Кіріспе
Бронетехникаға қарсы күресуге арналған басқарылатын зымыран
Танкке қарсы басқарылатын зымыран (ATGM), танкке қарсы зымыран, танкке қарсы басқарылатын қару (ATGW) немесе бронетехникаға қарсы басқарылатын қару – негізінен ауыр бронетехникалық әскери көліктерді жоюға және қиратуға арналған басқарылатын зымыран. АТГМ-дердің мөлшері бір жауынгердің көтеріп жүре алатын иықтан атылатын қарудан бастап, тасымалдауға және атуға взвод немесе команда қажет болатын үш аяқты үлкен қаруларға дейін, сондай-ақ көліктерге және ұшақтарға орнатылған зымыран жүйелеріне дейін өзгереді. Бұрынғы қолмен тасымалданатын танкке қарсы қарулар, мысалы, танкке қарсы мылтықтар және магниттік танкке қарсы миналар, көбінесе өте қысқа қашықтықта, кейде метрлермен немесе ондаған метрлермен шектелген. Ракеталық қозғалтқышпен жарылғыш танкке қарсы (HEAT) жүйелер Екінші дүниежүзілік соғыста пайда болды және қашықтықты жүздерше метрге дейін ұлғайтты, бірақ дәлдігі төмен болды және осы қашықтықта нысананы табу көбінесе сәттілікке байланысты болды. Ракеталық қозғалтқыш пен сым арқылы қашықтан басқарудың үйлесімі АТГМ-ді бұл бұрынғы қарулардан әлдеқайда тиімді етті және соғыстан кейінгі танк конструкцияларына қарсы жеңіл жаяу әскерге нақты мүмкіндіктер берді. 1960 жылдары жартылай автоматты басқарудың енгізілуі АТГМ-дердің өнімділігін одан әрі жақсартты. 2016 жылдың мәліметтері бойынша, АТГМ-ді 130-дан астам ел және әлемдегі көптеген мемлекеттік емес ұйымдар қолданды. Соңғы ұрпақтың негізгі шайқас танктері (MBT), композиттік және реактивтік броняны пайдалана отырып, кішігірім АТГМ-дерге қарсы төзімді екенін көрсетті.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Германия екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы жылдарында Руршталь X 4 әуеден ауаға қарсы зымыран тұжырымдамасы негізінде сыммен басқарылатын танкіге қарсы зымыран жобасын жасады. X7 деп аталған бұл зымыран, күніне дейін жауынгерлік қолданысқа енбеген және нысанаға басқаруда қиындықтар тудырған деген мәлімдемелер бар. Бірнеше данасы жасалса да, ол пайдалануға берілген жоқ. Алғаш рет қолданылып, ұрысқа қатысқан жүйе – 1950 жылдардың басындағы француздық Nord SS.10 болды. Ол 1955 жылы француз армиясының қару қатарына қосылды. Бұл сондай-ақ АҚШ армиясы мен Израиль қорғаныс күштері қолданған алғашқы танкіге қарсы зымыран еді. Малкара зымыраны (австралиялық аборигендер тілінен "қалқан" деп аударылады) – ерте замандағы тағы бір АТГМ. Ол 1951 және 1954 жылдар аралығында Австралия мен Ұлыбритания бірлесіп әзірледі және 1958 жылдан бастап 1960 жылдардың соңында Vickers Vigilant зымыранымен алмастырылғанға дейін қолданыста болды. Ол әуедегі күштерге жеткілікті жеңіл болуы керек еді, бірақ сол кездегі кез келген танкты жоюға қабілетті болуы тиіс еді. Ол жоғары жарылғыш, қуыс зарядты (HESH) оқ-дәрілерді пайдаланды. Басқа ерте буын АТГМ-дерге Батыс Германияның Cobra және Кеңес Одағының 9М14 Малютка кіреді. 2012 жылы бірінші буын жүйелерінің тиімділігі төмен, қазіргі заманғы броняны тесіп өту мүмкіндігі шектеулі және басқа да мәселелерге байланысты ескіргені анықталды. Дегенмен, көптеген елдерде олардан үлкен қорлар сақтаулы.
Салқын соғыстың соңы: екінші буын АТГМ
Екінші буын жартылай автоматты түрде нысанаға бағытталған, немесе жартылай автоматты түрде нысананы басқару (SACLOS) зымырандары оператордан нысананы соққыға дейін көздеуді ғана талап етеді. Автоматты басқару командалары сым немесе радиоарна арқылы зымыранға жіберіледі, немесе зымыран лазерлік белгілеуге немесе зымыранның алдыңғы бөлігіндегі телекамерадан алынған бейнеге сүйенеді. Мысалдарға ресейлік 9М133 Корнет, Израильдің LAHAT, Spike-тің NLOS нұсқасы және американдық Hellfire I зымырандары жатады. Оператор зымыран ұшып бара жатқан кезде қозғалмай тұруы керек. Барлық уақытта ең көп қолданылған АТГМ, жүздеген мыңдаған данасы жасалған американдық BGM 71 TOW – екінші буын жүйесі. Үшінші және одан кейінгі буын жүйелері әдетте екінші буын жүйелерінен әлдеқайда қымбат.
Қарсы шаралар
АТГМ-ге қарсы шараларға жаңа буынғы бронялар, мысалы, аралық, тесіктелген, композиттік немесе жарылғыш реактивті бронялар, сондай-ақ ресейлік "Штора" сияқты кедергі таратқыштар, ізраилдық "Трофей" және ресейлік "Арена" сияқты белсенді қорғау жүйелері (БҚЖ) және басқа да әдістер жатады.
Жаңа қару
Қару-жарақ жүйелері АТГМ-дермен бірге дамуда, ал қарудың ең соңғы буындары АТГМ шабуылына қарсы тиімді болуы үшін арнайы сынақтан өтеді, яғни ракетаның оқ-дәрісін деформациялау немесе дұрыс жарылыстың алдын алу үшін біріктіру (мысалы, торлы қаруда) немесе соққы кезінде ракетаға "шабуылдау" үшін реактивті қарудың түрлерін пайдалану арқылы, оқ-дәрінің тиімділігін қамтамасыз ететін пішінді зарядты бұзу. Екеуі де айтарлықтай салмақ пен көлемді арттырады. Реактивті қару жүйемен бірге арнайы жобаланған көлік құралында ең жақсы жұмыс істейді, ал қаруды жеңілдету жұмыстары жалғасып жатқанмен, мұндай жүйе бар кез келген көлікке қуатты қозғалтқыш қажет, және көбінесе ол салыстырмалы түрде баяу болады. Ескі көліктерді қайта жаңарту барысында мұндай қаруды орнатуға болады, мысалы, T-72 моделінен жасалған көптеген түрлерінде. Торлы қару жеңіл болғандықтан, көлік құралын жасағаннан кейін де орнатуға болады, бірақ ол да көлем мен салмақты арттырады. Әсіресе, жүк көлігімен тасымалданатын көліктер үшін, торлы қару тиеуден кейін далада орнатылуы керек. Екі тәсіл де көлік құралын толық қорғай алмайды, сондықтан гусеницалар немесе доңғалақтар шабуылға осал болып қалады.
Жағдайдың бұзылуы
Жағдайдың бұзылуы радармен басқарылатын зымырандарға қарсы тиімді шара болуы мүмкін, бірақ жалпы қолданылатын қорғаныс ретінде, басқарылмайтын танкке қарсы қаруларға қарсы күшсіз, сондықтан ол көбінесе жалғыз қорғаныс құралы емес. Егер жағдайды үнемі бұзуға тырысылса, зымыранға нысананы табу өте қиын болуы мүмкін, ол бұзу құрылғысынан әлдеқайда күшті сигналға ілігіп қалады, ал оператор радар экраны болмаса, бұл айырмашылықты байқамайды. Дегенмен, егер зымыранда қосалқы бақылау жүйесі болса, ол жағдайды бұзудың алдын ала алады.
Белсенді
Активті қорғаныс жүйелері АТГМ-дерге және басқарылмайтын қаруларға қарсы күресте үлкен мүмкіндіктерді көрсетіп тұр. Зымырандық қорғаныс жүйелерімен салыстырғанда, олар өте жеңіл, басқару жүйесіне орналасуға жеткілікті ішкі кеңістігі бар кез келген көлік құралына орнатылуы мүмкін, ал болашақта кез келген зымыранға дерлік толыққанды қорғаныс бере алады. Бұл жүйелердің кемшіліктеріне зымыран құрылымындағы радарлық немесе инфрақызыл алдау құрылғылары сияқты болашақ дамулар жатады, бұл зымыранды ұстау мүмкіндігін күрт төмендетіп, сондай-ақ бір уақытта бірнеше зымыранды тосқауылдау және шабуылдың кез келген бұрышынан көлік құралын қорғайтын жүйені жасау сияқты техникалық қиындықтар да бар. Бұл мәселелер шешілсе, зымырандар мен ракеталардан күшті қорғалған, жеңіл және жоғары маневрлі көліктерді жасауға болады, бұл қалалық және партизандық соғыс жүргізуге өте қолайлы. Алайда, мұндай жүйе кинетикалық энергиямен қозғалатын снарядтарға қарсы тиімді болмайды, сондықтан танктермен күресу үшін қолайлы емес. Себебі кинетикалық энергиямен қозғалатын снарядтар басқарылатын зымырандардан жылдамырақ болады, сондықтан активті қорғаныс жүйесіне қосылған сенсорлар олардың жылдамдығына ілесе алмайды.
Басқа
Дәстүр бойынша, "атып қою және ұмыту" (fire and forget) АТГМ-дер пайдаланылмастан бұрын, ең тиімді қарсы шара – ракета атылған жерге ату, операторды өлтіру немесе оны жасырынуға мәжбүр ету, соның салдарынан ракетаның бағытын бұзу болатын. ТМТ-ның (MBT) түтін шығару құрылғысынан түтін қоршауларын да қолдануға болады, олар АТГМ операторының көру қабілетін шектеу үшін пайдаланылады. Израиль қорғаныс күштерінің Саггерлерді жеңу үшін қолданған тағы бір шара – танктың алдына оқ атып, шаң көтеріп, көруді қиындату. "Атып қою және ұмыту" зымырандары бағыттау және оператор қауіпсіздігі тұрғысынан айқын артықшылықтарға ие, соның ішінде тік бұрыштан шабуылдай алу мүмкіндігі де бар. Дегенмен, ескі зымырандар әлі де қолданыста, олар аз дамыған елдердің жедел әскерлерінде де, сондай-ақ әлемнің түкпір-түкпіріндегі резервте де қолданылады, себебі олардың бағасы төмен немесе ескі қару-жарақ қорында бар.