Кіріспе

Бакуба (بَعْقُوبَة; BGN: Ba‘qūbah; сондай-ақ Бакуба және Бақуба деп те жазылады) – Ирактың Дияла провинциясының астанасы. Қала Бағдадтың солтүстік-шығысына қарай, Дияла өзенінің жағасында орналасқан. 2003 жылы халық саны шамамен 280 000 адамды құрады. Бакуба орта ғасырлардағы Хорасан жолында Бағдад пен Хорасан арасындағы бекеттік пункт қызметін атқарды. Аббасид халифаты кезінде Нахраван каналымен суарылатын құрма мен жеміс бақтарымен әйгілі болды. Қазір ол Ирактың коммерциялық апельсин егістіктерінің орталығы ретінде танымал.

Демография және этнография

Бакубаның демографиялық құрамы Ирак тәуелсіздігінен бері үнемі өзгеріп келеді. Осының салдарынан, 2003 жылдан 2008 жылға дейін қала Бағдадтағы шииттерге және басқаларға қарсы зорлық-зомбылыққа бастау берді (толық хронологиялық мәліметтер төменде келтірілген). Содан кейін 2014 жылы ол ИСИД террористерінің бекінісіне айналып, шиит халқына қарсы зорлық-зомбылық қайтадан күшейді. Осы оқиғалардан кейін, Ирактың шиит жасақтары, мысалы, Қата'иб Хезболла, қала мен оның төңірегіндегі сүннит халқынан мыңдаған отбасыны өлтіру, күштеп көшіру және дін өзгерту арқылы кек алды. Шииттер ағыны Бакуба мен оның айналасына қоныстану үшін келіп жатыр (немесе бағытталған), сунниттер көпшілігінің болашақта осындай әрекеттер қайталамауы үшін. Дияла өзенінің екі жағында орналасқан қаланың батыс және шығыс бөліктерінде шиит халқының саны артып, үлкен азшылықты құрады, оның ішінде шығыс бөлігі осы көрсеткіш бойынша басымдыққа ие.

Тарих

Бакубаның атауы арамей тіліндегі "Бет" (үй) және "акуба" (Қорғаушы немесе Жаза) сөздерінен шыққан, яғни "Жаза үйі" немесе "Қорғаушының үйі" деген мағынаны білдіреді. Қала ассириялық геноцидінен қашқан ассириялық босқындар үшін босқындар лагері ретінде пайдаланылды. Қаланың сыртында 40 000 – 50 000 босқынға арналған босқындар лагері құрылды. 1915 жылы Осман империясында болған геноцидтен кейін британдық мандаттық үкімет Иракта ассириялықтар мен армян үшін лагерь ашты. Лагерь әскери билікпен басқарылды, ал кейіннен лагерьде тұрған ассириялықтар Ирак жасақтарына қатыстырылды.

Ортағасырлық тарих

Бақүба Сасанидтер дәуірінде құрылған болуы мүмкін. Аббасид халифаты кезінде Бакуба Нахраван каналында, каналдың Ұлы Катул кезеңінің соңында және Тамарра кезеңінің басында орналасқан. Бағдадтан Хорасанға қарай бағытталған негізгі жол осы кезеңде Бакубаны араламай, Джиср Нахраван қаласы арқылы өтіп кеткенімен, Жоғарғы Нахраван ауданының астанасы Джиср Нахраван емес, Бакуба болды. Дегенмен, сәлжүк сұлтандары Нахраван каналын қазуды немесе күтіп-жөндеуді ұмытты, ал 1200 жылдардың басында Якут әл-Хамави тұсында канал толығымен лайланып, оның суарған жерлері өңделмей қалды. 14 ғасырда Хамдалла Мустафи Джиср Нахраванның қирағанын және Хорасанға баратын жолдың енді Бакуба арқылы өтетінін жазды. Бакуба Тарик и Хурасан ауданының маңызды қаласы болды және оны апельсин мен грейпфруттың мол өнімін беретін құнарлы баулар қоршап тұрды. Якут заманында Бакуба дамыған қала болды, онда бірнеше хаммамдар мен мешіттер, сондай-ақ базар болды. Бакуба төңірегіндегі жерлер суармалы баулармен жабылған, олардың құрмалары мен лимондары сапасымен мәшһүр болды.

Қазіргі тарих

1800 жылдардың басында Бакубаның төңірегі құрма пальмаларымен және лимон, гранат сияқты жеміс ағаштары бар бау-бақшалармен қоршалған еді. 1820 жылы Бакубада 2000 адам тұрған, олардың шамамен жартысы шииттерден тұрған. Қаланың базар мен екі кішкентай мешіті болған. Бірақ 1820-жылдардың басында Керманшах әкімі Мұхаммед Әли Мирзаның күрд әскері Бакубаны басып алып, көп бөлігін қиратқан. Он жыл өткен соң да қала қираған күйінде жатқан. 1845 жылға қарай базар мен мешіттердің бірі қайта жұмыс істей бастады, ал жергілікті шаруашылық гүлденді. 1870-жылдардың басында Османдық әкімшілік аймақтағы тұрақтылықты қалпына келтіріп, Бакубаның өркендеуіне жағдай жасады. 19 ғасырдың соңында бір еуропалық саяхатшы оның дүниежүзілік сауданың дамып келе жатқан желілерімен байланысын былай сипаттады:

Жақында болған тарих

АҚШ бастаған Иракты басып алу кезінде Бакуба, Фаллужа мен Рамадидің сунниттік анклавтарымен бірге, аса қауырсыңды партизандық әрекеттер орын алған аймаққа айналды. 2004 жылдың 24 маусымындағы көтерілісшілердің шабуылында ең ауыр шайқас осы жерде болды. Әбу Мусаб әл-Зарқауи басқарған «Аль-Таухид Уаль-Джихад» ұйымы шабуылдарға жауапкершілікті мойнына алды. 2006 жылдың 7 маусымында Ирак және АҚШ ресми тұлғалары Зарқауидің Бакубаның солтүстігіндегі әуе шабуылы мен одан кейінгі рейдте қаза тапқанын растады. Дегенмен, 2006 жылдың соңында Бакуба мен Дияла облысының көп бөлігі сунниттік көтерілісшілердің бақылауына көшкені хабарланды. 2007 жылдың 3 қаңтарында Бакубадағы бұрынғы Ирак үкіметі құлап, қала «Ирак Азаттығы» операциясында американдық коалицияға қарсы күрескен көтерілісшілердің қолына тиді. Осы кезеңде қала Ирак Ислам мемлекетінің (ИИМ) бақылауында болды деген хабар тарады. 2007 жылдың қаңтарында сунниттік көтерілісшілер қала әкіміне шабуыл жасап, оның кеңсесін жарған, американдық және ирактық әскери шенеуніктер қаладағы жағдай «жайлы және бақылауда» екенін мәлімдегеніне қарамастан. Қаланың халқы шамамен 460 000 адамды құрады, бірақ 2007 жылдың ақпанындағы есепте қала «көшпенді қала» деп сипатталды, себебі тұрғындар қылмыстық және діни зорлық-зомбылықтан қашып кетті немесе үйде жасырынып қалды. 2015 жылдың 10 тамызында Бакуба маңындағы жанкешті автокөлік шабуылы салдарынан 30 адам қаза тауып, 40 адам жарақат алды. ИИМ шабуылға жауапкершілікті мойнына алды.

Ирак соғысы кезіндегі шабуылдар

Төменде әл-Зарқауидің өлімінен бастап қаладағы қасіретті шабуылдардың тізімі келтірілген. 2003 жылдың 9 шілдесінде 652-ші инженерлік ротаның (MRBC) сержант-майоры Дан "Гейб" Габриэльсон көтерілісшілердің шабуылында қаза тапты. 2003 жылдың 26 шілдесінде сержант Джонатан Барнс, сержант Даниэль Метвин және сержант Вильфредо Перес қаза тауып, тағы бір сарбаз ауыр жарақат алды. Олар Бакубадағы әйелдер мен балалар ауруханасын күзетіп тұрған кезде граната тасталды. 2003 жылдың 11 тамызында 649-шы әскери полиция ротасының сержант-майоры Дэвид Перри Дияла облыстық полиция бас штабының сыртында күдікті жұмсақ затты тексеріп жатқанда қаза тапты. Жұмсақ заттың ішінде жасалған жарылғыш құрылғы (ЖЖҚ) жасырылған. 649-шы әскери полиция ротасы полиция бөлімшесінде тұрып, Ирак полициясына оқыту жүргізді. 2003 жылдың 20 қарашасында капитан Джордж Вуд Ирактың Бакуба қаласында патрульдеу кезінде көлігі жарылғыш затқа шағылысып қаза тапты. 2003 жылдың 25 желтоқсанында 652-ші инженерлік ротаның (MRBC) сержант-майоры Томас Кристенсен және сержант-майоры Стивен Хаттамер Бакубаның шетіндегі "Гейб" лагеріне миномет шабуылынан қаза тапты. 2003 жылдың 26 желтоқсанында 79-шы ординанс батальонының 745-ші ординанс ротасының сержанты Майкл Саттер Бакуба полиция бас штабының маңындағы Дияла каналы бойында екі ЖЖҚ-ны зейінсіздендіру кезінде қаза тапты. 649-шы әскери полиция ротасы сол жерде орналасқан және сол сарбазды бірнеше күннен кейін іздеуде маңызды рөл атқарды. 2004 жылдың 10 наурызында 652-ші инженерлік ротаның (MRBC) сержант-майоры Берт Хойер "Уорхорс" лагерінің сыртында ЖЖҚ жарылысынан қаза тапты. 2004 жылдың 24 маусымында капитан Кристофер Кэш және рядовой 4-дәрежелі Дэниел Десенс, A ротасы 1-ші батальон 120-шы жұмыскерлік полкі, Солтүстік Каролина Ұлттық гвардиясы, қала маңындағы маңызды нысандарды басып алуға тырысқан үлкен, жақсы үйлестірілген көтерілісші күштердің шабуылы кезінде қаза тапты. 2004 жылдың 8-13 сәуірінде Махди жасақтары мен Ансар әл-Сунна қаланы басып алуға тырысты. Американдық танктер мен "Брэдлилер" көшелерде патрульдеді, артиллерия мен әуе күштері қала шегінде бомба тастады. 2004 жылдың 8 маусымында АҚШ армиясының капитаны Хумаюн Хан өзі қарап тұрған күзет бекетіне жылдам жақындап келе жатқан таксиге қарай жүгірді. Таксидің жүргізушісі такси күзет бекетіне немесе жақын маңдағы асханаға тиместен бұрын бомбаны жарытты, онда жүздеген сарбаздар таңғы ас ішіп отырған. Хан қаза болғаннан кейін "Бронза жұлдызы" және "Күміс жүрек" ордендерімен марапатталды. 2006 жылдың 7 маусымында АҚШ әуе шабуылы Бағдадтың солтүстік-шығысында Бакуба маңында Ирактағы Әл-Каиданың бұрынғы басшысы Әбу Мусаб әл-Зарқауиді өлтірді. 2006 жылдың 26 маусымында полиция мәліметінше, велосипедпен жасалған бомбадан кем дегенде 25 адам қаза тапты. 2006 жылдың 3 қазанында қарулы адамдар қаланы тастап қашып бара жатқан шииттер отбасына оқ атып, олардың бесеуін өлтірді. Тағы он адам атыс-шабуылдар мен бомбалау оқиғаларында қаза тапты, ал қалада 10 адамның денесі табылды, олар сектанттық өлтірулердің құрбандары болды. 2006 жылдың 26 қазанында көтерілісшілер полиция бөлімшесіне шабуыл жасап, 24 полиция қызметкері мен бір азаматты өлтірді. Әскерилердің айтуынша, полиция мен АҚШ әскерлерімен болған ұрыста сегіз көтерілісші қаза тапты. 2006 жылдың 12 қарашасында Ирак армиясының облыстық қоғамдық істер кеңсесінің мәліметінше, провинциялық электр компаниясы кеңсесінің артында 50 адамның денесі табылды. 2006 жылдың 29 қарашасында Бакуба полиция бас штабына шабуылдан кейін полиция мен көтерілісшілер арасындағы ұрыстар қаланы жабады, университет, мектептер мен дүкендердің көпшілігін жауып, азық-түлікпен қамтамасыз етуге асыққан бірнеше адамнан басқа, көшелерді тазартады. Полицияның атын атамаған дереккөздерінің айтуынша, соңғы күндері болған қақтығыстарда кем дегенде 55 боевик қаза тапты. 2006 жылдың 30 қарашасында АҚШ әскері Ирак әскерлері Бакубаның оңтүстігіндегі жаппай қабірден 28 адамның денесін тапқандығын айтады. 2006 жылдың 2 желтоқсанында АҚШ және Ирак әскерлері қалада бір апта бойы суниттік көтерілісшілер мен полиция арасында болған ұрыстарға жауап ретінде шабуылға кіріседі. Моргтың аға қызметкері Ахмед Фуадтың айтуынша, соңғы екі аптада 102 адамның денесі табылды. 2006 жылдың 3 желтоқсанында 16 адамның денесі табылды. 2006 жылдың 29 желтоқсанында полиция мен морг қызметкерлерінің айтуынша, қаза тапқандардың денелерінің арасынан он адамның денесінде азаптау белгілері бар. 2007 жылдың 6 тамызында бір үйде бомба жарылып, 3 АҚШ сарбазы қаза тапты, олардың бірі Карим Рашад Сұлтан Хан болды. 2008 жылдың 22 маусымында өзін-өзі өлтіруші әйел үкімет пен сот ғимаратының алдында жарғыш затты жарылдырды. Жарылыста 15 адам қаза тапты. 2008 жылдың 15 шілдесінде екі жанкешті бомбалаушы армия жауынгерлерін нысанаға алады, 35 адам қаза тауып, 50 адам жарақат алады. 2008 жылдың 15 шілдесіндегі Бакубадағы бомбалау оқиғасы туралы мәліметтер. 2008 жылдың 8 қазанында әйел жанкешті бомбалаушы орталық сот ғимаратында жарылыс жасап, тоғыз адамды (оның ішінде бес ирактық сарбазды) өлтірді және 17 адамды жарақаттады. 2008 жылдың 16 қазанында миномет шабуылы болды. Жақын маңдағы Бакубадан "Уорхорс" алдыңғы операциялық базасына (FOB) үш ракета атылып, АҚШ армиясының екі сарбазы, рядовой Коди Дж. Эгглстон және рядовой Хит К. Пикард қаза тапты. Екеуі де Алясканың құрметіне арналған медальмен марапатталды. Олар 1-ші взвод, C ротасы, 1-ші батальон, 5-ші жұмыскерлік полкі, 1-ші жауынгерлік бригадасы, 25-ші жұмыскерлік дивизиясы, Аляска штатының Форт Уэйнрайт базасына қарасты болды. 2010 жылдың 3 наурызында жасалған жанкешті шабуылдардан кем дегенде 31 адам қаза тауып, ондаған адамдар жарақат алды. Үшінші жарылыс қаланың бас ауруханасына жасалды, онда алғашқы екі шабуылдың құрбандары емделіп жатқан. 2011 жылдың 14 маусымында алты қарулы адам мен жанкешті бомбалаушылар полиция формасын киіп, Бакуба орталығындағы Дияла облыстық кеңесі кеңсесіне шабуыл жасады. Шабуыл сағат 9:20 шамасында Дияла облыстық кеңесі штаб-пәтерінің қақпаларына жанкешті көлік бомбасымен басталды. Полиция қызметкерлері мен Ирак қауіпсіздік күштері (АҚШ армиясының арнайы күштерімен кеңескен) оқиға орнына келген кезде, басқа милитанттар екінші бекетке шабуыл жасады, бірі өзін-өзі жарғызды, ал қалғандары күзетшілер мен бейбіт тұрғындарға оқ жаудырды. Төрт бейбіт тұрғын мен үш полиция қызметкері қаза болды. Шабуылшылардың бесеуі де қаза тапты, ал біреуі қолға түсті.

" Arrowhead Ripper " операциясы

2007 жылдың 19 маусымында АҚШ күштері Бакубадағы сунниттік содырларға қарсы кең ауқымды операция бастады. "Аррохед Риппер" операциясы деп аталған шабуылға шамамен 10 000 коалициялық әскер қатысты.

Баас партиясы мен Саддам Хусейннің мұрасы

Фаллужа қаласымен қатар Бакубада Баас партиясының ең даулы офицерлері мен науқандарының есімдерімен аталатын ескерткіштер мен мешіттер сақталып қалған. Мысалы, бүгінге дейін қалада Аднан Хайралланың есімімен аталған үлкен мешіт бар. Бакубада (және оның Бухриз қаласындағы тағы бір мешіт) Ізат Ибрагим мешіті бар, ол да Саддам Хусейннің жоғары лауазымды офицерінің есімімен аталған. Бұдан өзге, Бакубада Анфал мешіті деп аталатын мешіт те бар, ол Аднан Хайралланың қадағалауымен күрдтерді жаппай қырғынға ұшыратқан Анфал науқанының атын еске түсіреді. Баас партиясымен байланысты басқа да атаулар сияқты, бұл атаулар да Баас партиясының, Саддам Хусейннің және Аднан Хайрулла мен Иззат Ибрагим сияқты әскери/қауіпсіздік қызметкерлерінің жасаған зұлмыларынан көптеген адамдар қаза тапқан ирактық шииттері мен күрдтері арасында қырқыс дау тудырып отыр.

Климат

Бакуба Кёппен-Гейгер климаттық жіктеу жүйесінде ыстық шөлді климатқа ие. Қыс айларында жауын-шашын жаз айларына қарағанда көп болады. Бакубадағы орташа жылдық температура туралы мәлімет жоқ. Жыл сайын шамамен жауын-шашын мөлшері түседі.

Көлік

Бакуба Бағдад пен Мандалиге тас жол арқылы қосылған.