Кіріспе

Ескі Футарк және Аңгло-саксон рунасы – руна

Отала, сондай-ақ ēðel және odal деп те белгілі, Ескі Футарк және Аңгло-саксон Футорк жазу жүйелерінде «o» және «œ» дыбыстарын білдіретін руна. Оның атауы қайта құрылған протогерман *ōþala "мұра; мұрагерлік, мұрагерлік мүлік" сөзінен шыққан. Жаңа Футарк тілінде кездеспегендіктен, ол шамамен 8-ші ғасырда Скандинавия жазбаларынан жоғалып кеткен, бірақ 11-ші ғасырға дейін Англияда қолданыла берді, онда ол кейде қолжазбаларда «ēðel» («отан») сөзінің қысқартылған түрі ретінде пайдаланылды, бұл сол кездегі басқа руналардың қолданылуына ұқсас. Еуропада тарихи түрде қолданылған свастика және кельттік крест сияқты, отала да нацистік партия және неонацистер сияқты ашық оңшыл топтар тарапынан қолға алынды, олар оны арий мұрасы сияқты идеяларды бейнелеу үшін пайдаланды. Бұл қолданыс толығымен заманауи және ешқандай ежелгі немесе ортағасырлық деректерде расталмаған. Руна нәсілшілдікке қарсы емес контексте де, Heathenry-де де, сондай-ақ Дж.Р.Р. Толкин шығармалары мен бейне ойындар сияқты кең таралған мәдениетте де қолданыла беруде.

Атауы мен этимологиясы

Рунаның жалғыз расталған атауы – "отан" дегенді білдіреді. Осыған және басқа герман тілдеріндегі "ate" және "adal" сияқты туыс сөздерге сүйене отырып, "ата-баба жері", "туған-туысқандарына тиесілі жер" және кеңейтілген мағынада "мүлік" немесе "мұра" деген мағынадағы атау қалпына келтіріледі. ōþalą сөзі өз кезегінде "асылдық" және "мінез-құлық" деген мағынаны білдіретін "асыл" сөзінен туындаған. ōþalą сөзінен алынған терминдер кейбір герман есімдерінде, әсіресе Ульрихте қалыптасу элементтері болып табылады. "Одал" термині скандинавиялық мұрагерлік заңдарын білдіреді, ол бірнеше буын бойы жерді иеленген отбасыларға жер құқығын бекітіп, оны басқаларға сатуды шектеді. Бұл, басқа да мәселелермен қатар, жақын туыстар емес еркектерге қарсы қыздардың мұрагерлік құқықтарын қорғады. Осы заңдардың кейбіреулері Норвегияда Odelsrett (аллодиялық құқық) ретінде бүгінге дейін қолданыста. Шетланд, Оркни және Мэн аралындағы Удал заңдары дәстүрі де осы түбірден шыққан.

Ақсақал Футарк о-руны

Оруна ертеректе, 3 ғасырдағы жазуларда кездеседі, мысалы Торсберг қапсырмасы (DR7) және Вимозе жоңқасы (Vimose Høvelen, DR 206). Гот тіліндегі сәйкес әріп – (грек тіліндегі Ω-дан туындаған), оның атауы oþal болған. Отала рунасы 6-шы немесе 7-ші ғасырға жататын кейбір аралық жазуларда, мысалы Гумарп, Бьёркеторп және Стентофтен рун тастарында табылады, бірақ ол 8-ші ғасырға қарай Скандинавия жазбаларынан жоғалады. Осы кезде ескі норвеж тіліндегі "о" фонемасы Жаңа Футарк таңбаларымен "у" фонемасы сияқты, Ur рунасы арқылы жазылады. Пиетросса сақинасындағы отала рунасы "*oþal" сөзін бейнелеу үшін қолданылған, бұл сақинаның мұра ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Сол сияқты, Вольфганг Краузе о рунаның Торсберг қапсырмасының жазуында иелік белгісін көрсететін идеограф ретінде қолданылғанын болжады, жазуды owlþuþewaz деп оқып, O[þila] W[u]lþu þewaz – "Вулшуздың қызметшісі мұралық иелікке ие болды" деп түсіндірді.

Пайдалануы мен пішіні

Англосаксон рундары 24 Үлкен Футарк рундарының толық жиынтығын сақтайды (жаңалықтар енгізуден басқа), бірақ кейбір жағдайларда бұл рундарға англо-фриздік дыбыс өзгерістеріне байланысты жаңа дыбыс мәндері беріледі. Отала рунасы осындай жағдайдың мысалы: англосаксон жүйесіндегі "o" дыбысы қазір ōs ᚩ арқылы, ескі Ansuz рунасының туындысы ретінде беріледі; Отала рунасы көне ағылшын тілінде ēðel (ōþila түрінде) деп аталады және "œ" дыбысын білдіру үшін қолданылады, бірақ эпиграфияда сирек кездеседі (тек футхарк қатарында кездесуден басқа). Кейбір рун жазуларында, мысалы, Беагноттың сеаксінде және жиі қолжазбаларда, отала екі қисайған сызықтың орнына бір тік сызықпен жазылады, мүмкін оның қарапайым түріне байланысты. Руна сондай-ақ "этель" немесе "œþel" ("ата-бабалардың мүлігі немесе жері") сөзінің қысқартылған түрі ретінде Беовульф, Вальдере және Орозиустың "Historiae adversus paganos" көне ағылшын аудармасында қолданылады. Бұл сол кездегі кең таралған практикаға ұқсас, онда рундар , және рунаның атын жазу үшін де қысқарту ретінде қолданылды.

Әдетті түрде оңшылдардың символы ретінде пайдалану

Қанатты немесе аяқты отала рунасынан (серифтері бар) алынған символ, нацистік Штуцштафелдің (СС) нәсілдік тазалығын сақтауға жауапты болған СС-тің нәсіл және қоныстану бас кеңсесінің таңбасы болды. Ол сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия демеушілік еткен Тәуелсіз Хорватия мемлекетінде әрекет еткен 7-ші СС ерікті тау дивизиясы «Принц Юген» этностық немістерінің (Volksdeutsche) эмблемасы болды. Руна және қанатты символ Германиядағы неонацистік «Викинг Югенд» және Оңтүстік Африкадағы «Англо-африкандық Бонд», «Буэремаг», «Бланке Бевридингсбевинг», итальяндық неонацистік «Ұлттық авангард» тобы, Африка студенттік федерациясы және таратылғанға дейін «Ақ азат ету қозғалысы» қолданды. 2016 жылдың қараша айында Ұлттық социалистік қозғалыстың жетекшілері өздерінің формалары мен партиялық атрибутикасындағы нацистік үлгідегі свастиканы отала рунасымен ауыстыру ниетін жариялады, бұл саяси ағымға ену әрекеті болды. Руна, сондай-ақ Тиваз рунасы және кельттік крест сияқты Еуропа мәдениеттерінен алынған басқа дәстүрлі символдармен, сонымен қатар Крайстчерч мешітіне шабуыл жасаған Брентон Харрисон Тарранттың нацизм және оңшыл экстремизммен байланысты лозунгтарымен бірге қолданылды. «Heathen Front» 1990-2005 жылдар аралығында белсенді болған неонацистік топ, ол нәсілшілдік дін ұстанды және оталаның баламалы атауына сілтеме жасай отырып, өз идеяларын одализм деп сипаттады. Рунаны қолданатын ақ үстемдікшілер көбінесе ол «ақ» немесе «арий» халқының мұрасын немесе шетелдіктерден бос болуы керек жерін бейнелейді деп мәлімдейді. Алайда, бұл қолдану топтардың жаңадан ойлап тапқан нәрсесі екендігі және қазіргі заманға дейінгі ешбір деректе расталмағаны айтылады, рунолог Майкл Барнс бұл «толыққанды қиял өнімі» деп атады.

Төтенше оңшылдық символы ретінде қолданылуы

Кейбір жағдайларда жеке тұлғалар мен ұйымдар рунаны ашық оңшыл символ ретінде пайдаланғаны үшін айыпталып отыр, мысалы, 2014 жылдың сәуірінде британдық Topman киім компаниясы оны киім коллекцияларының бірінде қолданғаннан кейін өтініш айтты. Сонымен қатар, 2021 жылдың 25-28 ақпанында Флорида штатының Орландо қаласында өткен Консервативті саяси іс-қимыл конференциясында (CPAC) негізгі сахнаның еден жоспары қанатты отала рунасының пішініне ұқсады, бұл дизайнның неге таңдалғаны туралы әлеуметтік желілерде әртүрлі болжамдарға себеп болды. CPAC төрағасы Мэтт Шлапп бұл салыстыруларды "аса корлаушы және қаралағыш" деп мәлімдеді. Design Foundry дизайн фирмасы кейін сахна дизайнына жауапкершілікті өз мойнына алып, "бал залының және әлеуметтік арақашықтық талаптарының шектеулерін ескере отырып, кеңістікті тиімді пайдалануға тырысқанын" айтты. ACU және CPAC коммуникация директоры Ян Уолтерс Design Foundry компаниясымен ынтымақтастықты тоқтатуға уәде берді. "Death in June" нео-фолк тобы "Totenkopf 6" логотипімен бірге "Come Before Christ And Murder Love" 7 дюймдік пластинкасының мұқабасында отала рунасын пайдаланды. Топ ашық түрде оңшыл идеологияларды қолдамайды, бірақ ғалымдар топтың нацизмге деген қызығушылығын және нацистік және жалпы фашистік суреттерді кеңінен пайдаланғанын атап өтті.

Қасиетті емес

Отала, басқа рундармен қатар, көбінесе неоязычниктердің (Heathens) практикасында маңызды орын алады және әдетте заттарды безендіруге, сондай-ақ татуировкаларға қолданылады. Фашистік идеологияны ұстанатын топтардың отала сияқты рундарды пайдалануы кейбір неоязычниктердің (Heathens) ұйымдары тарапынан қатты айыпталды, оның ішінде Asatru UK "[біздің] діннің символдарын жеккөру мақсатында фашистік немесе кез келген басқа да қозғалыстардың қолдануына толық қарсымыз" деген ресми мәлімдеме жасады.

Танымал мәдениет

Диффамацияға қарсы лига атап өткендей, рундық әліпбинің бір бөлігі болғандықтан, отала руны жиі нәсілшілдік мағынасыз қолданылады және оның мағынасын контекстке қарай түсіну керек. Басқа тарихи рундар сияқты, отала руны Дж. Р. Р. Толкин "Хоббит" кітабында, Трордың Еребор картасында көрсетілгендей, сондай-ақ "Сақиналар Иесі" кітабында және Толкиннің "Легендариумда" сипатталған карликтердің Сирт жазу жүйелерінің негізі ретінде пайдаланған. Отала 2018 жылы жарық көрген Northgard ойынындағы "Лоре" ресурсының символы ретінде де қолданылады. Рунаның атауы "Жұлдыздық қақпа SG 1" сериалында да қолданылады, онда Отала – Асгардтар мекендеген Ида галактикасындағы әлем.