Кіріспе
Жаңа монетаның арнайы ерте үлгілері. Дәлелді монета – монетаның жаңа түрінен шығарылған, тарихи түрде қалыптарды тексеру (нәрсенің дұрыстығын көрсету үшін) және мұрағатта сақтау мақсатымен жасалған арнайы алғашқы үлгілерді білдіреді. Бүгінде дәлелді монеталар көбінесе монета коллекционерлері (нумизматтар) үшін көптеп соғылады. Көптеген елдер дәлелді монеталар шығарған. Дәлелді монета дайындау процесінде әдетте қалыптарды жылтырату жұмыстары жүргізіледі. Оларды әдетте қалыпты айналымдағы монеталардан өткір жиектері мен дизайнымен, сондай-ақ монета дизайнына жатпайтын, тегіс "беттерімен" (салаларымен) ажыратуға болады. Қазіргі заманғы дәлелді монеталардың қалыптарына кейде химиялық заттар қолданылады, бұл дизайнның белгілі бір бөліктерін мұңғақты етуге, ал жылтыратылған беттерін айнадай жылтыр етуге мүмкіндік береді. Бұл эффектіге қол жеткізу үшін бұрын қалыптарды құммен шашу және матовый дәлелдеу сияқты басқа да әдістер қолданылған. 19 ғасырдың басындағы дәлелді монеталардың бедері тіпті сызылғандай көрінеді, бірақ бұл өндіріс процесінің бір бөлігі болған. "Дәлел" термині монетаның күйіне емес, оның жасалу әдісіне қатысты. Сертификациялық орталықтар дәлелді монеталарға сандық баға беріп, сапасын анықтай алады. PR70 – дәлелді монетаға берілетін ең жоғары баға, ол өте жақсы үлгіні көрсетеді, ал PR69 және одан төмен бағалар соққының, орталықтанудың, бөлшектерінің немесе монетаның басқа да аспектілеріндегі кемшіліктерді көрсетеді. Көптеген дәлелді монеталар жоғары қысыммен екі рет соғылады. Бұл әдетте көзге көрінетін екіленуге әкелмейді, бірақ монетаның бедерінің толыққанды соғылуын қамтамасыз етеді, нәтижесінде бастапқы қалыптың күрделі элементтері дәлелді монетада, айналымдағы монеталардағыдай егжей-тегжейлі болмауы мүмкін. Соққаннан кейін олар жеке-жеке сақталады, ал қалыпты монеталар жәшіктерге тасталады.
Proof coinage refers to special early samples of a coin issue, historically made for checking the dies (as in demonstrating that something is true) and for archival purposes. Nowadays proofs are often struck in greater numbers specially for coin collectors (numismatists). Nearly all countries have issued proof coinage. Preparation of a proof striking usually involved polishing of the dies. They can usually be distinguished from normal circulation coins by their sharper rims and design, as well as much smoother "fields" – the blank areas not part of the coin's design. The dies for making modern proof coins are often treated with chemicals to make certain parts of the design take on a frosted appearance, with the polished fields taking on a mirror finish. Several other methods have been used in the past to achieve this effect, including sand blasting the dies, and matte proofs. Proof coins of the early 19th century even appear to be scratched, but it was part of the production process. The term "proof" refers to the process by which the coins are made and not to the condition of the coin. Certification agencies can grade and assign numerical ratings for proof coins. A PR70 coin is the highest grade possible for a proof coin and indicates a perfect example, with PR69 and lower grades reflecting some deficiency in the strike, centering, details, or other aspect of the coin. Most proof coins are double struck under higher pressure. This does not normally result in doubling that is readily observable, but does result in the devices being struck fully, resulting in intricate elements of the original die being present on the proof that may not be present in such detail on circulation strikes. After being struck, they are separately and individually handled, in contrast to normal coins which are thrown into bins.
АҚШ-тың монеталары
АҚШ 1916 жылы сынақ монеталарын соғуды тоқтатты, бірақ кейінірек бірнеше үлгі сақталған. 1936 жылдан 1942 жылға дейін сынақ монеталарын АҚШ Монетаханасынан жекелеп тапсыруға болады. 1950 жылдан бастап тұтынушылар сынақ монеталарын тек толық жинақ ретінде ғана тапсыруға мүмкіндік алды. 1950 жылдан 1955 жылға дейін сынақ жинақтары қорапқа салынып, әрбір бес монета целлофан қапқа мөрленген. 1955 жылы бастапқы «қорап» қаптамасы сақталды және жапсырмалы қаптама енгізілді, онда монеталар целлофанға мөрленіп, конвертке салынды. Жапсырмалы қаптама 1964 жылға дейін қолданылды, содан кейін монеталар әртүрлі стильдегі қатты пластикалық қаптамаларға мөрленді. (1965-1967 жылдары сынақ жинақтарының өндірісі тоқтатылды және олардың орнына арнайы монета жинақтары жасалды. Олар Сан-Францискодағы сынақ кеңсесінде соғылды, бірақ «S» монета белгісі болған жоқ.) 1936 жылдан 1942 жылға дейін (1942 жылы бес монеталық және алты монеталық нұсқасы ұсынылды, соңғысында күміс соғыс уақытындағы никель болды) және 1950 жылдан 1972 жылға дейін цент, никель, дим, ширек және жарты доллар кірді. 1975 жылдан бастап Сан-Франциско Монетаханасы сынақ монеталарын жасау үшін негізгі орын болды, 1979-81 және 1999 жылдардағы Сьюзан Б. Энтони долларынан және 1980-жылдардың басындағы центтердің бір бөлігінен басқа. Долларлар мен ширектерде «S» монета белгісі бар, бірақ центтер Филадельфияда соғылғандарынан (олар сол жылдардағы Сан-Франциско мен Денверден соғылған монеталардан айырмашылығы, монета белгісі жоқ) ешқандай айырмашылығы жоқ. 1973 жылдан 1981 жылға дейін доллар да, сондай-ақ 2000 жылдан бастап қосылды. 1999-2008 жылдар аралығындағы сынақ жинақтарында 50 штаттың бес түрлі ширегі болды. 2004-2005 жылдар аралығындағы серияда екі Льюис және Кларк никелі де бар. 2007-2016 жылдар аралығындағы сынақ жинақтарына президенттік долларлар да кірді. 2010-2021 жылдар аралығындағы сынақ жинақтарында әртүрлі ұлттық саябақтар мен ескерткіштерді бейнелейтін Американың әдемі ширек доллары бар. 2009 жылы шығарылған сынақ жинағында 18 монета болды, бұл ең көп саны, өйткені сол жылы Линкольн центінің төрт түрлі кері жағы, Колумбия округінің және АҚШ территорияларының ширек доллары бағдарламасы бойынша шығарылған алты ширек доллар, төрт президенттік және бір түпнұсқа американдық доллар соғылды, сондай-ақ бес центтік, дим және жарты доллар монеталары кірді. Тек 2009 жылғы центтер, 50 штаттың ширек доллары, Американың әдемі ширек доллары, президенттік долларлар және Америка инновациялық доллары бар сынақ жинағы да қол жетімді. АҚШ Монетаханасы арнайы сынақ жинақтарын шығарды, мысалы 1976 жылы 40% күміспен қапталған үш монетадан тұратын сынақ жинағы: АҚШ-тың екі жүз жылдығына арналған арнайы кері жағы бар ширек доллар, жарты доллар және доллар монеталары. 1971 жылдан 1974 жылға дейін күміспен қапталған Айзенхауэр доллары қоңыр ағаштан жасалған қорапшаға салынған пластикалық қаптамада шығарылды және «Қоңыр Айкс» деп аталды. Сюзан Б. Энтони доллары 1999 жылы соғылды. Бұл долларлар жеке сатылып, сол жылғы сынақ жинағына енгізілмеген болса да, кейбір үшінші тараптар басқа жылдардағы қаптамаларды пайдаланып, долларды қамтитын 1999 жылғы сынақ жинақтарын жасады, бұл АҚШ Монетаханасын бұл жинақтар үкімет шығарған жинақтар емес екенін халыққа ескертуге мәжбүр етті. 2009 жылға арналған «Монеталар мен жылнамалар» жинағы шығарылды, онда Линкольн центінің 4 түрлі дизайнының әрқайсысы және арнайы таңбаланған Линкольн күміс доллары болды. «Prestige Proof» деп аталатын басқа жинақтарда да таңдалған ескерткіш монеталар бар. Бұл жинақтар 1983 жылдан 1997 жылға дейін (1985 жылды қоспағанда) қосымша сыйлықақымен сатылды. Legacy Proof жинақтарында көрсетілгендей, бұл практика 2005 жылдан 2008 жылға дейін қайта жаңартылды. Кейде Монетахананың тексеру процесінен қашып, өте сирек және қымбат сынақ жинақтарына әкелетін қателер болады. Бұл кем дегенде жеті рет болды: 1968 S, 1970 S және 1975 S, сондай-ақ 1983 S Prestige жинағында әрқайсысында монета белгісі жоқ дим болды; 1971 S жинақтарының аз бөлігінде монета белгісі жоқ никель болды; 1990 S жинақтарында монета белгісі жоқ пенни болды. Бір жылда шығарылған басқа жинақтарға қарағанда аз таралған монета түрлерімен шығарылған сынақ жинақтары соншалықты сирек (немесе қымбат) емес. Бұларға 1960 және 1970 жылдардағы S жинақтары кіреді, екеуі де «кішкентай дата» немесе «үлкен дата» түрінде кездеседі, бұл Линкольн центіндегі датаның мөлшері мен орнына қатысты. 1979 S және 1981 S жинақтарының әрқайсысы «I тип» немесе «II тип» нұсқасында келеді, онда барлық монеталардағы «S» монета белгісі «толтырылған» (сондай-ақ «көпіршік» монета белгісі деп белгіленеді) немесе «ашық» болады. 1964 жылғы жинақта Кеннеди жарты долларында президенттің портретінде «күшейтілген шаш» дизайнының нұсқасы бар. Дизайн өндіріс барысында өзгертілді (әдетте Жаклин Кеннедидің өтініші бойынша) шашқа тегіс көрініс беру үшін. Бұл «күшейтілген шаш» нұсқасының сәл сирек болуына және «қалыпты» нұсқадан жоғары бағаға ие болуына әкелді. 1992 жылдан бастап Монетахана сынақ жинақтарын күміс және базалық металлдан жасады. Сонымен қатар, 1992 жылдан 1998 жылға дейін сәнді қаптамасы бар «Күміс премьерасы» жинақтары ұсынылды. АҚШ-тың ескерткіш және құйма платина, палладий, алтын және күміс монеталары да әдетте соғылмаған және сынақ түрлерінде шығарылады, кейде әртүрлі монета белгілерімен. 1992 жылдан 2018 жылға дейін күміс сынақ жинағындағы күміс монеталары «монета күмісін», 90% күміс және 10% мыс құрамын қамтыды, бұл 1964 жылға дейін соғылған монеталардың күміс құрамымен бірдей. 2019 жылдан бастап күміс сынақ жинағындағы күміс монеталары «таза күміс», 99,9% күміс құрамында шығарылды, бұл күміс құйма монеталарының күміс құрамымен бірдей. 1947 жылдан бастап АҚШ Монетаханасы «жинақтарды» шығара бастады, ал қолданылған терминологияның өзгешелігіне байланысты бұл жинақтар мен сынақ жинақтары арасындағы айырмашылықты түсінуде шатасушылық тудырады. Бұлар арнайы қаптамаға салынған соғылмаған монеталар, әдетте сынақ монеталарына қарағанда арзан да, құнды емес. Дегенмен, кейбір ерекшеліктер бар. 1947 жылдан 1958 жылға дейін (1950 жылы шығарылмаған) картондағы ұстағыштарға салынған екі жинақ шығарылды және коллекционерлердің арасында жоғары сұранысқа ие. Жинақтарда әртүрлі Монетаханалардан монеталар болғандықтан, жинақтағы құйма металлдың құны жинақтағы сынақ монеталарынан асып түсуі мүмкін. Тағы бір ерекшелік – 1996 жылғы жинақ, ол Филадельфия және Денвер Монетаханаларынан монеталармен қатар, Рузвельт димнің Вест-Пойнт Монетаханасынан шығарылған нұсқасын (Рузвельт димінің 50 жылдығына арналған) қамтыды және тек осы жинақта қол жетімді болды. 1965 жылдан 1967 жылға дейін Монетахана сынақ немесе соғылмаған монеталарды сатпады, тек гибридтік өнімді, «арнайы жинақтарды» сатты, олардың ешқайсысы ерекше құнды емес. 2005 жылдан 2010 жылға дейін АҚШ Монетаханасы соғылмаған жинақтарындағы монеталарға арнайы «жатық жылтыр» жалатылған, бірақ 2011 жылы «жарық жылтыр» жалатылған, өндіріс процесінде туындаған іздердің көрінуін азайту үшін. Филадельфия және Денвер Монетаханалары 1973 жылдан бері (Денвер үшін 1972 жылдан) өз сыйлық дүкендерінен жылдық «естелік жинақтарды» сатты. Бұлар жинақ емес және әдетте жоғары коллекционерлік құнға ие емес, бірақ 1982 және 1983 жылғы жинақтар сұранысқа ие, өйткені сол жылдары «ресми» жинақтар шығарылмады. Естелік жинақтардың сатылымы 50 штаттық ширек долларлардың іске қосылуымен 1998 жылы аяқталды. Соңында, жеке дилерлер ресми емес «жылдық жинақтарды» жасады, белгілі бір жылдың барлық номиналын жеке қаптады. Соңғылары жеке монеталарынан артық құнға ие емес. Қоғам мүшелері ұсынылып жатқан өнімдерді түсінуге және қолда бар және бұрынғы жинақтар мен сынақ жинақтарын Монетаханадан тікелей алуға көңіл бөлуі керек.