Кіріспе

Жай түйін, арқанның соңында тұрақты ілмек жасау үшін қолданылады. Ұлыбританияның суасты кемелерінің төтенше жағдайларға жауап беру сынақ бағдарламасы.

Боулин (/b//oʊ//l//ɪ//n/ немесе /b//oʊ//l//aɪ//n/) – арқанның соңында тұрақты ілмек жасау үшін қолданылатын ежелгі және қарапайым түйін. Оның артықшылығы – байлау және шешу оңай; ең бастысы, жүктеме түскеннен кейін де оңай шешіледі. Маңыздылығы үшін боулин кейде түйіндердің патшасы деп аталады. Жапырақ түйіні және иілгіш түйінмен қатар, боулин көбінесе ең қажетті түйіндердің бірі саналады. Жалпы, боулиннің құрылысы жапырақ түйініне ұқсас. Кез келген екі арқанды біріктіретін түйіннің (яғни, бұрылыстың) сәйкес ілмек түйіні болады. Боулин көбінесе сенімді түйін саналғанымен, оның негізгі кемшіліктері – жүктеме болмағанда (немесе циклдік жүктемеде) босап қалуға бейімділігі, бүйірге тартқанда сырғанауы және түйіннің ілмек бөлігінің кейбір жағдайларда аударылуы. Осы кемшіліктерді жою үшін, қауіпсіздік маңызды жағдайларда немесе түйінге қосымша түйінмен бекіту арқылы боулиннің бірнеше қауіпсіз түрлері жасалды.

Тарих

Баулин атауының бұрынғы мағынасы бар, ол желкенді кемелер дәуіріне қатысты. Төртбұрышты кемеде баулин (кейде екі сөзбен жазылады, боу-лайн) – кеменің бауын және жел бағытын қарай шаршы желкеннің шетін ұстап тұратын арқан, осылайша желкеннің кенеттен бұрылып түсуіне (таңғалуына) жол бермейді. Кеме, осы арқандарды мүмкіндігінше кергенде, "тартылған баулинде" деп есептеледі, бұл желге қарай тікелей жүзуге мүмкіндік береді. Баулин түйіні алғаш рет Джон Смиттің 1627 жылғы "Теңіз грамматикасы" атты еңбегінде "Болинг түйіні" деген атпен еске алынған деп саналады. Смит бұл түйіннің берік және қауіпсіз екенін айтып: "Болинг түйіні де өте мықты жасалған және желкендердің тіректеріне арқылы бекітілген, сондықтан желкендер жыртылғанға дейін немесе арқандар үзілгенге дейін одан шығарып алу мүмкін емес" деген. 1954 жылы жүргізілген қазба жұмыстары кезінде ежелгі Египет перғауыны Хуфудың күн кемесінің құрылысында осыған ұқсас түйін табылды.

Қолданылуы

Боулин – сызықтың бір шетінен ілмек жасау үшін қолданылады. Ол арқанның жұмыс бөлігімен, сондай-ақ "құйрық" немесе "ұшы" деп аталатын бөлігімен байланады. Ілмек түйін байланатын кезде бір заттың үстінен немесе ішінен өтуі мүмкін. Сызықтың тұрақты бөлігінен жүк салғанда (тартылғанда) түйін қысылады. Боулин көбінесе шағын кемелерде, мысалы, желкенге жағасын бекіту немесе жаға табанын желкенге байлау үшін қолданылады. Боулин – құтқару түйіні ретінде кеңінен танымал, мысалы, шұңқырға немесе жартастан тік құлаған адамдарды құтқару үшін қолданылады. Бұл түйін мұндай жағдайларда өте пайдалы, себебі оны бір қолмен байлауға болады. Сондықтан, құтқаруға мұқтаж адам бір қолымен арқанды ұстап тұрып, екінші қолымен беліне түйін байлап, құтқарушылармен қауіпсіз жерге тартылуы мүмкін. Федералды авиация басқармасы жеңіл ұшақтарды бекіту үшін боулин түйінін ұсынады. Боулинмен байланған арқан өз күшінің шамамен 2/3 бөлігін сақтайды, ал нақты күші арқанның түріне және басқа да факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Ұлыбританияда бұл түйін білікті өрт сөндірушінің аттестациясы бойынша оқу мақсаттарының бір бөлігі болып саналады.

Қауіпсіздік

Жоғарыда айтылғандай, боулингтің қарапайымдығы оны жалпы мақсаттағы сызықтың соңғы тізбегі үшін жақсы түйін жасайды. Дегенмен, қосымша қауіпсіздік қажет болатын жағдайларда бірнеше түрлері жасалған:

Дөңгелек бұрылыс боулині

Дөңгелек бұрылыс боулині жасау үшін жұмыс аяғын өткізу алдында "қоян тесігін" құру кезінде қосымша бір бұрылыс жасалады.

Су боулині

Қос түйіндік сияқты, су түйіні жұмыс ұшынан өткізбей бұрын, ілмек түйін жасау арқылы жасалады. Ол басқа түрлеріне қарағанда мықтырақ және кедергіге қарсы тұру қабілеті жоғары, әсіресе сулы кезде.

Йосемити боулині

Бұл нұсқада түйіннің жұмысшы ұшы бастапқы айналымның бағытымен ілмекке оралып, түйін тартылғанша бастапқы айналым арқылы қайтадан жоғары өтеді. Йосемити боулині көбінесе тау шаруасында қолданылады.

Басқа нұсқалар

Каубойлық боулинг (сондай-ақ голландтық боулинг), француз боулингі және португал боулингі – боулингтің нұсқалары, олардың әрқайсысы бір ілмек жасайды. (Түйіндердің атаулары көбінесе дәстүрлі және олардың шығу тегін көрсетпеуі мүмкін.) Арқанның тік тұрған бөлігіне күш түсіргенде қысылатын арқан жасау үшін жүгіретін арқанды пайдалануға болады. Бірмингемдік боулингтің екі ілмегі бар; жұмыс бөлігі тік тұрған бөліктің айналасын екі рет айналады («қоян» тесіктен екі рет шығып, ағашты айналады). Басқа екі ілмекті түйіндерге испандық боулинг және боулингтің өзі кіреді; оларды арқанның ұштарына қол жеткізбей ортасында байлап қоюға болады. Үштік боулинг үш ілмек жасау үшін қолданылады. Коссак түйіні – бұл жүгіретін ұшы негізгі бөлігінің емес, ілмектің басталуының айналасына оралған және симметриялы үшбұрышты пішінді түйін. Коссак түйінінің жылғақ нұсқасы Калмык ілмегі деп аталады.