Кіріспе

Үкіметтің атқарушы тармағының бас шенеунігі – үкімет басшысы, егемен мемлекеттің, федеративтік мемлекеттің немесе өзін-өзі басқаратын колонияның, автономиялық аймақтың немесе басқа да үкіметтің жоғары немесе екінші жоғары лауазым иесі. Ол көбінесе кабинетті, атқарушы ведомстволарды басқаратын министрлер немесе хатшылар тобына жетекшілік етеді. Дипломатияда «үкімет басшысы» «мемлекет басшысынан» өзгеше. Үкімет басшысының, мысалы, президенттің, канцлердің немесе премьер-министрдің өкілеттігі, сондай-ақ осы лауазым мен басқа мемлекеттік институттар арасындағы қарым-қатынас, мысалы, мемлекет басшысы мен заң шығарушы орган арасындағы қарым-қатынас, егемен мемлекеттер арасында кең ауқымды болып келеді және үкіметтің таңдалған, жеңген немесе уақыт өте дамыған нақты жүйесіне байланысты. Көптеген парламенттік жүйелерде, соның ішінде конституциялық монархияларда, үкімет басшысы – үкіметтің де-факто саяси жетекшісі және кем дегенде заң шығарушы органның бір палатасына жауапты. Мемлекет басшысына ресми есеп беру қарым-қатынасы болғанымен, соңғысы көбінесе конституциялық кеңес алғанда немесе конституцияның нақты ережелеріне сәйкес шектеулі жағдайларда атқарушы биліктің рөлін атқаратын бейнелі тұлға болып табылады. Президенттік республикаларда немесе абсолюттік монархияларда мемлекет басшысы әдетте үкімет басшысы болып табылады. Дегенмен, осы басшы мен үкімет арасындағы қарым-қатынас, билікті бөлуден автократияға дейін, мемлекеттің конституциясына (немесе басқа да негізгі заңдарына) сәйкес әртүрлі болуы мүмкін. Жартылай президенттік жүйелерде үкімет басшысы әр елдің конституциясында көзделгендей, мемлекет басшысына да, заң шығарушы органға да жауапты болуы мүмкін. Қазіргі заманғы мысал – 1958 жылы Францияның Бесінші Республикасы ретінде құрылған қазіргі француз үкіметі. Францияда мемлекет басшысы – президент үкімет басшысы – премьер-министрді тағайындайды. Алайда, президент атқарушы билік ретінде тиімді жұмыс істей алатын және Францияның заң шығарушы органы – Ұлттық жиналыстың қолдауын алатын заң шығарушыны таңдауы керек. Кейбір жағдайларда мемлекет басшысы бір саяси партияны ұсынуы мүмкін, бірақ Ұлттық жиналыстағы көпшілік басқа партияға жатуы мүмкін. Көпшілік партияның мемлекеттік қаржыландыру мен негізгі заңнаманы бақылауға ие болуына байланысты, президент тиімді жұмыс істейтін заң шығарушы органды қамтамасыз ету үшін оппозициялық партиядан премьер-министрді таңдауға мәжбүр. Бұл жағдайда, премьер-министр кабинетпен бірге ішкі саясатты басқарады, ал президенттің ықпалы көбінесе сыртқы істермен шектеледі. Коммунистік мемлекеттерде Коммунистік партияның Бас хатшысы – жоғары басшы, де-факто мемлекет және үкімет басшысы. Қытайда заң бойынша үкімет басшысы – премьер-министр. Қытай президенті заң бойынша рәсімдік лауазымды иеленсе, Қытай Коммунистік партиясының Бас хатшысы (бір партиялық жүйедегі жоғары басшы) 1993 жылдан бері, өтпелі кезеңнен басқа, осы лауазымды әрқашан атқарып келеді. Директориялық жүйелерде үкімет басшысының атқарушы функциялары бірнеше адамға бөлінеді. Швейцарияның Федералдық кеңесі осыған жақсы мысал, онда кеңестің әрбір мүшесі департамент басшысы болып табылады және барлық департаменттерге қатысты ұсыныстарға дауыс береді.

Тиісті үкімет басшыларының атақтары

Үкімет басшысының ең көп таралған атағы – Премьер-министр. Бұл атақ көптеген мемлекеттерде ресми түрде қолданылады, бірақ мемлекет басшысының басшылығымен жұмыс істейтін басты министр саналатын кез келген лауазымды атау үшін бейресми, жалпы термин ретінде де қолданылуы мүмкін, себебі «министр» сөзі латын тілінде «қызметші» немесе «бағынышты» деген мағынаны білдіреді және үкімет мүшелері үшін жиі қолданылатын атау (дегенмен, канцлер және мемлекеттік хатшы сияқты тағы да көптеген атаулар бар). Ресми түрде мемлекет басшысы бір уақытта үкімет басшысы да бола алады (лауазымдық өкілдікпен немесе ad hoc жиынтық бойынша, мысалы, барлық билікті өзі жүзеге асыратын билеуші монарх), бірақ басқа жағдайда ол үкімет басшысы мен басқа министрлерге ресми басымдықпен жетекшілік етеді, ол олардың нақты саяси жоғары тұрған тұлғасы (билеуші монарх, атқарушы президент) немесе теориялық немесе рәсімдік сипатта (конституциялық монарх, атқарушы емес президент) болуы мүмкін. Әртүрлі конституцияларда әртүрлі атаулар қолданылады, тіпті бірдей атаудың конституциялық тәртіп пен мемлекеттің саяси жүйесіне байланысты әртүрлі мағыналары болуы мүмкін.

Саяси жетекші ретінде

Премьер-министрден өзге, үкімет басшысын бақылайтын сайланған заң шығару органы бар демократиялық үлгіде қолданылатын лауазымдар мыналар: Кейбір лауазымдар ұлттық деңгейден төменгі үкіметтерге (мысалы, штаттар немесе облыстар) қатысты.

Мемлекет басшысы билік еткен кезде

Кең мағынада, үкімет басшысы мемлекет басшысының бастығындағы басқа да ұқсас лауазымдарға қатысты еркін қолданылуы мүмкін (әсіресе ежелгі немесе феодалдық дәуірлерде, сондықтан бұл жағдайда «үкімет басшысы» термині сөздердің өзара қайшылығы болып есептелуі мүмкін). Мұндай жағдайда премьер-министр монархтың ынтасымен қызмет етеді және монархтың рұқсатынан артық билікке ие болмайды. Мұндай атақтарға диван, махамантри, прадхан, вазир немесе визир жатады. Дегенмен, мемлекет басшысы заң жүзінде басымдыққа ие болғанымен, ол әрқашан де-факто саяси көшбасшы бола бермейді. XIX ғасырдың неміс мемлекет қайраткері Отто фон Бисмарк, Пруссияның президенті, кейіннен император/король Вильгельм I басшылығымен Германияның канцлері – ресми өкілеттіктерге ие болу саяси ықпалға тең емес екенін көрсететін мысал.

Тағайындау

Көптеген елдерде үкімет басшысы мемлекет басшысымен төменгі палатадағы партиялық қолдау деңгейіне сәйкес үкімет құруға шақырылады; ал кейбір мемлекеттерде үкімет басшысын парламент тікелей сайлайды. Көптеген парламенттік жүйелерде министрлер парламент мүшесі болуы керек, ал басқаларында министрлер парламентте отыруға құқықсыз (министрлік тағайындалған кезде олар отставкаға кетеді).

Теңдер арасында бірінші болу немесе министрлікте үстемдік ету?

Конституциялар үкімет басшысына берілген өкілеттіктердің ауқымы мен көлемі бойынша әртүрлі. Кейбір ескі конституциялар, мысалы, Австралияның 1900 жылғы мәтіні және Бельгияның 1830 жылғы мәтіні, премьер-министрлік лауазымдарын тіпті атамайды, бұл лауазымдар ресми конституциялық мәртебесіз нақты саяси шындыққа айналды. Кейбір конституциялар премьер-министрді primus inter pares (бірдейлер арасында бірінші) деп белгілейді, және бұл Бельгияның премьер-министрі мен Финляндияның премьер-министрі үшін практикалық жағдай болып қала береді. Дегенмен, басқа мемлекеттер үкімет басшысын кабинет жүйесіндегі орталық және басым тұлғаға айналдырады; мысалы, Ирландияның Taoiseach-і парламентті тарату туралы шешімді өзі ғана қабылдай алады, ал басқа елдерде бұл кабинеттік шешім болып табылады, онда премьер-министр дауыс беруге қатысатын мүшелердің бірі ғана. Израильде Үкімет премьер-министрдің primus inter pares рөлі бар ұжымдық орган болғанымен, іс жүзінде Израиль премьер-министрі атқарушы биліктегі басым тұлға болып табылады. Швецияның премьер-министрі, 1974 жылғы Үкімет ережесіне сәйкес, барлық негізгі атқарушы өкілеттіктер тікелей оның немесе оның қолында болады немесе премьер-министрдің қалауы бойынша тағайындалатын және босатылатын ұжымдық Үкімет арқылы жанама түрде қол жеткізіледі, бұл конституциялық лауазым болып табылады. Британдық конституция жазбалы емес болғандықтан, премьер-министрдің рөлі, көбінесе жеке тұлғаның жеке қасиеттері мен беделіне байланысты өзгереді, мысалы, Уинстон Черчилль пен Клемент Атли, Маргарет Тэтчер мен Джон Мейджор арасындағы айырмашылықтарды қарастырғанда. Көптеген мемлекеттерде басшылықтың жекеленуі үкімет басшыларының өздерін «жартылай президенттік» тұлғаларға айналдырғаны айтылады, бұл бір жағынан саясатты жамылған медианың парламентке емес, көшбасшы мен оның мандатына назар аударуына және үкімет басшысының қолында биліктің орталықтануына байланысты. Мұндай айыптаулар үш бұрынғы британдық премьер-министрге: Маргарет Тэтчерге, Тони Блэрге және Борис Джонсонға қатысты айтылды. Олар сондай-ақ итальяндық премьер-министрлер Сильвио Берлускони мен Маттео Ренциге, Канада премьер-министрі Пьер Трудоға және Батыс Германияның (кейін бүкіл Германияның) Федералды канцлері Гельмут Кольға қарсы да қолданылды.

Статистика

Әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен сайланбаған үкімет басшысы: Бахрейннің 1971 жылдан 2020 жылға дейінгі премьер-министрі ханзада Халифа бин Салман Әл Халифа (50 жыл, 315 күн). Әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен монархиялық үкімет басшысы: Хун Сен, 1998 жылдан 2023 жылға дейін Камбоджаның премьер-министрі (24 жыл, 91 күн). Әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен республикалық үкімет басшысы: Ли Куан Ю, Сингапур премьер-министрі 1959 жылдан 1990 жылға дейін (31 жыл, 178 күн). Әлемдегі ең ұзақ қызмет еткен әйел үкімет басшысы: Шейх Хасина, Бангладеш премьер-министрі 1996 жылдан 2002 жылға дейін және 2009 жылдан қазірге дейін.