Соңғы сөйлеушісі қалған Оңтүстік Африканың Туу тілі

Кіріспе

Оңтүстік Африканың жойылып бара жатқан ту тілі – Нǁнг немесе Нǁŋǃке, көбінесе оның диалектісінің атымен – Нуу (Нǀхуки) деп танылады. Бұл бір кезде Оңтүстік Африкада сөйленген, қазір жойылуға жақын ту (хойсан) тілі. Тілді білушілер әртүрлі ауылдарда тұрғандықтан, күнделікті қолданыстан шығып қалған. Оңтүстік Африка үкіметі Нуу тілі үшін ǀʼАуни халқы қолданған Хомани атауын пайдаланады. 2021 жылғы маусым айының мәліметі бойынша, Нуу диалектінде сөйлейтін жалғыз адам қалды, ал қалғандары Хоехое және Африкаанс тілдеріне көшкен. Нусан деген атау – Хоехое тіліндегі бұрыңғы атау, ол бірнеше ту тілдерін белгілеу үшін қолданылады. Трейлдің сөзіне қарағанда, ǀʼАуни халқы өз тілін Нǀхуки деп атайды, бірақ басқалар оны ǀʼАуо деп жазған, ал Вестфаль мен Кёлер Нǀхуки (Нǀхуци, nǀɦuki) тілі Нǁнг тілінің бір түрі екенін айтады. Мүмкін, әдебиетте осы тілдер шатасып кеткен болуы керек.

Докулектілер

Гюльдеман (2017) демократияға дейінгі келесі диалекттерді Nǁng деп тізімдейді. LabelResearcherDateNotes ǁŋ D. Bleek (ескертпелер) = Лангеберг. Bleek белгісі SII. ǂkhomani Доке 1937 = Nǀuu. Bleek белгісі SIIa. Nǀhuki Westphal (ескертпелер) = Nǀuu.

Тарих

Нǁнг тілі 19-шы ғасырда гүлденді, бірақ басқа ǃКви емес тілдердің ықпалы мен мәдени сіңіру қаупі төндірді, сияқты көптеген басқа Хойсан тілдеріне. Тілдің орнын негізінен африкаанс және нама тілдері басты, әсіресе сөйлеушілер 1930-шы жылдары қалаларға көшіп, Нǁнг тілінде сөйлейтін адамдармен араласпай қалғаннан кейін. 1973 жылы тіл жойылды деп жарияланды, ал қалған Нǁнǂе ("ǂKhomani") Калахари Гемсбок Ұлттық паркінен қуылды. 1990-шы жылдары тіл мамандары 101 жастағы Элси Ваалбуиді тауып, ол әлі де Нǁнг тілінде сөйлейтінін анықтады. 1997 жылы Энтони Трейл онымен сұхбаттасты. Оңтүстік Африка Сан институты Нǁнг тілі туралы ақпаратты іздеуге кірісіп, Ваалбуидің көмегімен тілді сөйлейтін немесе түсінетін 25 адамды тауып алды. 1999 жылы Табо Мбеки Нǁнǂе халқына 400 км² жер берді, ал 2002 жылы парктің ішінде 250 км² жер берді. Ваалбуи өз халқының жаңа өмірге бет бұруын білдіретін "Sa ǁʼa ǃainsi uinsi" ("Жақсы өмірге қарай бет түзейміз") деген Нǁнг тіліндегі ұранды ойлап тапты. Бұл ұран Солтүстік Кейп провинциясының ресми ұраны ретінде қабылданды. Сол кезде жиырма қарт сөйлеуші болды, олардың сегізі оларға берілген Батыс Кейп провинциясында тұрды. 2007 жылы Оңтүстік Африкада оннан кем адам тірі қалды, ал Ботсванада бірнеше адам болды; ешқайсысы басқа сөйлеушімен бірге тұрмады, ал күнделікті қолданатын тілдері – хоехое және тсвана тілдері. 2013 жылы Упингтон аймағында үш, Олифантшоек (ǁʼAu) аймағында екі адам болды, олар батыс және шығыс диалектілерін сөйледі. 2021 жылы Саймон Саулс қайтыс болды, оның 88 жастағы әпкесі Катрина Эсау тілдің соңғы сөйлеушісі атанды. Нǁнг тілін сақтап қалу жөніндегі жұмыстар 2017 және 2021 жылдары да жалғасты. Сол кездегі екі тірі сөйлеушінің бірі Катриена Эсау 2021 жылдың мамыр айында "!Qhoi n|a Tjhoi" ("Тасбақа және Струс") атты алғашқы балалар кітабын жазды. 2022 жылдың қазан айында голландтық NOS Катрина Эсауды немесе "Ома Катринаны" Nǀuu тілінің соңғы сөйлеушісі деп атады. Ол тілді балаларға, оның ішінде немересі мен шөбересіне де үйретіп, олардың барлығы африкаанс тілінде сөйлейді.

Nǁng prospered through the 19th century, but encroaching non ǃKwi languages and acculturation threatened it, like most other Khoisan languages. The language was mainly displaced by Afrikaans and Nama, especially after speakers started migrating to towns in the 1930s and found themselves surrounded by non Nǁng speaking people. In 1973 their language was declared extinct, and the remaining Nǁnǂe ("ǂKhomani") were evicted from the Kalahari Gemsbok National Park. In the 1990s, linguists located 101 year old Elsie Vaalbooi, who could still speak Nǁng. Anthony Traill interviewed her in 1997. The South African San Institute soon became involved in the pursuit of information on the Nǁng language, and with the help of Vaalbooi they tracked down 25 other people scattered by the eviction who were able to speak or at least understand the language. Thabo Mbeki handed over 400 km2 of land to the Nǁnǂe in 1999, and 250 km2 of land within the park in 2002. Vaalbooi came up with the Nǁng motto of Sa ǁʼa ǃainsi uinsi "We move towards a better life" for her rehabilitated people. This was also adopted as the official motto for the Northern Cape Province. At the time there were twenty elderly speakers, eight of whom lived in the Western Cape province signed over to them. As of 2007, fewer than ten were still alive in South Africa, and a few more in Botswana; none live with another speaker, and their daily languages are Khoekhoe and Tswana, respectively. In 2013 there were three speakers in the Upington area and two in Olifantshoek (ǁʼAu), speaking the western and eastern dialects, respectively. In 2021 Simon Sauls died, leaving his sister, 88 year old Katrina Esau, as the last speaker of the language. Efforts to perpetuate the Nǁng language continue in 2017 and in 2021. The first children's book, !Qhoi n|a Tjhoi (Tortoise and Ostrich), was written by Katriena Esau, one of the two surviving speakers at the time, in May 2021. In October 2022, the Dutch NOS referred to Katrina Esau, or "Oma Katrina", as the last speaker of Nǀuu. She was teaching the language to a group of children, including her grandson and great grandson, all speakers of Afrikaans.

Фоналогия

Нǁнг тілінде әлемдік тілдердің арасында ең күрделі дыбыстық құрамы бар. Көптеген лексикалық сөздер екі морадан тұратын фонологиялық аяқтан құралады. Бірінші мора дауыссыз дыбыспен (CV) басталуы керек. Екінші мора жеке дауысты (V), мұрындық дауыстылар m немесе n (N), немесе дауыстыға қосылған азайтқыш дауыссыз дыбыстардың (cV) бірі болуы мүмкін. Яғни, лексикалық түбірлер, кейде лексикалық жұрнақтар мен қосымшаларды есептемегенде, әдетте CVcV, CVV, CVN түрінде болады, сонымен қатар CV түріндегі бірнеше сөз де бар, ал екі фонологиялық аяқты ұзын сөздер: CVCV (мұнда екінші C – азайтқыш дауыссыз дыбыстар жинағына жатпайды, бірақ ол тіл ұшымен шығарылатын дыбыс бола алмайды), CVCVN, CVVCV, CVNCV, CVVCVN, CVNCVN, CVcVCV, CVVCVcV. Грамматикалық сөздер көбінесе CV немесе V болып келеді.

"Namaqua sandgrouse" (CVcVCVCVV + жұрнақ) және "сөйлеу" сияқты тарихи қайталанған, тіл ұшымен шығарылатын дыбыстары бар идеофоникалық сөздерде осы үлгіге кейбір ерекшеліктер кездеседі.

Түстер

Нң моралары жоғары немесе төмен (/H/ немесе /L/) тонды болуы мүмкін. Типтік лексикалық сөз екі морадан тұрады, сондықтан жоғары (HH), төмен (LL), көтеріңкі (LH) немесе төмендейтін (HL) тонға ие болуы мүмкін. Мономорралық лексикалық түбірлер, мысалы "ауыз", 5:1 арақатынамында төмен тонды емес, жоғары тонды болады. CVV және CVN түбірлері HH, HL және LH тонды шамамен бірдей жиілікте кездеседі, LL тонды сәл аз кездеседі. Дегенмен, барлық CVcV түбірлерінің жартысы LH тонды, бұл оны ерекше жиі кездесетін тонға айналдырады, ал тек 5%-ы HL тонды. Қосымша CV буынында H және L тонды таралу шамамен тең; қосымша CVN немесе CVcV буыны бастапқы буын сияқты үлгіде болуы мүмкін, бірақ олардың жиілігі тым төмен болғандықтан, бұл туралы сенімді айту қиын.