Қытай құқықтық жүйелерінің шолуы

Кіріспе

Қытай заң жүйесіне шолу

Қытай заңдары әлемдегі ең көне заң дәстүрлерінің бірі болып табылады. Қазіргі заманғы қытай заңдарының негізі германдық үлгідегі азаматтық құқық, социалистік құқық және дәстүрлі қытайлық тәсілдерге негізделген. Қытай тарихының көп бөлігінде оның заң жүйесі моральдық тәрбие арқылы қоғамдық бақылауды қадағалауға бағытталған конфуций философиясымен, сондай-ақ заңгерлердің кодификацияланған заңға және қылмыстық жазаға берген басымдығымен құрылған. Синьхай революциясынан кейін Қытай Республикасы азаматтық құқық дәстүрінде (әсіресе неміс және швейцариялық негізде) негізінен батыс үлгісіндегі заң кодексін қабылдады. 1949 жылы Қытай Халық Республикасының құрылуымен бірге кеңестік ықпалымен социалистік құқық жүйесі келді. Дегенмен, қытай тарихындағы бұрынғы дәстүрлер өз әсерін сақтап қалды.

Қытайдың құқықтық дәстүрі

Классикалық қытай тіліндегі заң сөзі fǎ (法) болды. Қытайдағы "фа" таңбасы су радикалынан (氵) алынған "әділ", "тура" және "әділетті" мағынасын білдіреді. Сондай-ақ, бұл сөз "стандарт, өлшем және үлгі" деген мағынаны да береді. Дерк Бодде мен Кларенс Моррис fǎ ұғымының yì (義: "әлеуметтік дұрыстық") түсінігімен байланысты екенін айтты. Ян Фу 1913 жылы жарық көрген Монтескьедің "Заң рухы туралы" еңбегінің қытай тіліндегі аудармасында оқырмандарды қытайлық fǎ мен батыс заңдарының айырмашылығы туралы ескертті: "Батыс тілдеріндегі "заң" сөзі қытай тілінде төрт түрлі түсіндірмеге ие: lǐ (理: "рет"), lǐ (禮: "салтынаттар", "әдеп"), fǎ (法: "адам заңдары") және zhì (制: "бақылау"). Фǎ-дан бұрын қолданылған термин - xíng (刑), ол бастапқыда бас кесуді білдірген болуы мүмкін. Кейіннен xíng қылмыстық жазаға қатысты заңдарға арналған жалпы термин болып қалыптасты. Шанг Шудың ертедегі тарихында "бес жазаның" ең алғашқы түрлері: татуировка, мүсін бұзу, кастрация, мүсілдеу және өлім жазылған. Жазба заңдары пайда болғаннан кейін, xíng сөзінің мағынасы жазаларды ғана емес, сонымен қатар бұзылған жағдайда жазаға әкелетін мемлекеттік тыйым салуларды да қамтиды. Қазіргі уақытта xíng деген сөз қылмыстық құқық немесе қылмыстық процестік құқық дегенді білдіреді. Xíng сөзінің классикалық қолданысының мысалы - Xíng Bù (刑部, соғ. "Жазалау департаменті") – императорлық Қытайдағы заң және әділет департаменті. Төменде талқыланатын екі ірі қытай философиялық мектебі, конфуциандық және легалистік, Қытайдағы заң идеясына күшті әсер етті. Қысқаша айтқанда, конфуциандыққа сәйкес, мемлекет халықты ізгілікпен басқаруы керек, осылайша жаман мінез-құлықты болдырмайтын ұят сезімін тудыруы керек. Легалистік бойынша заң мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы ұстану нормаларын жариялау болып табылады. Бұл екі жүйе арасындағы шиеленіс конфуциандық көшбасшыны бүкіл Қытайдың үй шаруашылығының басшысы ету үшін дәстүрге сүйенгені, ал легализм тіпті императордың да міндетті болуы керек стандартты заң жасайды. Олардың ортақ жағы – әрқайсысы әртүрлі деңгейде өз азаматтарынан жақсы білетін және оларды қорғау үшін заңдар шығаратын мемлекеттің әкелік тұжырымдамасын қолдайды. Бұл ұғым империялық кезеңнен бастап республикалық кезеңге дейін сақталып, бүгінгі күні де әрекет етуде. Көптеген басқа ірі өркениеттерде жазба заң құрметке ие болған және көбінесе құдайлық шығу тегіне жатқызылғаннан айырмашылығы, ерте Қытайдағы заңға тек зайырлы тұрғыда қарастырылды, ал оның бастапқы көрінісі конфуцийшіл ойшылдар тарапынан қатал моральдық құлдыраудың, адамгершілік нормаларын бұзудың және тіпті жалпы ғаламдық тәртіптің бұзылуының белгісі ретінде қарсы алынды. Тарихи тұрғыдан алғанда, халықтың этикалық нормаларды түсіну және қабылдауын заңның кез келген ресми түрде қабылданған жүйесіне қарағанда, әдет-ғұрыптың және мүлікті пайдаланудың кең таралған әсері және моральдық ережелерді енгізу арқылы көбірек қалыптастырды. Алайда ертедегі императорлар заңгерлік идеалды өздерінің үлкен аумағы мен халық санын бақылаудың жолы ретінде қабылдады. Бұл процесс дәстүрлі қытайлықтардың ғаламдық тәртіпке деген сенімімен біріктірілді, дұрыс мінез-құлық – бұл fǎ белгілеген тиісті жауаптарға сәйкес келетін мінез-құлық. Xíng бұл нормаларды бұзудың жеке тұлғаға тигізетін шығындарын атап көрсетеді және осы әрекеттер үшін айыппұл салады. Императорлық кезең негізінен заңның мемлекет үшін қызмет етуі, азаматтарды бақылаудың құралы болып табылатындығымен сипатталды. Цин әулетінің соңғы кезеңінде негізінен неміс кодекстерін кішкене өзгертулермен импорттау арқылы заң кодекстерін реформалауға тырысты. Бұл күш-жігер жалғасты және республика кезеңінде күшейтілді, нәтижесінде 1912 жылғы Уақытша конституция заң алдындағы теңдік идеясын, әйелдер құқығын және азаматтардың үкімет алдындағы кеңірек құқықтарын қамтыды. Коммунистік кезеңнің басталуы бастапқыда жеке құқықтың дамуын кері бұрды, заңның негізгі ұғымы мемлекеттің құралы ретінде қайта оралды. Мәдени революция зиялы қауым мен заңгерлердің қатарын қиратып жібергеннен кейін, 1982 жылға дейін жеке құқықтар идеясы Қытай заңына елеулі әсер етіп қайта пайда болды. 1982 жылы құрылған қазіргі конституция V бабында ешқандай ұйым немесе жеке адам заңнан жоғары емес деп және III бабында Халық конгрессі мен мемлекеттік басқаруды халық алдында жауапты деп жариялайды, бұл жеке құқықтарды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін кейінгі күш-жігерге жол ашады. 1987 жылғы Әкімшілік даулар туралы заңның қабылдануы жеке тұлғаларға өкілдіксіз үкімет әрекеттерінен заңдық шаралар алуға мүмкіндік берді, бұл бұрын қол жетімсіз болған мүмкіндік. Заңдық процедураларға қарсы терең орныққан нормаға қарамастан, қытай соттарындағы сот процестерінің саны, әсіресе соңғы жылдары күрт өсті. Соттардың қаржылық қолдау және сот шешімдерін орындау үшін жергілікті үкіметке тәуелділігі салдарынан әлсіздігі осы шаралардың тиімділігін төмендетіп, бірақ Қытайдың заңдық білім беруді және сот жүйесінің кәсібилігін арттыруға бағытталған бастамаларымен бұл да өзгеруде. Үкімет әрекеттерінен жеке тұлғалардың шағымдануының маңызды жолы xìnfǎng 信访 (немесе shàngfǎng 上访) немесе азаматтардың өздерінің өкілдеріне өзгеріс туралы петициялары болып табылады. Xìnfǎng-тың кең таралған қолданылуы көптеген шенеуніктер әлі де заңдық санкциялардан қашуға және заң жүйесінен жалғыздықта қалуға, сондай-ақ шенеуніктердің әділетсіз нәтижелерді өзгертуге жеке мүмкіндігіне байланысты екенін көрсетеді. Жақында xìnfǎng белгілі бір деңгейде институционалдық түрде ұйымдастырылды, орталық үкімет әкімшіліктің барлық деңгейінде петицияларды қабылдау және жоғары деңгейге жолдау үшін xìnfǎng кеңсесін құруды міндеттеді. Жеке билікке сүйену арқылы шешілетін бұл жағдай заң үстемдігі идеясына қарама-қарсы келеді, сонымен қатар кейбір ғалымдар xìnfǎng бүгінде үкімет үшін тиімді тексеру механизмі емес, ақпаратты жинау жүйесі ретінде жұмыс істейтінін атап өтті.

The word for law in classical Chinese was fǎ (法). The Chinese character for fǎ denotes a meaning of "fair", "straight" and "just", derived from its water radical (氵). It also carries the sense of "standard, measurement, and model". Derk Bodde and Clarence Morris held that the concept of fǎ had an association with yì (義: "social rightness"). Yan Fu, in his Chinese translation of Montesquieu's De l'esprit des lois published in 1913, warned his readers about the difference between the Chinese fǎ and Western law: "The word 'law' in Western languages has four different interpretations in Chinese as in lǐ (理: "order"), lǐ (禮: "rites", "decorum"), fǎ (法: "human laws") and zhì (制: "control"). A term which preceded fǎ was xíng (刑), which originally probably referred to decapitation. Xíng later evolved to be a general term for laws that related to criminal punishment. The early history Shang Shu recorded the earliest forms of the "five penalties": tattooing, disfigurement, castration, mutilation, and death. Once written law came into existence, the meaning of xíng was extended to include not only punishments but also any state prohibitions whose violation would result in punishments. In modern times, xíng denotes penal law or criminal law. An example of the classical use of xíng is Xíng Bù (刑部, lit. "Department of Punishment") for the legal or justice department in imperial China. The two major Chinese philosophical schools discussed below, Confucianism and Legalism, strongly influenced the idea of law in China. Briefly, under Confucianism, the state should lead the people with virtue and thus create a sense of shame which will prevent bad conduct. Under Legalism, law is to publicly promulgate standards of conduct backed by state coercion. The tension between these two systems is that Confucianism relies on tradition to make the leader the head of household of all China, while Legalism makes standard law that even the emperor should be bound by. The common factor is that both endorse to different degrees a paternalistic conception of the state, which knows better than its citizens and makes laws to protect them. This concept persisted throughout the imperial period, into the republican period, and can still be seen acting today. Unlike many other major civilizations where written law was held in honor and often attributed to divine origin, law in early China was viewed in purely secular terms, and its initial appearance was greeted with hostility by Confucian thinkers as indicative of a serious moral decline, a violation of human morality, and even a disturbance of the total cosmic order. Historically, the people's awareness and acceptance of ethical norms was shaped far more by the pervasive influence of custom and usage of property and by inculcating moral precepts than by any formally enacted system of law. Early emperors however embraced the Legalist ideal as a way of exerting control over their large and growing territory and population. This process was integrated with traditional Chinese beliefs in the cosmic order, holding that correct behavior was behavior consonant with the appropriate responses set by fǎ. Xíng states the potential costs to the individual of exceeding them and imposes penalties for these actions. The imperial period was characterized mainly by the concept of law as serving the state, a means of exerting control over the citizenry. In the late Qing dynasty there were efforts to reform the law codes mainly by importing German codes with slight modifications. This effort continued and was amplified in the republican period resulting in the Provisional Constitution of 1912 which included the idea of equality under the law, rights for women, and broader rights for citizens vis à vis the government. The onset of the communist period at first rolled back the development of individual rights with the primary concept of law returning to that of a tool of the state. After the Cultural Revolution devastated the ranks of intellectuals and legal professionals, it took until 1982 for the idea of individual rights to reemerge as a significant influence on Chinese law. The current constitution, created in 1982, states in Article V that no organization or individual is above the law and in Article III makes the People's Congresses and state administration responsible to the people, paving the way for later efforts to allow enforcement of individual rights. Passage of the Administrative Litigation Law of 1987 created legal recourse for individuals from arbitrary government action, an avenue previously unavailable. Despite the deep seated norm against legal proceedings, litigation in the Chinese courts has increased dramatically, especially in recent years. The continuing weakness of courts resulting from their dependence on the local government for financial support and enforcement undermines the effectiveness of these remedies but this has also begun to change with China's initiatives to increase legal training and the professionalism of the judiciary. One avenue of individual appeal from government action which continues to be important is the custom of xìnfǎng 信访 (or shàngfǎng 上访) or petitions by citizens to the individuals officials for change. The continuing wide use of xìnfǎng reflects the fact that many officials are still able to avoid legal sanctions and the underlying avoidance of the legal system, as well as the personal ability of officials to personally intervene to change unjust results. Recently xìnfǎng has been institutionalized to some extent with the central government mandating that every level of administration establish a xìnfǎng office to handle petitions and report them up to high levels. This solution by exertion of personal power clearly goes against the idea of rule of law, and worse, some scholars have noted that xìnfǎng today functions more as an informational collection system for the government than an effective review mechanism.

Конфуцийшілдік пен заңшылдық

Конфуциандық және легалистік – Көктем мен Күз дәуірінде және Соғысқан мемлекеттер дәуірінде қалыптасқан екі маңызды классикалық құқықтық теория немесе философиясы. Бұл кезең Қытай тарихында жаңа идеялар мен философиялардың ең қарқынды дамуын көрсетеді. Екі теория да мемлекеттік басқарудың иерархиялық құрылымын қажет етеді, бірақ адамның мүмкіндіктеріне және саяси тұрақтылыққа жету жолдарына қатысты түбегейлі түрде ерекшеленеді. Дегенмен, екі теория да Қытайдағы мәдени, әлеуметтік және құқықтық нормалардың қалыптасуына ықпал етті және осы ықпалын жалғастыруда.

Конфуцийшілдік

Конфуцийшілдіктің негізгі қағидасы – адам баласы табиғатынан жақсы деген тұжырым. Адамның әлеуетіне деген осы оңтайлы көзқараспен Конфуций үкіметтік регламенттер мен жаза қолдану арқылы емес, дәстүрлі әдет-ғұрыптар, моральдық нормалар және ережелер арқылы басқаруды жақтады. Бұл адамдарға ұят сезімін дамытуға және жақсы мінез-құлықпен ізгілікке ие болуға мүмкіндік береді. Мақсаты – адамдардың қабылданатын нормаларды іштей сіңіріп, тиісті әрекеттер жасауына қол жеткізу. Бұл үйлесімді әлеуметтік тәртіпке ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның рухани жандануына және қоғамның жалпы сапасының артуына да әкеледі. Ал, ресми заңдар сыртқы бағынуды талап етеді және адамдар заңның себебін толық түсінбестен оған сәйкес келуі мүмкін. Сондықтан, формалды заңдар арқылы құрылған әлеуметтік тәртіп жақсы азаматтықтың қосымша артықшылықтарын бермейді. Дегенмен, Конфуций формалды заңдарды жоюды ұсынбағанын атап өткен жөн. Оның пікірінше, заңдарды мүмкіндігінше аз қолдану керек және оларды тек қоғамның мүдделерін ескермей, жеке мүдделерін қууға бейім адамдарға қарата қолдану керек. Конфуций әлеуметтік тәртіпке қол жеткізу үшін формалды заңдарды кеңінен қолдануға қарсы болғандықтан, оның теориясының өзегі – қоғам азаматтарының ортақ қабылданған, ынтымақтастыққа негізделген шешімдерді іздеуге ерікті түрде қатысуы болып табылады. Азаматтардың ерікті қатысуымен қатар, ортақ шешімдерге жетуге негіз болатын принциптер де болуы керек – осы принциптер ли деп аталады. Ли – мәдени және әлеуметтік құндылықтарға негізделген нормалар жиынтығы, ол дұрыс мінез-құлыққа бағыттап, нәтижесінде үйлесімді қоғамға жеткізеді. Бұл нормалар уақыт өте келе өзгермейтін немесе тоқталмайтын емес, керісінше, белгілі бір уақытта және белгілі бір жағдайда қабылданған нәрсені көрсетеді. Дау туындаған кезде, ли қолданылып, әділ шешім шығару және қоғамдағы үйлесімділікті қалпына келтіру үшін түсіндірілуі керек. Алайда, заңдастырылған заңдармен қамтамасыз етілмейтін процедуралық кепілдік болмағандықтан, лиді түсіндірудің теріс пайдалануына мүмкіндік туындайды. Конфуций қоғамдағы адамдардың мүдделерінің әртүрлі екенін мойындайды және билеушіге осы мүдделерді біріктіру және әлеуметтік тәртіпті сақтау жауапкершілігін жүктейді. Бұл диктатура арқылы емес, үлгі көрсету арқылы іске асырылады. Сондықтан, билеуші халқына дұрыс мінез-құлықты мәжбүрлеуінің қажеті жоқ. Оның орнына, билеуші тек өзін құрметті ұстауы керек, ал халық оның жоғары қасиеттерімен ынталандырылып, ағартылып, оның үлгісін ұстанбақ болады – бұл wúwéi деп аталатын идеал. Дегенмен, билеуші қоғамның алдында тұрған дау-дамайлар мен проблемаларға шешім табу үшін лиді білуі және түсінуі керек. Халық билеушінің моральдық стандарттары мен үлгісіне сәйкес өмір сүргендіктен, билеушінің сапасы саяси тәртіптің сапасын анықтайды.

The basic premise of Confucianism is the idea that human beings are fundamentally good. With this optimistic view on human potential, Confucius advocates for ruling through li – traditional customs, mores, and norms – which allow people to have a sense of shame and become humane people with good character, rather than through government regulations and penal law. The idea is that people will internalize the acceptable norms and only take proper actions. This will not only lead to a harmonious social order, but it will also provide the additional benefit of improving an individual's inner character and the overall quality of the society. In contrast, codified laws require external compliance, and people may abide by the laws without fully understanding the reason for compliance. As such, a social order achieved through formal laws does not come with the additional benefit of better citizenry. It is worth noting, however, that even Confucius did not advocate for the elimination of formal laws. Rather, according to Confucius, laws should be used minimally and reserved only for those that insist on pursuing one's self interests without taking into account the well being of the society. As Confucius rejects the general use of formal laws to achieve social order, what lies vital to Confucius' theory is the willing participation by citizens of the society to search for commonly accepted, cooperative solutions. In addition to willing participation of citizens, there must also be grounds or bases upon which commonly acceptable solutions can be arrived at – the concept known as li. Li is commonly understood as a set of culturally and socially valued norms that provide guidance to proper behaviors that will ultimately lead to a harmonious society. These norms are not fixed or unchangeable over time but rather a reflection of what is accepted at a particular time in a particular context. When conflicts arise, the li have to be applied and interpreted to produce a just result and restore the harmony of the society. However, in the absence of any procedural safeguard afforded by codified laws, interpretation of li is subject to abuse. Recognizing that people in a society hold diverse interests, Confucius charges the ruler with the responsibility to unify these interests and maintain social order. This is not done by dictatorship but by setting an example. Therefore, a ruler needs not to force his people to behave properly. Instead, the ruler needs only to make himself respectful, and the people will be induced and enlightened by his superior virtues to follow his example – an ideal known as wúwéi. Nevertheless, the ruler must know and understand the li to be able to create solutions to conflict and problems the society faces. As the people are to follow the moral standards and example set by the ruler, to a large extent, the quality of the ruler determines the quality of the political order.

Заңшылдық

Конфуцийдің ли негізіндегі теориясына қарама-қарсы, легалистер әлеуметтік тәртіпке қол жеткізу үшін кодификацияланған заңдарды және қатаң жазаларды пайдалануды жақтады. Бұл, барлық адамдар жамандықпен және өзімшілдікпен дүниеге келеді деген легалистердің сенімінен туындайды. Сондықтан, егер адамдар шектеусіз қалса, олар өзімшіл мінез-құлыққа барып, сөзсіз әлеуметтік тәртіпсіздікке ұшырайды. Бұл кемшілікті жою және адамдарды моральдық қағидаларға бағынуға мәжбүр ету үшін, заңгерлердің пікірінше, нақты жазылған заңдарды жариялау және қатаң жазалар салу – жалғыз жол. Билеушілердің қабілеттерінің көбінесе шектеулі екенін, ал билеушінің қабілеті мен шешімдеріне сену көбінесе кері нәтижелерге алып келетінін түсінген легалистер заңды билеушінің емес, мемлекеттің басқаратын жүйесін құрды. Бұл заңдардың билеушінің жеке пікірінің немесе заңдарды қолдануға жауапты адамдардың ықпалысыз әділ түрде қолданылуын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, билеушінің жоғары қабілеттерінің болуы маңызсыз. Легалистер тарапынан ұсынылған осы бейтараптық – олардың вувей тұжырымын түсінуі, ол конфуцийшілердің осы тұжырымды түсінуінен өзгеше.

Салыстыру

Мұндай түсінікке қарамастан, билеуші, Конфуцийліктегідей, заңның қандай болу керектігін шешудің толық құқығына ие. Сондықтан, Конфуцийлік сияқты, легализм де теріс пайдалануға бейім. Шындығында, Цинь императоры тіпті ұсақ қылмыстар үшін де жағдайды жеңілдете алмай, қатаң заңдар мен өте қатал жазаларды енгізді. Мысалы, кітаптар өртеліп, басқаша ойлайтындар тірідей жерленді. Цинь императоры халқының санасына заңға деген қорқыныш пен құрметті қалыптастырғанымен, заңның қаталдығы оның Қытайды 14 жыл басқарғаннан кейін тез құлауына себеп болды. Қорыта айтқанда, Конфуцийлік пен легализмнің екеуі де дүрбелең кезеңде дамыды және екеуі де елді қайта біріктіруді мақсат етті. Алайда, екі теория да қарама-қарсы бағыттарды ұстанды: бірі әлеуметтік тәртіпті орнату үшін ресми заңдарды қолдауды жақтаса, екіншісі қарсы болды. Екеуінің ортақ тұсы – билеушіге толық құқық беру, ол ли немесе заңнан жоғары тұрды. Әрине, екі теорияның да әлеуметтік тәртіпке қол жеткізуде идеалды емес. Дегенмен, екеуі де Қытайдағы мәдени және құқықтық дамуға зор әсер етті және олардың ықпалы бүгінге дейін көрініп тұр. Қытай заңына легалистік дәстүрдің маңызды ықпалы тарихи тұрғыдан жиі назардан тыс қалды. Конфуцийлік идеология дәстүрлі заңның мазмұнына негіз болғанымен, легалистік мектеп дәстүрлі құқықтық жүйенің маңызды құрылымын жасады. Хан әулеті Цинь кезінде құрылған негізгі құқықтық жүйені сақтап қалды, бірақ әлеуметтік бақылаудың конфуцийлік философиясына сәйкес кейбір қатал аспектілерін өзгертті. Хан әулеті заңның төрт көзін ресми түрде мойындады: lü (律: "кодификацияланған заңдар"), ling (令: "императордың бұйрығы"), ke (科: "алдыңғы династиялардан мұрагерлікпен алынған ережелер") және bi (比: "прецеденттер"), олардың ішінде лингтің қалған үшеуінен жоғары міндетті күші болды. Көптеген заңгерлер заңгер емес, философия мен әдебиетті оқыған ғалымдар болды. Жергілікті, классикалық білім алған конфуцийлік ақсүйектер төрешілер ретінде маңызды рөл атқарды және ең күрделі жергілікті даулардан басқасын шешті. Ақырында, конфуцийлік лидің негізгі элементтерін заң кодекстеріне енгізу осы конфуцийлік тұжырымдаманың ежелгі қытай заңына үстемдік етуімен аяқталды. Ч'ю заңның конфуцийшілденуінің біртіндеп жүргізілуі ХХ ғасырдың жаңғыруына дейінгі Қытайдың құқықтық жүйесіндегі ең маңызды даму болды деп қорытындылады. Моральдық ықпал ету және жазалау арқылы билік ету арасындағы шекара әрқашан анық болмады. Мысалы, ли моральдық ықпал ету және заңды құралдармен жүзеге асырылуы мүмкін. Лидің заңға айналуы оны қоғамның кеңінен және өзгеріссіз қабылдауына байланысты болды. Заңның кодификациясы негізінен 624 жылғы Тан кодексімен аяқталғанымен, ғасырлар бойы Тан кодексінің конфуцийлік негіздері сақталды және кейінірек династиялар оның кейбір аспектілерін нығайтты. Цин кодексіне үлгі болған Ұлы Мин кодексі әлеуметтік және саяси өмірдің барлық саласын, әсіресе отбасылық және діни рәсімдерді, сондай-ақ сыртқы қатынастарды және тіпті жердегі өмірдің ғаламмен қарым-қатынасын қамтыды. Конфуцийдің мораль мен өзін-өзі тәртіптеу заң кодекстерінен маңызды деген тұжырымы көптеген тарихшыларды, мысалы Макс Веберді, 20-шы ғасырдың ортасына дейін заңның Императорлық Қытай қоғамының маңызды бөлігі емес деген тұжырымға келтірді. Алайда, бұл тұжырымға қатты сын бағытталды және қазіргі синологтар арасында кең таралған пікір емес, олар Императорлық Қытайда қылмыстық және азаматтық құқықтың күрделі жүйесі болды деп санайды, ол Еуропадағы жүйелермен салыстыруға болады. Цинь династиясы кезінде қылмыстық сот әділдігі өте егжей-тегжейлі Ұлы Цинь құқықтық кодексіне негізделген. Қытайдың дәстүрлі қылмыстық сот жүйесінің бір элементі – қылмыстық заңның моральдық мақсаты бар деген түсінік, оның бірі – сотталған адамды өкініп, қателігін түсінуге жеткізу. Дәстүрлі қытай заң жүйесінде адам қылмысын мойындамайынша сотталмайды. Бұл жиі қажетті мойындауды алу үшін азаптауды қолдануға әкелді. Бұл элементтер әлі де қазіргі қытайлықтардың заңға деген көзқарасына әсер етеді. Барлық өлім жазасын көздейтін қылмыстар туралы елордаға хабарланатын және императордың жеке мақұлдауы қажет болды. Қылмыстық кодекстен бөлек азаматтық кодекс болмады, бұл дәстүрлі қытай заңында азаматтық заң жоқ деген қате пікірге әкелді. Соңғы зерттеулер сот төрешілерінің заңгерлік жұмысының көп бөлігі азаматтық даулар бойынша жүргізілгенін және қылмыстық кодекс...

Notwithstanding such an understanding, the ruler, like in Confucianism, has the ultimate authority to decide what the law should be. Therefore, like Confucianism, Legalism is subject to abuse as well. In fact, the Qin emperor implemented strict laws and extremely harsh punishments without taking into account mitigating circumstances even for insignificant crimes. For example, books were burned and people holding different ideals were buried alive. While the Qin emperor successfully instilled fear and respect for law into the minds of his people, the harshness of the law led to his quick demise after only 14 years of reigning over China. In summary, although both Confucianism and Legalism were developed in a period of turmoil and both were aimed at the re unification of the country, the two theories went opposite directions with one advocating for and one against the use of formal laws to achieve social order. What the two theories have in common is their concession of the ultimate authority to the ruler, who remained above and beyond the li or law. It is true that neither theory is ideal in achieving a social order. Nevertheless, both theories have had a significant impact on the cultural and legal development in China, and their influence remains visible today. The significant influence of the Legalist tradition in Chinese law has historically been overlooked. Although the Confucian ideology provided the fundamentals for the substance of traditional law, the Legalist school constructed the important framework of the traditional legal system. The Han dynasty retained the basic legal system established under the Qin but modified some of the harsher aspects in line with the Confucian philosophy of social control. The Han dynasty formally recognized four sources of law: lü (律: "codified laws"), ling (令: "the emperor's order"), ke (科: "statutes inherited from previous dynasties") and bi (比: "precedents"), among which ling has the highest binding power over the other three. Most legal professionals were not lawyers but generalists trained in philosophy and literature. The local, classically trained, Confucian gentry played a crucial role as arbiters and handled all but the most serious local disputes. Eventually, the incorporation of the essentials of Confucianist li into legal codes occurred with this Confucian conception dominating ancient Chinese law. Ch'ü concludes that the gradual process of Confucianisation of law was the most significant development in the legal system of China prior to 20th century modernization. The line between ruling by moral influence and ruling by punishment was not always clearly delineated. For example, li could be enforced by moral influence and legal means. The metamorphosis of li into law depended on its widespread and unvaried acceptance by society. Although the codification of law was largely completed by the Tang Code of CE 624, throughout the centuries the Confucian foundations of the Tang Code were retained, and indeed with some aspects of it strengthened by the later dynasties. The Great Ming Code, which was a model for the Qing code, covered every part of social and political life, especially family and ritual, but also foreign relations and even relations of earthly life with the cosmos. The Confucian notion that morality and self discipline was more important than legal codes caused many historians, such as Max Weber, until the mid 20th century to conclude that law was not an important part of Imperial Chinese society. This notion, however, has come under extreme criticism and is no longer the conventional wisdom among Sinologists, who have concluded that Imperial China had an elaborate system of both criminal and civil law which was comparable to anything found in Europe. During the Qing dynasty, criminal justice was based on extremely detailed Great Qing Legal Code. One element of the traditional Chinese criminal justice system is the notion that criminal law has a moral purpose, one of which is to get the convicted to repent and see the error of his ways. In the traditional Chinese legal system, a person could not be convicted of a crime unless he has confessed. This often led to the use of torture, in order to extract the necessary confession. These elements still influence modern Chinese views toward law. All capital offenses were reported to the capital and required the personal approval of the emperor. There was no civil code separate from the criminal code, which led to the now discredited belief that traditional Chinese law had no civil law. More recent studies have demonstrated that most of the magistrates' legal work was in civil disputes, and that there was an elaborate system of civil law which used the criminal code to establish torts.

Заңдық құқықтар

Заманауи заңдық құқықтар идеясы 19 ғасырда Қытайға Батыстан әкелінді. Оның "quánlì" (权利) деп аудармасы 1864 жылы Уильям Александр Парсонс Мартин Генри Уитонның "Халықаралық құқық негіздері" еңбегін аударғанда пайда болды.

Құқық мемлекетi

Қазіргі Қытайда заңгерлер мен саясаткерлер арасында ең көп қолданылатын сөз тіркестерінің бірі – fǎzhì (法治). Фаджиді ағылшын тілінен «құқық үстемдігі» деп аударуға болады, бірақ қытайлық басшылар «заңмен билік етуді» білдіргені жөн бе деген сұрақтар жиі қойылады, яғни билеушілер әлеуметтік бақылауды жеңілдету және заңгерлік дәстүрде түсінілгендей жазалау үшін заңдарды пайдалануды білдіреді. Ыйфа Чжуго (依法治国: «ұлтты заң үстемдігіне сәйкес басқару») және Жинше Шэхуэй Фачжи Гоцзя (建设社会主义法制国家: «социалистік құқық үстемдігін құру») деген байланысты ұғымдар 1990 жылдардың ортасынан бері Қытай Коммунистік партиясының ресми саясатының бір бөлігі болып табылады. 1999 жылы ҚХР Конституциясына түзету енгізіліп, осы екі ұғым 5-бапқа қосылды. Қытайдағы құқық үстемдігі кеңінен талқыланып келеді. Қытай заңын талқылау кезінде «заңды күшейту», «заң жүйесін қатаңдату», «әкімшілікте заңға бағыну», «заңмен билік ету» және «құқық үстемдігі» сияқты әртүрлі сөз тіркестері қолданылғанын атап өткен жөн. Әрбір терминге әртүрлі мағыналар берілген, бірақ қытайлық шенеуніктер мен ғалымдар осы сөздерді еркін және кейде бір-бірін алмастыра қолданады. Дегенмен, орталық үкімет бастапқыда «құқық үстемдігіне» қарағанда «заңды/құқықтық жүйені күшейту» деген сөзді артық көреді. Олар соңғысы құралдық сипаттаманы тудыруы мүмкін деп ойлады, ал біріншісі заң мен институттарды күшейтудің тікелей мағынасын білдіреді. «Заңды күшейту» – заңнаманы реформалау және заңдардың орындалуын қамтамасыз ету. Лон Фуллердің «жетілмеген теориясы» бойынша, қоғамның заңдары «жалпы, жария, болашаққа бағытталған, айқын, үйлесімді, орындалуға қабілетті, тұрақты және күшіне енгізілген» кезде құқық үстемдігі болады. Жозеф Раз бұл теорияны құқықтық жүйенің формалды немесе құралдық аспектілерін, оның демократиялық немесе демократиялық емес саяси құрылымның бөлігі болсын болмасын, атап өтеді деп түсіндірді. Қалың теория құқық үстемдігі жұқа теорияның барлық элементтерін қолдайды және сонымен қатар саяси, әлеуметтік және экономикалық ұғымды құқық үстемдігіне енгізеді. Кейбір адамдар құқық мемлекетін либералды демократияның саяси немесе экономикалық құрылымдарын, адам құқықтарын және басқа да идеалды әлеуметтік-құқықтық тәртіпті болжау деп санайды. Кейбір ғалымдар Қытайдың социалистік және демократиялық емес саяси жүйесі мен тәжірибесін ескере отырып, оны ең жақсы жағдайда мемлекет әлеуметтік бақылау құралы ретінде пайдаланатын заңмен билік ететін ел ретінде қарастыру керек деп санайды. Алайда, басқалары фажиді Қытайдағы заңды шындық ретінде түсіндіру үшін құқықтық теорияға сүйенеді. Сонымен қатар, кейбір адамдар Қытай әлі де құқық үстемдігінің жұқа теориясының талаптарына толыққанды жатпауы мүмкін деп санайды. Жоғарыда аталған екінші принципке қатысты, 2003 жылғы 27 тамызда ҚХР-дың Әкімшілік рұқсат беру туралы заңы (АРЗ) күшіне енді, ол 2004 жылғы шілдеден бастап қолданысқа енді. АРЗ алғаш рет кез келген азаматтық актіге рұқсат беру талаптары қойылатын барлық заңдар мен ережелерді жариялауды талап етеді. АРЗ сондай-ақ тек Ұлттық халық конгресі немесе оның тұрақты комитеті қабылдаған заңдар, Мемлекеттік кеңес бекіткен әкімшілік ережелер және жергілікті халық конгрестері қабылдаған жергілікті ережелер ғана әкімшілік мақұлдау талаптарын қоя алатынын қарастырады. Жекелеген министрліктер мен агенттіктер (орталық немесе жергілікті) белгілі жағдайларда ғана осындай өкілеттіктерге ие емес. Бұл ҚХР-дың заңнамалық заңында көзделген заңдар мен ережелердің иерархиясына сәйкес келеді. АРЗ-нің күшіне енуі – алға қадам. Екіншіден, Қытай Конституциясы жоғары заң ретінде қарастырылмайды және күшіне енгізілмейді. Үшіншіден, сот жүйесі саяси қысымнан тәуелсіз емес. Алайда, соңғы жылдары Қытай Коммунистік партиясының жекелеген істерге тікелей араласуы азайды, сондай-ақ партияның заңнамалық процеске тікелей ықпалы да азайды. Төртіншіден, мемлекеттік қызметкерлер арасында жемқорлық кең таралған. Жеке пайда табу, пара алу және мемлекеттік қаржыны иемдену барлық деңгейдегі үкіметте жиі кездеседі. Сонымен қатар, білікті адвокаттар мен судьялар жетіспейді. Бұл кемшілік сот судьяларының білім беру деңгейін жоғарылатуға, Қытайдың барлық аймақтарында соттар мен заң факультеттерін ашуға бағытталған заңмен түзетілуде. 2000 жылдары Қытайда Уэйкуан қозғалысы басталды, ол азаматтардың құқықтарын қорғау үшін, іс жүзіндегі заңдарды орындау үшін өтініш беру және белсенділік таныту арқылы ілгерілетуді көздеді. Қозғалыстағы адвокаттар кейбір сотта жеңіске жетті, бірақ басқа жағдайларда сәтсіздікке ұшырады. Қытайдағы адвокаттар Қытай Коммунистік партиясына адалдық серт беруге міндетті. Партиялық бағытты ұстанбаған адвокаттардың заңгерлік қызметін жүзеге келтіруге рұқсаты алынып тасталуы мүмкін. Академик Кэйю Цзиньнің сөзіне сәйкес, 2021 жылы жаңартылған Әкімшілік рәсімдер туралы заң Қытайда құқық үстемдігін ресмилеудегі маңызды кезеңді білдіреді.

One of the most commonly used phrases in contemporary China, by legal scholars and politicians alike, is fǎzhì (法治). Fǎzhì can be translated into English as "rule of law", but questions have often been asked whether Chinese leaders meant "rule by law", which means the instrumental use of laws by rulers to facilitate social control and to impose punishment as understood in the Legalist tradition. The related concepts of yīfǎ zhìguó (依法治国: "governing the nation according to the rule of law") and jiànshè shèhuì zhǔyì fǎzhì guójiā (建设社会主义法制国家: "building a socialist rule of law state") have been part of the Chinese Communist Party's official policy since the mid 1990s. In 1999, the NPC adopted an amendment to the Chinese Constitution, incorporating both concepts in Article 5. The existence of the rule of law in China has been widely debated. When discussing Chinese law, it is worth noting that various expressions have been used, including "strengthening the law," "tightening up the legal system," "abiding by the law in administration," "rule by law," and the "rule of law". Different shades of meanings have been attached to each of these terms, but Chinese officials and scholars have employed the expressions rather loosely and sometimes interchangeably. However, the central government had originally preferred the expression, "strengthening the law/legal system" to "the rule of law". It was thought that the latter might give a controversial connotation of the instrumentality, while the former conveyed a straightforward meaning of strengthening the law and institutions. "Strengthening the law" meant reform of legislation and enforcement of laws. According to Lon Fuller's account of thin theory, rule of law exists in a society when the laws of that society are "general, public, prospective, clear, consistent, capable of being followed, stable, and enforced". The thin theory has also been explained by Joseph Raz as emphasizing the formal or instrumental aspects of a legal system regardless of whether it is part of a particular political structure, i. e. a democratic or non democratic society. Thick theory rule of law espouses all the elements of thin theory in addition imposes a political, social, and economic concept into the rule of law. The rule of law is regarded by some as presupposing political or economic structures of liberal democracy, human rights and other ideal socio legal order. Some scholars believe that given China's socialist and non democratic political system and practice, it is at best regarded as a country of rule by law with law used by the state as an instrument for social control. However, others rely on the formal or thin theory of rule of law to interpret fazhi as a legal reality in China. Additionally, some believe that China may still fall short of the thin theory of rule of law. Of particular relevance to the second principle set out above, was the enactment of the Administrative Permission Law of the PRC (APL) on 27 August 2003, effective from July 2004. The APL for the first time requires all laws and regulations that subject any civil act to approval requirements to be published. The APL also provides that only those laws adopted by the National People's Congress or its Standing Committee, administrative regulations promulgated by the State Council, and local regulations adopted by the local people's congresses may impose administrative approval requirements. Individual ministries or agencies (central or local) do not have such powers except in specified circumstances. This is consistent with the hierarchy of laws and regulations provided under the Legislative Law of the PRC. The enactment of the APL represents an encouraging step forward. Second, the Chinese Constitution is not treated as the supreme law, nor is it enforced. Third, the judiciary is not independent from political pressure. On the other hand, direct intervention in particular cases by the Chinese Communist Party has lessened in recent years, as has the direct influence of the party on the legislative process. Fourth, there is a high level of corruption among public officials. Personal favors, bribery, and taking of public monies are all too common at all levels of government. Finally, the legal profession is inadequate for lack of qualified attorneys and judges. This failure is being remedied by legislation aimed at instituting higher educational standards for judges, opening more courts and law schools throughout China. In the 2000s, the Weiquan movement began in the PRC, seeking to advance citizens' rights partly by petitioning for enforcement of existing laws, and partly through activism. Lawyers in the movement have seen some court victories, but in other cases they are unsuccessful. Lawyers in China have to swear an oath of loyalty to the Chinese Communist Party. Lawyers who refuse to follow the party line may have their license to practice law revoked. According to academic Keyu Jin, the revised Administrative Procedures Law codified in 2021 marks a milestone in formalizing the rule of law in China.