Кіріспе

Лобстер түрлері

Америка лобстері (Homarus americanus) – Солтүстік Американың Атлантика жағалауында, негізінен Лабрадордан Нью-Джерсиге дейін таралған лобстердің бір түрі. Ол Атлантика лобстері, Канада лобстері, нағыз лобстер, солтүстік лобстері, Канада қызыл лобстерлері немесе Мэн лобстері деп те аталады. Оның дене ұзындығы 64 см-ге жетеді, ал массасы 20 кг-дан асады, бұл оны әлемдегі ең ауыр қабықты жануар ғана емес, сонымен қатар барлық тірі бунақденелілердің ең ауыр түріне айналдырады. Оның ең жақын туысы – еуропалық лобстер Homarus gammarus, оны түсінен және тұмсығының астыңғы жағындағы тікендердің болмауынан ажыратуға болады. Америка лобстерлері көбінесе қызыл тікенді көкшіл жасылдан қоңыр түске дейін болады, бірақ әртүрлі түсті нұсқалары да кездеседі.

Тарату

Homarus americanus Солтүстік Американың Атлантика жағалауында таралған, солтүстікте Лабрадордан бастап оңтүстікте Солтүстік Каролина штатындағы Хатеррас мүйісіне дейін. Нантакетте Плейстоцен дәуіріне жататын, Homarus americanus-қа тиесілі деп саналатын қазылған қысқыш табылды. 2013 жылы Калифорния жағалауындағы Фаралон аралдарында американдық лобстер ұсталды. Ол Норвегияға және, мүмкін, Исландияға әкелінген.

Сипаттама

Homarus americanus әдетте ұзынға жетеді және салмағы шамасында болады, бірақ салмағыға дейін жете алады, бұл оны әлемдегі ең ауыр қаңқалы жануар етеді. Sagmariasus verreauxi-мен бірге ол әлемдегі ең ұзын онбунақты қаңқалы жануар болып табылады;

H. americanus-тың ең жақын туысы – Еуропалық лобстер, Homarus gammarus. Екі түр өте ұқсас және жасанды түрде шағылыстырылуы мүмкін, бірақ олардың ареалдары үстін-үстіне келмегендіктен, табиғатта гибридтері кездеспейді. Екі түрді бірнеше ерекшеліктерімен ажыратуға болады: H. americanus-тың тұмсығының астыңғы жағында бір немесе бірнеше тікендер болады, ал H. gammarus-та мұндай тікендер жоқ. H. americanus-тың қысқыштарындағы тікендер қызыл немесе қызыл ұшты болады, ал H. gammarus-тің қысқыштарындағы тікендер ақ немесе ақ ұшты болады. H. americanus-тың қысқышының астыңғы жағы қызғылт немесе қызыл түсті, ал H. gammarus-тің қысқышының астыңғы жағы кремовый ақ немесе өте ақшыл қызыл түсті болады.

Бас

Антенналардың ұзындығы шамамен және Y пішіндес құрылымдарға бөлінеді, олардың ұштары сүйір болады. Әрбір ұшында зигзаг тәрізді орналасқан тығыз түкшелер аймағы бар. Бұл түкшелер иіс сезуге қабілетті көптеген жүйке жасушаларымен қапталған. Қабырғаларында орналасқан ірі, қалың түкшелер иіс молекулалары бар судың ішкі сезімтал түкшелерге ағынын бақылайды. Ал қысқа антенналар (антеннулалар) иіс сезу қабілетін күшейтеді. Олфакторлық мүшелер жұбының болуы арқасында лобстер иістің қай жақтан келетінін анықтай алады, адамдар дыбыстың қай жақтан естілетінін анықтағандай. Иіс сезуден басқа, антенналар бағыт табу үшін судың жылдамдығын бағалай алады. Лобстердің басының екі жағында екі зәр шығару қуысы орналасқан. Омарлар өздерінің қайда және немен айналысатынын иіс арқылы білдіреді, ал бұл иістер зәрде болады. Олар қарсылас немесе әлеуетті серігін байқағанда, өздерінің алдына ұзын зәр ағынын шығарады.

Кеуде

Бірінші жұп периоподтардың (аяқтардың) ірі, асимметриялық қысқыштармен қаруланған.

Түсіру

Homarus americanus әдетте сары, көк және қызыл пигменттердің қоспасынан туындаған қызыл тікендері бар көкшіл жасылдан қоңырға дейін боялған болады. Кейде генетикалық мутациялар немесе жағдайлар осы түстердің өзгеруіне себеп болып, оларды ұстағандарға ерекше көрініс сыйлайды. 2012 жылы осы "сирек" аулаудың артуы туралы хабарланды, себептері әлі анықталмаған. Әлеуметтік желілердің ықпалымен хабарлау мен бөлісудің жеңілдеуі, сондай-ақ жыртқыштардың санының төмендеуі мүмкін себептер ретінде қарастырылды. Сондықтан төменде аталған лобстерлер әдетте сирек кездесуі және көз тартарлық түсіне байланысты бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланады. Түс Суреттеме Сирек кездесетін түрі Көк 2 миллионнан 1-і Кейбір лобстерлер белгілі бір белоктың артық өндірілуіне себеп болатын генетикалық мутация нәтижесінде көк түске боялады. Бұл белок пен астаксантин деп аталатын қызыл каротиноид молекуласы бірігіп, көк түсті кристацианин деп аталатын кешенді құрайды, осылайша лобстерге көк түс береді. Шамамен 2 миллион лобстердің 1-і көк болғанымен, бір жылда қанша лобстер ауланатынын ескерсек, олардың көрсетілгендей сирек емеуі мүмкін. Кембридж университетінің профессоры Дэвид Шпигельхальтердің мәлімдемесіне сәйкес, Солтүстік Атлант мұхитында жыл сайын 200 миллион лобстер ауланады. Егер көрсеткіштер дұрыс болса, онда олардың 100-і көк түсті болады. Шпигельхальтер бұл аулаудың аса таңқаларлық емес екенін және осы лобстерлердің жыл сайын кездесетінін айтты. Қалай болғанда да, көк лобстер ауланғанда оны теңізге қайта жібереді немесе жергілікті аквариумдарға орналастырады. Қызыл (тірі) 10 миллионнан 1 Қызыл лобстердің түсі әдетте пісіру нәтижесінде пайда болады, ол астаксантин химиялық қосылысының қайнап тұрған сумен әрекеттесуінен туындайды. Тірі қызыл лобстерді ұстап алу мүмкіндігі шамамен 10 миллионнан 1-ге тең. Мэн университетінің Лобстер институтының директоры Боб Байер 2016 жылы "қызыл лобстердің генетикасы көк лобстерге қарағанда жақсы зерттелмегенін" мәлімдеді. Сары немесе апельсин түсті 30 миллионнан 1 Сары лобстерлер сирек кездесетін, себебі белгісіз генетикалық мутацияның нәтижесінде пайда болады, ал апельсин түсті лобстерлер пигменттерді байланыстыруға көмектесетін белоктардың жетіспеушілігінен туындайды. Көптеген апельсин түсті лобстерлер "калико" деп сипатталады, оларда апельсин және қара түстердің қоспасы кездеседі. Сары және апельсин түсті лобстерлер әдетте аквариумдарға орналастырылады, себебі оларды жабайы табиғатқа жіберген жағдайда жыртқыштар оңай анықтап алады. Сары лобстерді ұстап алу мүмкіндігі 30 миллионнан 1-ге тең. Бірнеше лобстерлер денесінің сол және оң жағында әртүрлі түстермен ауланған. Род-Айленд университетінің зерттеушісінің мәлімдемесіне сәйкес, осы екі түске бөліну лобстердің екі жағының да дербес дамуына себеп болатын генетикалық жағдайдың нәтижесі болып табылады. Екі түске бөлінген лобстерлерде, кейбір ерекшеліктермен, екі жыныстың да жыныстық белгілері байқалады. Екі түсті лобстерді табу мүмкіндігі 50 миллионнан 1 деп бағаланады. Қабығында әлі де іздері сақталған "ақ" лобстерлер де сирек кездеседі; олар альбиноз емес, леуцистикалық ретінде жіктеледі. Бұл генетикалық жағдайлардың ешқайсысы лобстерге тән емес.

Өмірлік цикл

Жұптасу тек аналықтың қабығы түскеннен кейін және оның сыртқы қаңқасы әлі жұмсақ болғанда ғана жүзеге асады. Аналық фермон бөліп шығарады, бұл аталықтардың агрессивтігін азайтып, жұптасу биін бастауға себеп болады, ол қапталдары жабық күйде аяқтармен билеуді қамтиды. Соңында, аталық өз алғашқы плеоподтары арқылы аналықтың ұрық қабылдағышына сперматофорларды (ұрық пакеттерін) енгізеді; аналық ұрықты 15 айға дейін сақтай алады. Ірі телолециталь жұмыртқалары малинаның бөліктеріне ұқсауы мүмкін, ал жұмыртқа көтеріп жүрген аналық "жемісте" деп есептеледі. Келесі қабық түскеннен кейін лобстер теңіз түбіне шөгіп, бентостық өмір салтына бейімделеді. Ол сондай-ақ өлген жануарлармен, әрі балдырлар мен теңіз шөбімен қоректенеді. Лобстерлер кейде өздері түскен қабықтарын жейтіндіктен, олардың каннибализмге бейім екендігі туралы пікір болған, бірақ мұндай жағдай табиғатта тіркелген емес. Омар аулауға түскен лобстерлердің барлық 6%-ы ғана ауланады.

Бактериялық

Гаффкемия немесе қызыл құйрық – Aerococcus viridans бактериясынан туындайтын, лобстерлердің өте қауіпті жұқпалы ауруы. Денсау лобстердің өліміне бірнеше бактериялық жасушаның өзі жеткілікті. "Қызыл құйрық" деген атау, ауруға шалдыққан лобстерлердің ішкі құрсағының қою қызғылт түске енуін көрсетеді. Бұл, шындығында, жұқа артродиальды мембрана арқылы көрінетін гемолимфа, яғни қан. Қызыл түс – стресс кезінде қанға шығарылатын каротиноидты пигмент астаксантиннен пайда болады. Осы белгі лобстерлердің басқа ауруларында да кездеседі және астаксантин молекуласының антиоксиданттық және иммуностимуляторлық қасиеттерімен байланысты, бұл стресске реакция ретінде туындайды. Эпизоотиялық қабық ауруы – лобстерлердің арқалық қабығында қара дақтарды тудыратын бактериялық инфекция, бұл олардың сатуға жарамдылығын төмендетеді және кейде лобстердің өліміне әкеледі. "Желке лобстер" ауруы – Vibrio fluvialis бактериясының (немесе оған ұқсас түрлердің) тудырған жүйелік инфекциясынан лобстерлердің әлсіреуіне және өлуіне себеп болады.

Паразиттік

Парамоэбиаз – саркомастигофора (амеба) Neoparamoeba pemaquidensis инфекциясынан туындайтын лобстерлердің жұқпалы ауруы. Бұл организм сондай-ақ, шаруашылықта өсірілген Атлант лососі, Salmo salar-да амебалық желбезек ауруын қоздырады. Инфекция тіндердің барлық бөлігінде таралып, грануломаға ұқсас зақымдануларға себеп болады, әсіресе құрсақ жүйке бағанасында, гепатопанкреас және антенналық бездің аралықтарында. Парамоэбиаз 1999 жылғы жазда Лонг-Айленд бұғазында американдық лобстерлердің күрт қырылуына маңызды рөл атқарды деп күдіктенеді. Пластикалық ластану американдық лобстерлерге зиянды. Микропластик бөлшектерін жұтыну ерте сатыдағы дернәсілдер үшін өлімге әкелуі мүмкін. Ал кейінгі сатыдағы дернәсілдерде микропластик талшықтарының жоғары концентрациясы оттегінің сіңірілу деңгейін төмендетеді.

Таксономия

Америка лобстерін алғаш рет Томас Сей 1817 жылы сипаттады, оның типтік жері "Нью-Джерси жағалауының бөлігі, Ұзын бұтақ" деп көрсетілген. Оларды көбінесе қайнатып немесе буға пісіреді. Қатты қабықты лобстерлер (соңғы рет ауысқаннан кейін бірнеше ай өткен) суықта сақталса, сусыз төрт-бес күнге дейін тірі қалуы мүмкін. Жұмсақ қабықты лобстерлер (жақында ғана ауысқан) судан тыс жерде бірнеше сағаттан артық өмір сүре алмайды. Лобстерді көбінесе тірі күйінде пісіреді, бірақ бұл кейбір аймақтарда заңсыз болуы мүмкін және кейбір адамдар оны қатілдік деп санайды. Лобстердің "құйрығын" (іс жүзінде, қарын) жұмсақ етпен бірге берудің кең таралған тәсілі – "surf and turf" деп аталады. Лобстерде томалей деп аталатын жасыл немесе қоңыр мүше болады, ол адам организміндегі бауыр мен ұйқы безі сияқты, организмнен уыттарды сүзіп тастайды. Кейбір тамақтандырушылар оны деликатес санайды, ал басқалары оны уыттың көзі деп санайды, ішкі органдарды жеуді ұнатпайды немесе оның текстурасы мен түсі – түйіршікті жасыл пастаға ұқсас болғандықтан жиренеді. Жемісті жаңғақтарды жаруға арналған құрал және қол жеткізі қиын жерлерден етті тартып алуға арналған ұзын, жұқа құрал негізгі құралдар болып саналады, бірақ тәжірибелі тамақтандырушылар оны жалаңаш қолмен немесе қарапайым құралдармен (шанышқы, пышақ немесе тас) жей алады. Лобстерді жеу қиын болуы мүмкін, сондықтан көптеген мейрамханалар лобстер алжапқышын ұсынады. Ет көбінесе үлкен қысқыштар мен құйрықта болады және берілгеннен кейін біраз уақытқа дейін жылы болып қалады. Аяқтарда және ірі қысқыштарды денеге жалғастыратын қолдарда да ет бар. Сондай-ақ, қабықтың астында, кеуде қуысының айналасында және кішірек аяқтарда да аз мөлшерде ет кездеседі.

Солтүстік Американың лобстер өндірісі

Көбінесе лобстерлер Солтүстік Американың солтүстік-шығыс жағалауынан келеді, оның ішінде Канаданың Атлантика провинциялары және АҚШ-тың Мэн штаты ең ірі өндірушілер болып табылады. Олар негізінен лобстер тұзақтары арқылы ұсталады, бірақ лобстерлер кейбір аймақтарда түбіне сүйреп аулаушылардың, желкенді тор қолданатын балықшылардың және су астындағы шолушылардың қосымша уловында да кездеседі. Мэн штаты су астындағы шолушыларға лобстер аулауға тыйым салады; бұзушылықтар 1000 долларға дейін айыппұлмен жазаланады. Мэн штаты сонымен қатар түбіне сүйреп аулау траулерлерімен және басқа да "қозғалмалы құралдармен" ауланған лобстерлерді құрған жерге әкелуге тыйым салады. Массачусетс штаты су астындағы шолушыларға ақы төлеп лобстер аулауға лицензия береді, бірақ ол тек штат тұрғындарына ғана қолжетімді. Род-Айленд штаты да шолушылардан рұқсат алуды талап етеді. Лобстер тұзақтары – тікбұрышты, винилмен қапталған, гальвандалған болат тор немесе ағаштан жасалған, тоқылған торлы кіреберістері бар қоршаулар. Оларға жем салынып, теңіз түбіне түсіріледі. Олар лобстердің ішке кіруіне мүмкіндік береді, бірақ ірісіне кері бұрылып шығуын қиындатады. Бұл жануарларды тірідей ұстауға мүмкіндік береді. Кейде "қазан" деп аталатын бұл тұзақтардың үстінде жүзбелі буй орнатылады, ал лобстер аулаушылар тұзақтарды орнатудан кейін бір-жеті күн аралығында тексереді. Тұзақпен аулау жүйесінің тиімсіздігі лобстер популяциясының шамадан тыс аулануына кедергі келтірді. Лобстерлер тұзақтан оңай қаша алады және ол тамақ көзі болғандықтан тұзақты басқа лобстерлерден қорғайды. Болжам бойынша, тұзаққа кездесетін лобстерлердің 10%-ы ішке кіреді, ал кіргендердің 6%-ы ұсталады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та лобстер өндірісі реттеледі. Әрбір лобстер аулаушы лобстердің көзінен қаптамасының соңына дейінгі арақашықтықты өлшеу үшін лобстер өлшегішін пайдалануы міндетті: егер лобстер белгілі бір ұзындықтан кем болса, ол сатуға тым жас болып саналады және теңізге қайта жіберілуі керек. Мэн штатында ересек еркектердің денсаулы reproductive қорының сақталуын қамтамасыз ету мақсатында заңмен ең жоғары мөлшер белгіленген, бірақ Массачусетс сияқты кейбір штаттардың аймақтарында мұндай шектеу жоқ. Сондай-ақ, тұзақтарда жас лобстерлердің және басқа да кездейсоқ ұсталған теңіз жануарларының қашуына мүмкіндік беретін құтылу тесігі немесе "вентиль" болуы керек. Мэн және басқа штаттардың заңдары екінші, үлкен құтылу тесігінің немесе "призрак панелінің" орнатылуын талап етеді. Бұл тесік темір металдан жасалған, уақыт өте келе ыдырайтын қысқыштармен жабылады. Егер тұзақ жоғалса, ол ақырында ашылып, ішіндегілер босап шығады. Белгілі көбейетін ана лобстерлерді қорғау үшін жұмыртқа тасымалдаған лобстердің құйрық қанатында белгі (оң жақтан екіншісі, егер лобстер тік тұрса және құйрығы толық созылған болса) жасалады. Осыдан кейін бұл ана лобстерді ұстауға немесе сатуға болмайды, оны көбінесе "punch tail" немесе "V-notch" деп атайды. Бұл белгі лобстердің экзоскелеті екі рет жаңаруына дейін сақталады, ол лобстерді аулаудан қорғайды және оның көбею мүмкіндігін бес жылға дейін қамтамасыз етеді.

Канада

Канадада Балық шаруашылығы және мұхиттар департаменті Балық шаруашылығы заңының негізінде балық шаруашылығын басқаруға жауапты. Басқару құрылымына сондай-ақ әртүрлі заңдар, ережелер, жарлықтар және саясаттар кіреді. Америкалық лобстер Канадада лобстерге лицензиясы бар, Канаданың шығыс жағалауындағы провинциялардағы порттардан шығатын балық аулаушылармен ауланады. Лобстер – Канаданың ең құнды теңіз өнімдері экспорты, және 2016 жылы оның құны 2 миллиард канада долларынан асты.

Менеджмент

Америкалық омар суық, солтүстік суларда тұрақты санды сақтайды, бірақ оңтүстікке қарай жылған сайын саны азая түседі. Омар популяциясын басқару үшін, тұрақты популяцияға қол жеткізуге бағытталған, оңтүстікке қарай күшейтілген ережелер мен шектеулер кезең-кезеңімен енгізіледі.

Генетика

Қазіргі уақытта американдық лобстердің жарияланған геномы жоқ, бірақ 2016 жылы оның транскриптом жарияланды.