Кіріспе
Аяқ киімді бекітуге арналған баулар немесе шнурлар
"Баулы" лақап атымен танымал футболшы
Аяқ киім баулары, сондай-ақ АҚШ ағылшын тілінде "shoestrings", ал Ұлыбритания ағылшын тілінде "bootlaces" деп аталады. Олар аяқ киім, етік және басқа да киімдерді бекіту үшін қолданылатын жүйе. Әдетте, олар бір жұп жіп немесе шнурдан тұрады, әр аяқ киімге біреуден, екі басы қатты ұштармен – аглеттермен аяқталады. Әр аяқ киім бауы аяқ киімнің екі жағындағы тесіктер, көздер, иірімдер немесе ілгектер арқылы өтеді. Бауларды босату арқылы аяқ киімді аяқты кіргізу немесе шығару үшін жеткілікті кең ашуға болады. Бауларды тартып, ұштарын байлау арқылы аяқ аяқ киімнің ішінде берік ұсталады. Бауларды түрліше байлауға болады, ең көп таралғаны – қарапайым тоға.
Аяқ киімнің байлау
Аяқ киімнің ш lacesін түйінмен бекіткен кезде, ш lace қысылады немесе жатырылады. Негізінен, осының арқасында ш lace шешілмейді. Іс жүзінде, ш lace түйіннің ішінде бос ұшынан тар болады, ал бос ұшы кішірейіп, түйін арқылы сырғана алмайды. Әдетте, жалпақ түтікшелі ш lace дөңгелек ш laceге қарағанда оңай байланады, себебі жалпақ ш lace түйін ішінде көбірек қысылады. Дегенмен, көптеген ш laces дөңгелек болып келеді және мақта жіптен жасалған өзегі болады, әсіресе бут ш laces. Олардың берік байлануы үшін, ш lace ішіндегі өзегі жұмсақ және икемді болуы керек. Ш laceтің шешілуіне себеп болатын екінші фактор – түйіннің сырғанауы. Бұл үйкелістің жетіспеуінен туындайды. Мақта ш laces дөңгелек бетке ие және полиэстерге (ш laces жасауда ең көп қолданылатын жіп) қарағанда сенімді түйін жасайды. Сонымен қатар, ш lace тегіс немесе жоңқа болуы мүмкін, бұл да оның қасиеттеріне әсер етеді. Үйкелісті арттырып, түйіннің сырғанауын тоқтататын балау және силиконмен өңдеу сияқты қосымша өңдеу әдістері бар. Бұл – тау жүруге арналған аяқ киімдерінің ш lacesін жасаудағы маңызды дизайн факторлары.
Жалпы доға
Аяқ киімнің баулары көбінесе аяқ киімнің үстіңгі жағында қарапайым доға түйінімен байланады. Бұл аяқ киімді бекітуден бөлек, тартылғаннан кейін көрініп тұратын баудың ұзындығын да қысқартады. Көбінесегі доға екі жарты түйінден тұрады, олар бірінің үстіне бірін байланады, ал екінші жарты түйін оңай шешілуі үшін ілмектелген болады. Қажет болған жағдайда, түйіннің бір немесе екі ұшын тартып, оны тез босатуға болады. Жарты түйіндерді байлағанда, оңнан солға жарты түйін, содан кейін солдан оңға жарты түйін (немесе керісінше) шаршы немесе риф түйінін құрайды, ол аяқ киім бауларын байлау үшін тиімді түйін. Дегенмен, екі рет қатарынан оңнан солға жарты түйін (немесе екі рет қатарынан солдан оңға жарты түйін) байлау нәтижесінде белгілі әже түйіні пайда болады, ол әлдеқайда нашар ұсталады. Оны пайдаланатындардың көпшілігі аяқ киім бауларын жиі қайта байлап отыруға мәжбүр болады. Егер ілмектер аяқ киімнің бойымен (солдан оңға) жатса, түйін шаршы түйін болуы мүмкін. Егер олар аяқ киімнің ұзындығы бойынша (топтан өкшеге) жатса, түйін әже түйіні болуы мүмкін.
Басқа да қауіпсіз түйіндер
Жалпы аяқ киімнің бауларын байлаудың бірнеше қауіпсіз баламалары бар, мысалы, "Түркіз тасбақа бау түйіні", "Шаршыгердің түйіні", "Жақсы бау түйіні", "Хирургтің бау түйіні" және "Ианның қауіпсіз бау түйіні" немесе қос тұғырлы түйін. Мұндай түйіндердің бірі 1999 жылы "Бау байлау жүйесі" деген атаумен патенттелген. Бұлардың бәрі түйіндің жоғарғы бөлігін бір рет емес, екі рет ораудың бірдей идеясының әртүрлі нұсқалары, нәтижесінде дайын түйіннің сыртқы түрі шамалы ғана өзгеше, бірақ баулар ортасынан екі рет оралған. Бұл екі рет орау аяқ киімнің бауларын жақсы ұстайды, сонымен бірге оларды бос ұштарынан (сәл күшпен) тартып шешуге мүмкіндік береді. Мүмкін, ең оңайы, сонымен қатар шағын және тиімдісі – әдеттегі бауды байлағаннан кейін, оның жанындағы жартылай бауына бір немесе екінші бос ұшымен жартылай түйін байлау; ол екінші (түйінделмеген) бос ұшын тартып шешіледі.
Аяқ киімнің шнурлары
Бұл, көптеген таралған байлау әдістерін қолданып, аяқ киімнің екі жағын тесіктер, көздер, иірімдер немесе ілгектер арқылы өткізілген баулармен ұстап тұру процесі. Шындығында, алты жұп көзі бар аяқ киімді байлаудың шамамен екі триллионға жуық әртүрлі жолы бар.
Тура арқалық шнурлар
Тіке шнурлар сырттан қаралғанда көлденең және параллель болып көрінеді. Формальды аяқ киімдер әдетте таза және ұқыпты көрінісін сақтау үшін тіке шнурлауды талап етеді. Бұл әсіресе Oxford сияқты жабық шнурлау жүйесін қолданатын классикалық аяқ киімдер үшін маңызды, себебі шағылысқан шнурлаудың орталық қиылысы аяқ киімнің екі жағын ортада біріктіруге кедерілдіреді.
Кескіндемелі байлау
Ең көп таралған, "крисс-кросс" деп аталатын балау әдісі, сонымен қатар ең берік және тиімді әдістердің бірі болып табылады. Дегенмен, бұл әдіс көбінесе күнделікті аяқ киімге, мысалы, кроссовкалар мен ботинкаларға қолданылады. Дерби туфлілерін тік немесе крисс-кросс балау арқылы баулауға болады.
Басқа байлау әдістері
Көптеген аяқ киім байлау әдістері нақты функционалдық артықшылықтармен жасалған, мысалы, жылдамырақ немесе оңайрақ тартылуы немесе босатылуы, мықтырақ байлануы, ыңғайлы болуы, байлаудан көбірек немесе аз қолдануы, жарасымдылықты реттеу, сығуды болдырмау және аяқ киімнің нақты түрлеріне сәйкес келу. Мұндай әдістердің бірі 2003 жылы "Қос спиральді аяқ киім байлау процесі" деп патенттелген, ол қос спиральды схемамен жүзеге асырылады және аз үйкеліске, сондай-ақ жылдам және оңай тартылуы мен босатылуына әкеледі. "Rinlers Instant Lace Up" деп аталатын тағы бір әдіс, жылдам тарту мен босату үшін қосымша керек-жарақтарды пайдаланады. Көптеген басқа байлау әдістері тек сыртқы түрі үшін жасалған, көбінесе функционалдылықтың есебінен. Ең танымал әшекейлік әдістердің бірі – шағын клеткалы байлау, оны өрнегін бұзбай тарту немесе босату өте қиын. Шағын клеткалы байлауы бар аяқ киімдер көбінесе "сырғанап кигізілетін" деп есептеледі.
Тарих
Аяқ киімнің тарихын анықтау, аяқ киімнің қашан пайда болғанын анықтау сияқты қиын. Археологиялық жазбаларда аяқ киім туралы мәліметтер сирек кездеседі, себебі аяқ киім әдетте тез тозатын материалдардан жасалған. Арменияның Арени 1 аяқ киімі, шамамен б.з.д. 3500 жылға дейін сақталған, қарапайым былғары аяқ киім болып табылады, оның былғарыдан жасалған "баулары" теріге ойылған "көздерден" өтеді. Шамамен б.з.д. 3300 жылы өмір сүрген Мұздық Эцци киген күрделі аяқ киімдер лайдың қабығынан жасалған "баулармен" байланған. Жоғарғы таптың римдік кальцеусының көп бөлігі алдыңғы жағындағы ілгектерге немесе көзге орнатылған кең таспалармен байланған, содан кейін әдемі түйілген. Ал қазіргі кездегідей білетін аяқ киімнің бауларына келетін болсақ, Лондон мұражайында 12 ғасырға дейін сонатын ортағасырлық аяқ киімнің мысалдары сақталған, олар аяқ киімнің алдыңғы немесе бүйір жағындағы бірнеше ілгектерден немесе көзге арқылы өтетін және түйінмен байланатын бауларын көрсетеді, еркін ілініп тұрмайды. Шындығында, Тамплиерлер орденінің кодексі аяқ киімнің бауларын "құмарлық пен жалтақдық" деп қарап, киюге тыйым салған.
Мифтер
Бір танымал аңыз бойынша, Ұлыбритания үшін соғысқан Гуркха сарбаздары жермен жүріп, кездескен әріптестерінің аяқ киімдерінің шнурларын қолдарымен тексерген. Британдық сарбаздар тік немесе таяқша тәрізді шнурлауды қолданса, жапондық әскерлер кері байланысқан шнурлауды қолданған. Сондықтан кері байланысқан шнурлар – өмір мен өлім арасындағы шешім болуы мүмкін. Осы себепті британдық әскерлерге шнурларды дұрыс байлаудың маңыздылығы ескертілген. Бұл оқиғаның растығына қарамастан, Гуркха сарбаздары қараңғыда кездескен сарбаздардың аяқ киімдері мен шнурларын тексеріп, олардың дос немесе жау екенін анықтағандары туралы дерек бар.
Аяқ киім ілгіштері
Көптеген аяқ киім шнурларына арналған аксессуарлар бар. Шнурларды тығыз байлауға көмектесетін ілгектер бар. Олар әсіресе конькилер үшін өте пайдалы, себебі конькилерде шнурларды жақсы тарту маңызды. Шнур қаптары шнурларды қорғайды, әсіресе күрес спортында. Шнур әшекейлері мен түрлі-түсті шнурлар сәндік мақсатта қолданылады. Кейбір шнурлар қымбат бояулармен боялады, ал кейбірлеріне "жеке" түстер тұрақты маркерлермен салынады. Кейбір киім талаптары (әсіресе жоғары мектептерде) түсті шнурлар мен әшекейлерді қабылдамайды. Шнур бекіткіштері шнурларды бірге ұстап, байлау қажеттігін жояды. Аяқ киім шнурларының ұштары, кейде деубре деп аталатын, екі тесігі немесе ойығы бар, олар арқылы шнур өтеді. Бұл ұштар аяқ басына жақын шнур бөлігінде, яғни соңғы шнурда орналасады, сонда ұшқышқа салынған сурет немесе жазу көрінеді (оң жақта көрсетілгендей).