деп атауды ұсынды. Бұл капитализмді экологиялық дағдарыстың негізгі себебі ретінде қарастырады, жалпы адамзатты емес. Дегенмен, философ Стивен Бест адамдар капитализмнің пайда болуына дейін «иерархиялық және өсуге тәуелді қоғамдарды» құрған және «экоцидтік бейімділіктерді» көрсеткенін айтады. Хартиган, Боулд және Харавей Антропоцен терминінің кемшіліктерін сынады, бірақ Хартиган мен Боулдтың Харавейден ерекшелігі – олар климаттық дағдарыстың геологиялық тұрғысынан қарастыруының пайдалылығын немесе жарамдылығын сынаса, Харавей оны қабылдайды. «Капиталоценнен» басқа ғалымдар Эпоханың тамырын адамзаттан гөрі басқа себептерге іздеу үшін басқа терминдерді де ұсынды. Мысалы, Джене Дэвис плантациялық шаруашылықтың Эпоханың қалыптасуындағы рөлін көрсету үшін «Плантациоцен» терминін, ал Кэтрин Юсофф расизмнің Эпоханың негізі екенін айтты. «Плантациоцен» тұжырымдамасы «плантациялық логиканың қазіргі экономиканы, қоршаған ортаны, денелерді және әлеуметтік қатынастарды ұйымдастыру жолдарын» зерттейді. Осыған ұқсас, жергілікті халықтарды зерттеуші ғалымдар, мысалы метис географы Зои Тодд, Эпоханың басталуын Американың отарлану кезіне қайтару керек деп санайды, өйткені бұл «отарлаушылықты қазіргі экологиялық дағдарысқа жауапты деп атайды». Потаватоми философы Кайл Поуис Уайт антропоцен Америкадағы жергілікті халықтар үшін отарлаушылықтың басталуынан бері «отарлаушылықтың қоршаған ортаны өзгертудегі рөлі» себепті айқын болды деп мәлімдейді. Антропоценге қатысты басқа сын-ескертпелер тұжырымдаманың генеалогиясына назар аударды. Тодд сонымен қатар философ Сара Ахмедтің еңбегіне сүйене отырып, феноменологиялық талдау ұсынады: «Антропоценге қатысты дискурстар мен жауаптар іс жүзінде «ақ қоғамдық кеңістік» ретінде әрекет ететін кең жүйелерге енген институттар мен пәндер ішінде пайда болған кезде, академия мен оның билік динамикасын сынға алу қажет». Антропоцен ұғымының қазіргі түсініктеріндегі табиғат пен қоғам арасындағы онтологиялық айырмашылық, адамның орталық рөлі мен жекелігі туралы болжам, экологиялық дискурстың негізінен ғылыми тұрғыда қалыптастырылуы сыншылар тарапынан колониализмге негізделген және постколониалды үстемдік жүйелерін нығайтатын ұғымдар ретінде қарастырылады. Осыған байланысты Тодд Антропоцен ұғымын ақ ойлау мен үстемдікке қарсы әділдік құралына айналуы үшін жергілікті және деколонизациялау қажет деп санайды. Мысалы, Оклахома штатындағы Мускоги ұлтының мүшесі, ғалым Дэниел Уайлдкэт, қоршаған ортаны қорғау қозғалысының кез келген негізгі қағияты ретінде жермен рухани байланыстың маңыздылығын атап өтті. Сонымен қатар, Солтүстік Үндістандағы Ладакхи халқының зерттеушісі, антрополог Карин Гане, олардың адам және бейадам агенттік арасындағы қатынастың тығыз және өзара байланысты екенін анықтады. Ладакхи үшін бейадам адамның білімдік, этикалық және эмоционалдық дамуын өзгертеді – ол «әлемде болудың» жолын ұсынады. Мысалы, Гималай тауларында тұратын Ладакхи мұздықтардың шегінуін физикалық шығын ретінде ғана емес, сонымен қатар білім беретін, этикалық ой-толғаныстарға жетелейтін және жақындық сезімін тудыратын нысандардың жоғалуы ретінде қабылдайды. Басқа ғалымдар да табиғатпен байланыс пен өзара тәуелділік ұғымдарына қайта оралу қажеттігін атап көрсетті. Жазушы Дженни Оделл Робин Уолл Киммердің «түрлердің жалғыздығы» туралы айтқан сөзін келтіреді, яғни адам мен бейадамның бөлінуінен туындайтын жалғыздық, ал антрополог Радхика Говиндраджан адамдар мен жануарлар арасындағы қатынасты реттейтін күтім этикасы туралы теориялық тұжырымдама ұсынады. Ғалымдар Антропоцен терминін жою немесе оны пайдалану туралы пікірде бөлінген.

"Тұңғыш антропоцен" моделі

Уильям Раддиман антропоцен шамамен 8000 жыл бұрын егіншілік пен отырықшы мәдениеттердің дамуымен басталғанын айтады. Ол кезде адамдар Антарктидадан басқа барлық құрлықтарға тараған еді, ал неолиттік революция жалғасып жатқан. Осы кезеңде адамдар аңшы-жинаушы өмір салтын толықтыру немесе алмастыру үшін ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамытты. Мұндай жаңалықтар ірі сүтқоректілер мен құрлықтағы құстардан басталып, түрлердің жойылу толқынына әкелді. Бұл толқынның себебі адамның тікелей әрекеттері (мысалы, аң аулау) және ауыл шаруашылығы үшін жерді пайдаланудың жанама салдары болды. Тарихи алдындағы аңшы-жинаушылардың кең аумақты жерлерді өртеуі антропогендік атмосфералық көміртегінің қосымша ерте көзі болуы мүмкін. Раддиман сондай-ақ, антропоценге жауапты парниктік газдардың шығарылымы 8000 жыл бұрын ежелгі шаруалар егін өсіру үшін орманды кесуімен басталғанын мәлімдейді. Раддиманның жұмысы бұрынғы мұз аралық кезеңнен алынған деректермен (шамамен 400 000 жыл бұрынғы "11-кезең") сынға алынды, ол қазіргі голоцендік мұз аралық кезеңнің аяқталуына дейін тағы 16 000 жыл өту керектігін көрсетеді, демек ерте антропогендік гипотеза дұрыс емес. Сонымен қатар, голоцендегі айырмашылықтарды түсіндіру үшін "бірдеңе" қажет деген пікірге соңғы зерттеулер күмән келтіреді, олардың нәтижесінде барлық мұз аралық кезеңдер әртүрлі екені анықталды.

Гомогеноцен

Гомогеноцен (көне грекше: homo – бірдей, geno – түр, kainos – жаңа) – қазіргі эпоханы анықтау үшін қолданылатын арнайы термин. Онда биоәртүрлілік азайып, әлем бойынша биогеографиялық және экожүйелердің ұқсастығы артып барады. Бұл негізінен, мақсатты түрде (егістік дақылдары, мал) немесе кездейсоқ түрде таралған инвазивті түрлердің әсерінен болып жатыр. Мұның себебі – адамзаттың жаңа глобализмге қатысуында, себебі тарих бойында ешбір уақытта түрлердің бір континенттен екіншісіне осы деңгейде жылдам таралуы мүмкін болған емес. «Гомогеноцен» терминін алғаш рет Майкл Сэмвейс 1999 жылы «Жәндіктерді қорғау журналында» жариялаған «Фаунаны шетелдерге көшіру: Міне, Гомогеноцен келді» деген мақаласында қолданды. Джон Л. Курнат 2000 жылы «Экология» журналында «Гомогеноценге арналған нұсқаулық» деген қысқа тізімде бұл терминді қайта пайдаланды, онда Джордж Кокстің «Солтүстік Америка мен Гавайидегі шетелдік түрлер: табиғи экожүйелерге тигізетін әсері» еңбегі талданды. Чарльз Манн өзінің танымал «1493: Колумб жасаған жаңа дүниені ашу» кітабында гомогеноценнің механизмдері мен одан бері жалғасып келе жатқан салдарына шолу жасайды.

Гуманитарлық ғылымдар

Антропоцен ұғымы философия, әдебиет және өнер сияқты гуманитарлық ғылымдар арқылы да зерттелді. Академиялық ортада бұл мәселе арнайы журналдар, конференциялар және салалық есептер арқылы одан әрі назар аударуда. Антропоцен, оның уақыт өлшемдері және экологиялық салдары өлім, өркениеттің аяқталуы, естелік және архивтер, гуманитарлық зерттеулердің көлемі мен әдістері, сондай-ақ "табиғаттың соңы" туралы эмоционалдық реакцияларға қатысты сұрақтар тудырады. Кейбір ғалымдар Антропоценнің шындығы, оның ішінде "адамның салдарынан туған биологиялық түрлердің жоғалуы, жан басына шаққандағы ресурстарды пайдаланудың үрделді өсуі және жаһандық климаттың өзгеруі" сияқты факторлар, қоршаған ортаны тұрақты сақтау мақсатын көбінесе қол жеткізбейтін және өткенге айналдырған деп санайды. Тарихшылар Антропоценді белсенді түрде зерттеп келеді. 2000 жылы, дәл сол жылы Пауль Крутцен бұл терминді енгізген кезде, әлемдік тарихшы Джон МакНилл "Күн астындағы жаңалық" атты еңбегін жариялады. 2001 жылы ғылым тарихшысы Наоми Орескес климаттық өзгерістер туралы ғылымға сенімді жоюға бағытталған жүйелі күш-жігерді ашты және экологиялық мәселе бойынша шаралар қабылдауды кешіктіретін корпоративтік мүдделерді егжей-тегжейлі сипаттады. МакНилл мен Орескес адамның қызметі мен планеталық өзгерістер арасындағы байланысты зерттеген жұмыстарының нәтижесінде Антропоцен жұмыс тобының мүшелері атанды.

Танымал мәдениет

2019 жылы ағылшын музыканты Ник Малви YouTube-та "Антропоценде" атты музыкалық бейнеролик шығарды. Sharp's Brewery компаниясымен ынтымақтастықта, ән Корнуэлл жағалауынан алынған шайылып келген пластиктен жасалған 105 винил пластинкаға жазылды. "The Anthropocene Reviewed" – автор Джон Гриннің подкасты және кітабы, онда ол "адамдарға центрленген планетаның әртүрлі аспектілерін бес жұлдыздық шкала бойынша бағалайды". Фотограф Эдвард Бертинский Дженифер Байшвал мен Николас де Пенсьемен бірлесіп "Антропоцен жобасы" атты фотосуреттер жинағын, көрмелерді, фильмді және кітапты жасады. Оның фотосуреттері адамның Жерге тигізген әсерін көрсететін пейзаждық суретке баса назар аударады. 2015 жылы американдық дез-метал тобы Cattle Decapitation өзінің жетінші студиялық альбомын "The Anthropocene Extinction" деп атады. 2020 жылы канадалық музыкант Граймс өзінің бесінші студиялық альбомын "Miss Anthropocene" деп шығарды. Атауы "Мисс" әйел есімімен және "мизантроп" мен "антропоцен" сөздерімен ойынға салынған.