АҚШ димасы: тарихы мен сипаттамасы

Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының қазіргі айналымдағы валютасы – он центтік монета, АҚШ долларының оннан бір бөлігі, ресми түрде "бір ондық" деп аталады. Бұл монета 1792 жылғы Монета жасау туралы заңмен бекітілген. Ондық – диаметрі ең кішкентай және қазіргі уақытта айналысқа шығарылатын АҚШ монеталарының ең жұқасы. Ондықтың беткі жағында президент Франклин Д. Рузвельттің профилі, ал артқы жағында солдан оңға қарай зәйтүн бұтағы, шырақ және емен бұтағы бейнеленген. "Ондық" сөзі көне француз тіліндегі "disme" (қазіргі француз тілінде "dîme") сөзінен шыққан, ол "ондық" немесе "оннан бір бөлігі" деген мағынаны білдіреді. Ондық – қазіргі уақытта жалпы айналыстағы АҚШ монеталарының арасында доллар немесе центпен емес, басқаша аталатын жалғыз монетасы. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, бір ондықтың құны 5,65 центті құрады.

Тарих

1792 жылғы Монеталық заң доллардың 1/10, 1/100 және 1/1000 долларға тең бөлігі ретінде диме (заңнамада «дисме» деп жазылған), цент және милл монеталарын белгіледі. АҚШ-та ондық жүйедегі монеталар туралы алғашқы ұсынысты 1783 жылы Томас Джефферсон, Бенджамин Франклин, Александр Гамильтон және Дэвид Риттенхаус жасады. 1791 жылы елдің алғашқы Қаржы министрі Гамильтон Конгреске ұсынған есепте осындай алты монетаны шығару қажеттігін айтты. Осы алты монетаның ішінде «салмағы мен құны күміс бірліктің оннан бір бөлігіне тең» болатын күміс монета да болды. 1796 жылдан 1837 жылға дейін димелер 89,24% күмістен және 10,76% мыстан жасалған. Күміс мөлшері 90,0%-ға дейін арттырылды, ал қорытпаның сапасын жақсарту 18,8 миллиметрден (0,740 дюйм) 17,9 миллиметрге (0,705 дюйм) дейін диаметрін кішірейте отырып өтелді. 1965 жылғы Монеталық заң қабылданысымен димелердегі күміс құрамы алынып тасталды. 1965 жылдан қазіргі уақытқа дейін димелер 75% мыс және 25% никель қорытпасынан тұратын сыртқы қабаттары бар және таза мыс ядросынан жасалған. 1965 жылға дейінгі димелер Грешем заңына сәйкес айналымнан жоғалып, номиналдық құны бойынша қолданыстан шықты. Қазіргі таңда олардың көпшілігі «құрамы нашар күміс» деп аталатын бейресми монета ретінде сатылады, олардың бағасы номиналды құнынан бірнеше есе жоғары, және бұл баға тауарлық нарықтағы күмістің сұраныс бағасына байланысты. 1992 жылдан бастап АҚШ Монета жасау орталығы жыл сайын күміс коллекциялық жинақтар шығара бастады, онда 1965 жылға дейінгі стандарттағы 90% күміс және 10% мыстан жасалған димелер бар, ал 2019 жылдан бастап .999 пробалы таза күміске көшілді. Бұл жинақтар тек коллекционерлерге арналған және жалпы айналымға шығарылмайды.

Драпталған бюст (17961807)

1796 жылы алғашқы айналымға шығарылған ондық – «Драпед Буст» ондығы болды. Оның беткі және артқы жағы сол кездегі барлық басқа айналымдағы монеталар сияқты, «Драпедті кеуде/кішкентай бүркіт» дизайнында жасалған. Бұл дизайнды сол кездегі бас гравер Роберт Скотт жасаған. Монетаның бетіндегі «Еркіндік» бейнесі, белгілі американдық мемлекет қайраткері Уильям Бингемнің әйелі, Филадельфияның танымал әлеуметтік қайраткері Энн Уиллинг Бингемнің Гилберт Стюарт салған суретіне негізделген. Артқы жағында палма және зәйтүн бұтақтарымен оралып, бұлттың үстінде отырған кішкентай шабыт құсы бейнеленген. 1792 жылғы Монета заңында тек цент және жарты цент монеталарында номиналы көрсетілуі талап етілгендіктен, «Драпед Буст» ондықтары құны көрсетілмей соғылды. 1796 жылғы барлық ондықтардың бетінде 15 жұлдыз бар, бұл сол кездегі АҚШ-тың құрамындағы штаттардың санын көрсетеді. 1797 жылғы алғашқы ондықтар Теннесси штатының 16-шы штат ретінде қосылуын көрсететін 16 жұлдызбен соғылды. Бір штат қосылған сайын бір жұлдыз қосу практикасы монета дизайнын тез бұзылатынын түсінген АҚШ Монета директоры Элиас Будинот дизайнды өзгертуге бұйырды, онда тек 13 жұлдыз (алғашқы Он үш колония үшін) болды. Сондықтан 1797 жылғы ондықтарды 13 немесе 16 жұлдызбен кездестіруге болады.

Бюст (1809-1837)

Draped Bust дизайнынан кейін, Mint көмекшісі Джон Райх жасаған Capped Bust дизайны келді. Аверс және реверс екі жағы да кеңінен өзгертілді. Жаңа реверсте үш жебе (күштілікті бейнелейтін) және зәйтүн бұтағын (бейбітшілікті бейнелейтін) ұстап тұрған қарсы бақия бейнеленген. Қарсы бақияның кеудесін алты көлденең сызық және 13 тік жолақтан тұратын АҚШ қалқаны жауып тұр. Реверстің үстінде "10C" деген жазу бар, бұл оны центтермен көрсетілген құны бар жалғыз динар етеді (кейінгі шығарылымдар "ONE DIME" деген сөздермен жазылған). Кейінгі динарларда сандық құн белгілерінің болмауы шетелдік келушілердің арасында шатасу тудырады, олар монетаның құнынан хабарсыз болуы мүмкін. Сонымен қатар, Capped Bust динары – құны монетаға жазылған алғашқы динар. Бұрынғы динар дизайндарында оның құны көрсетілмеген, адамдар оның құнын оның мөлшерімен анықтаған.

1828 жылға дейін соғылған Capped Bust динарлары "Үлкен тип" деп белгіленеді. Бұл ішінара олардың тығыз жағасыз соғылуына байланысты, бұл оларға кең көрініс берді. 1828 жылы бас гравер Уильям Книсс монета шетіне қамыс орнату процесін автоматтандырған тығыз жағалы әдісті енгізді. Монеталардың диаметрін стандарттаудан басқа, жаңа әдіс Mint-ке қалың монеталар жасауға мүмкіндік берді. Стандартты салмақ пен қорытпаны сақтау үшін көптеген монеталардың диаметрі кішірейтілді. Атап айтқанда, динардың диаметрі 18,8-ден 18,5 миллиметрге дейін азайтылды. 1828 жылы өндіріс бастаған бұл жаңа Capped Bust динары "Кіші тип" деп белгіленеді. Capped Bust динарының 123 түрі белгілі.

Отырған бостандық (18371891)

Кристиан Гобрехт «Отырған бостандық» тыйынының дизайнын аяқтады, оның ал жағы сол кезеңдегі барлық айналыстағы күміс АҚШ монеталарында қолданылды. Монета жасау директоры Роберт Маскелл Паттерсон Біріккен Корольдіктің монеталарындағы Британия бейнесін еске түсіретін жаңа монета дизайнын сұрады. Бас гравер Уильям Книсс бастапқы эскиздерді жасады, бірақ инсульт алғандықтан оларды аяқтауға немесе қалыптарды дайындауды бақылауға мүмкіндігі болмады. Содан кейін бұл міндет Гобрехтке жүктелді, ол Екінші гравер болып тағайындалды. Ал жағында бостандық бейнесі тасқа отырған, киім киген және басында бостандық қалпағы бар таяқ ұстап тұрған күйде бейнеленген. Оның оң қолы «БОСТАНДЫҚ» деген жазуы бар қалқанды теңестіріп тұр. Артында «БІР ТЫЙЫН» деген жазу және гүл шоғыры бейнеленген. Барлық «Отырған бостандық» тыйындары 90% күмістен және 10% мыстан тұрады, ал диаметрі 17,9 миллиметр (0,705 дюйм). Бұл өлшем және металл құрамы күміс айналымнан алынып тасталған 1965 жылға дейін сақталды. Олардың орнына «Америка Құрама Штаттары» деген жазу келді, ол 1860 жылдың ортасында артқы жағынан жылжытылды. Сол кезде артқы жағындағы лавр шоғыры жүгері, бидай, жапырақ және емен жапырақтарынан жасалған гүл шоғырымен ауыстырылды және монета жиегіне дейін кеңейтілді. Бұл артқы дизайн 1891 жылға дейін, серия аяқталғанға дейін сақталды және 1892 жылы Барбер тыйынының дебюті кезінде сәл өзгертілді. Тағы бір нұсқасы – 1838-1840 жылдары шығарылған, бостандықтың сол жақ шынтағының астында драпировкасы жоқ тыйын. Бұл өзгеріс сонымен қатар ширек доллардың (оның құны тыйыннан 2,5 есе жоғары) салмағы тыйын салмағынан 2,5 есе артық (6,25 г) болғанын және жарты доллардың (ширек доллардан екі есе қымбат) салмағы ширек доллар салмағынан екі есе артық (12,5 г) болғанын қамтамасыз етті. Осылайша, монеталардың нақты салмағы, олардың номиналына қарамастан, әрқашан бірдей болады. Бұл салмақ және құн арақатынасы 1965 жылдан бастап купроникельді монеталарда да сақталды. Бұл «Отырған бостандық» тыйындары сериясындағы ең сирек монеталарды жасады – 1873 және 1874 жылғы Карсон-Сити тыйындары, жебелері бар және 1873 жылғы Карсон-Сити тыйыны, жебелері жоқ.

Christian Gobrecht completed the design of the Seated Liberty dime, whose obverse was used with every circulating silver U. S. coin of the period. Mint Director Robert Maskell Patterson requested a new coin design, to be reminiscent of the Britannia image found on coinage of the United Kingdom. Chief Engraver William Kneass drew the original sketches, but suffered a stroke and was too ill to finish them or to oversee preparation of the dies. The task then fell to Gobrecht, who was promoted to Second Engraver. The obverse features an image of Liberty sitting on a rock, wearing a dress and holding a staff with a liberty cap on top. Her right hand is balancing a shield with the inscription "LIBERTY." The reverse featured the inscription "ONE DIME," surrounded by a wreath. All Seated Liberty dimes contain 90% silver and 10% copper, and are 17.9 millimeters (0.705 inch) in diameter. This size and metal composition would continue until 1965, when silver was permanently removed from circulating dimes. These were replaced with the legend "United States of America," which was moved from the reverse in mid 1860. At the same time, the laurel wreath on the reverse was changed to a wreath of corn, wheat, maple, and oak leaves and expanded nearly to the rim of the coin. This reverse design continued through the end of the series in 1891 and was changed only slightly in 1892, when the Barber dime debuted. Another variety is the 1838–40 dime minted with no drapery underneath the left elbow of Liberty. The change also ensured the quarter dollar (which is valued 2.5 times the dime) weighed 2.5 times the dime (6.25g), and the half dollar (twice the value of the quarter dollar) weighed twice what the quarter dollar weighed (12.5g). In this way, a specific weight of these coins, no matter the mixture of denominations, would always be worth the same. This relation in weight and value continued in the cupronickel coins from 1965 on. This produced the greatest rarities in the Seated Dime Series, the 1873 and 1874 Carson City Dimes, with arrows and the unique 1873 Carson City Dime without arrows.

Барбер (18921916)

Барбер динаты оның дизайнының авторы Чарльз Э. Барбердің есімімен аталады, ол 1879 жылдан 1917 жылға дейін АҚШ Монета оймашысының бас оймашысы болған. Дизайн сол дәуірдегі ширек доллар мен жарты доллармен ортақ болды. Дизайндық жұмысқа конкурс жарияланған болатын, алайда осы мәселеде ішкі саяси тартыстар кеңінен тарады. Монета директоры Джеймс Кимболл тағайындаған төрт кісілік комиссия (оның ішінде Барбер де болды) 300-ден астам жұмыстың арасынан тек екеуіне ғана арнайы мақтау берді. Кимболлдың ізбасары Эдвард О. Лич комиссиялар мен ашық дизайндық конкурстарды тоқтатып, Барберге жаңа дизайн жасауды тапсырды. Барбердің осыны қалағаны болжамдалады. Барбер динатының беткі жағында, барлық бұрынғы динаттар сияқты, бостандық бейнесі салынған. Ол фригиялық бас киім, лентасы бар лавр гүлшоғыры және "БОСТАНДЫҚ" деген жазуы бар бас таспасын киеді. Осы жазу Барбер динатының сапасын анықтаудағы маңызды элементтердің бірі болып табылады. "Меркурий" динатының құрамы (90% күміс, 10% мыс) және диаметрі (17,9 миллиметр) Барбер динатынан өзгешеленбеді. Вайнман (Огастус Сент-Годенспен оқыған) 1915 жылы өткен байқауда екі суретшіні жеңіп, дизайндық жұмысты ұтып алды және оның Бостандық бейнесін белгілі ақын Уоллес Стивенстің әйелі Элси Качел Стивенс үлгісінде жасады деп есептеледі. Дима Рузвельттің құрметіне ие болды, өйткені ол Ұлттық балалар парализі қорының (кейіннен "March of Dimes" деп аталды) құрылуына үлкен үлес қосты, ол бастапқыда полиомиелитті зерттеуге және аурудың құрбандары мен олардың отбасыларына көмек көрсетуге қаражат жинады. Жаңа монетаны жасауға уақыт жеткіліксіз болғандықтан, Рузвельт динаты 40 жылдан астам уақыттан бері Монета оймашысының қызметкері жасаған тұрақты монетаның алғашқы мысалы болды. Бас оймашы Джон Р. Синнок таңдалды, өйткені ол бұрын Рузвельттің президенттік медалін жасаған еді. Синноктың дизайнында оның инициалдары ("JS") Рузвельттің мойнының түбіне, монетаның беткі жағына орналастырылған. Оның кері жағындағы шам, зәйтүн бұтағы және емен бұтағы элементтері тиісінше бостандық, бейбітшілік және күштілікті бейнелейді. Монета оймашысы бұл әріптердің Синноктың инициалдары екенін растады. Осындай қауесет 1948 жылы Синнок жасаған Франклиннің жарты долларын шығарғаннан кейін де пайда болды. Синноктың дизайнына қатысты тағы бір дау оның Рузвельттің бейнесіне байланысты туды. Монета шығарылғаннан кейін көп ұзамай Синнок өзінің Рузвельттің бейнесін афроамерикалық мүсінші Сельма Берк жасаған рельефтен алғанын мәлімдеді. Бұл рельеф 1945 жылдың қыркүйек айында Вашингтондағы Дедс ғимаратында ашылды. Синнок бұны жоққа шығарды және ол бұрынғы дизайнын Рузвельттің медаліне пайдаланғанын айтты. Оның жалпы құрамы 91,67% мыс және 8,33% никель құрайды. Бұл құрам ұқсас массаны (2,268 грамм, бұрынғы 2,5 грамм) және электрлік қасиеттерін (сату автоматтары үшін маңызды) қамтамасыз еткендігі үшін таңдалды, ең бастысы, құрамында асыл металл болмады. Рузвельт динаты 1946 жылдан бастап жыл сайын соғылып келеді. 1955 жылға дейін Филадельфия, Денвер және Сан-Францискодағы барлық үш монета оймашысы айналыстағы монеталарды шығарды; Сан-Францискодағы өндіріс 1955 жылы тоқтатылып, 1968 жылы тек коллекциялық монеталармен қайта басталды. 1964 жылға дейін шамның сол жағында "D" және "S" монета оймашысының белгілерін табуға болады. 1968 жылдан бастап монета оймашысының белгілері күнінің үстінде орналасқан. 1965-67 жылдары ешқандай белгілер қолданылмады, ал Филадельфияда 1980 жылға дейін монета оймашысының белгісі көрсетілмеді (1982 жылы жасалған қате салдарынан аз ғана санындағы динаттарда "P" әрпі болмады, олар қазір құнды). 1996 жылы дизайнның 50 жылдығын атап өту үшін монета жинағына Вест-Пойнт монета оймашысы жасаған "W" белгісі бар динат енгізілді. Жинақта барлығы 1 457 000 динат шығарылды, бұл сол кездегі ең төменгі Рузвельт динатының саны болды. Содан бері "P" белгісі бар 2015 жылғы кері коллекциялық динат және "W" белгісі бар 2015 жылғы коллекциялық динат, Филадельфияда және Вест-Пойнтта "March of Dimes" коллекциялық жинағына қосу үшін жасалған, әрқайсысы үшін 75 000 данадан соғылған ең төменгі санына ие.

The Barber dime is named for its designer, Charles E. Barber, who was Chief Engraver of the U. S. Mint from 1879 to 1917. The design was shared with the quarter and half dollar of the same period. Extensive internal politics surrounded the awarding of the design job, which had initially been opened to the public. A four member committee (which included Barber), appointed by then Mint Director James Kimball, accorded only two of more than 300 submissions an honorable mention. Kimball's successor, Edward O. Leech, decided to dispense with the committees and public design competitions and simply instructed Barber to develop a new design. It has been speculated that this is what Barber had wanted all along. The Barber dime, as with all previous dimes, featured an image of Liberty on the obverse. She is wearing a Phrygian cap, a laurel wreath with a ribbon, and a headband with the inscription "LIBERTY". This inscription is one of the key elements used in determining the condition of Barber dimes. The composition (90% silver, 10% copper) and diameter (17.9 millimeters) of the "Mercury" dime was unchanged from the Barber dime. Weinman (who had studied under Augustus Saint Gaudens) won a 1915 competition against two other artists for the design job, and is thought to have modeled his version of Liberty on Elsie Kachel Stevens, wife of noted poet Wallace Stevens. The dime was chosen to honor Roosevelt partly due to his efforts in the founding of the National Foundation for Infantile Paralysis (later renamed the March of Dimes), which originally raised money for polio research and to aid victims of the disease and their families. Due to the limited amount of time available to design the new coin, the Roosevelt dime was the first regular issue U. S. coin designed by a Mint employee in more than 40 years. Chief Engraver John R. Sinnock was chosen, as he had already designed a Mint presidential medal of Roosevelt. Sinnock's design placed his initials ("JS") at the base of Roosevelt's neck, on the coin's obverse. His reverse design elements of a torch, olive branch, and oak branch symbolized, respectively, liberty, peace, and strength. The Mint quickly issued a statement denying this, confirming that the initials were indeed Sinnock's. The same rumor arose after the release of the Sinnock designed Franklin half dollar in 1948. Another controversy surrounding Sinnock's design involves his image of Roosevelt. Soon after the coin's release, it was claimed that Sinnock borrowed his design of Roosevelt from a bas relief created by African American sculptor Selma Burke, unveiled at the Recorder of Deeds Building in Washington, D. C. in September 1945. Sinnock denied this and stated that he simply utilized his earlier design on the Roosevelt medal. giving a total composition of 91.67% Cu and 8.33% Ni. This composition was selected because it gave similar mass (now 2.268 grams instead of 2.5 grams) and electrical properties (important in vending machines)—and most importantly, because it contained no precious metal. The Roosevelt dime has been minted every year, beginning in 1946. Through 1955, all three mints, Philadelphia, Denver, and San Francisco produced circulating coinage; production at San Francisco ended in 1955, resuming in 1968 with proof coinage only. Through 1964 "D" and "S" mintmarks can be found to the left of the torch. From 1968, the mintmarks have appeared above the date. None were used in 1965–67, and Philadelphia did not show a mintmark until 1980 (in 1982, an error left the "P" off a small number of dimes, which are now valuable). To commemorate the 50th anniversary of the design, the 1996 mint sets included a "W" mintmarked dime made at the West Point Mint. A total of 1,457,000 dimes were issued in the sets, making it the lowest mintage Roosevelt dime up to that time. Since then, the "P" mint mark 2015 reverse proof dime and "W" mint mark 2015 proof dime, minted at Philadelphia and West Point for inclusion in the March of Dimes collector set, have the lowest mintages with 75,000 pieces struck for each.