Кіріспе
Адамдар жауынгерлік үшін үйреткен және басқарған филдер, жауынгерлікке дайындалған филдер. Соғыс пилі – адамдар жауынгерлікке үйреткен және басқарған фил. Соғыс пилінің басты міндеті – жауға шабуыл жасап, олардың қатарын бұзу, үрей мен қорқыныш сезімін тудыру болды. Пил әскері – пил мінген әскерлерді қолданатын әскери бөлімшелердің атауы.
elephants trained for combat
A war elephant was an elephant that was trained and guided by humans for combat. The war elephant's main use was to charge the enemy, break their ranks, and instill terror and fear. Elephantry is a term for specific military units using elephant mounted troops.
Сипаттама
Соғыс пилдері ежелгі Үндістандағы бірнеше маңызды шайқастарда шешуші рөл атқарды. Ежелгі Қытайда пайдалануы шектеулі және уақытша болғанмен, Оңтүстік-Шығыс Азиядағы тарихи мемлекеттердің әскерлерінде тұрақты түрде қолданылатын болды. Классикалық антикалық дәуірде олар ежелгі Парсыда, сондай-ақ Жерорта теңізі аймағындағы Македония, эллиндік Грек мемлекеттері, Рим Республикасы және кейіннен Рим империясы, Солтүстік Африкадағы Ежелгі Карфаген армияларында қолданылды. Кейбір аймақтарда олар орта ғасырлар бойына соғыс алаңында маңызды күш ретінде сақталды. Дегенмен, оқ-дәрілі қарулардың, оның ішінде атыс қаруларының таралуымен олардың қолданылуы төмендеді. Осыдан кейін соғыс пилдері тек соғысқа қатыспайтын инженерлік және еңбек қызметтеріне, сондай-ақ шағын салтанатты шараларда пайдаланылатын болды. Бірақ, XIX ғасырға дейін, мысалы, Бірма, Таиланд және Вьетнам сияқты елдерде олар әлі де соғыста қолданылып келді.
Үйсіндіру
Пилдерді үйрететін, оларға мінетін немесе күтіп бағатын адамды махут дейді. Махуттар пилдерді ұстауға және оларды қолға түсіруге жауапты болды. Бұл үшін олар темір тізбектер мен анкус, яғни «слонның қозғағышы» деп аталатын арнайы ілгек қолданды. Артышастрада жазылған Чанакияның сөзіне сүйенсек, бірінші кезекте махут пилді жетелеуге үйретуі керек еді. Пил осы кезде мінушінің көтерілуіне көмектесу үшін аяқтарын көтеруді үйренген болуы керек. Содан кейін пилдерді кедергілердің арасымен жүгіруге, маневр жасауға және колоннада жүруге үйретті. Қытайдың Сары өзені аңғарындағы Шан дәуірінде (шамамен б.з.б. 1600–1100 жж.) жабайы пилдердің болғанына археологиялық дәлелдер бар, бұл олардың соғыста да пилдерді қолданғанын көрсетеді. Месопотамия мен Қытайдың жабайы пилдерінің саны орманды жою мен адам халқының өсуіне байланысты тез азайды: б.з.б. 850 жылы Месопотамия пилдері жойылып кетті, ал б.з.б. 500 жылы қытай пилдерінің саны күрт азайды және Сары өзеннің оңтүстігіндегі аймақтармен шектелді. Жабайы пилдерді ұстау қиын міндет болды, бірақ тұтқындықта көбейтудің қиындықтары мен пилдің шайқасқа қатысу үшін жетілген жасқа жеткенше күте тұру қажет болғандықтан, бұл қажеттілік те болды. Алпыс жастағы соғыс пилдері шайқасқа ең қолайлы жаста болғандықтан бағаланды, ал осы жастағы пилдерді сыйға беру өте жомарттық белгісі саналды. Бүгінде пил 25-40 жас аралығында өзінің гүлденген шағында және ең күшті кезеңінде деп есептеледі, бірақ 80 жасқа дейінгі пилдер де жолбарыс ауында қолданылады, өйткені олар тәртіпті және тәжірибелі. Барлық соғыс пилдерінің еркек болуының себебі еркектердің күшті агрессиясы деп жиі айтылады, бірақ шындығында, соғыс кезінде ұрғашы пил еркектен қашады; сондықтан соғыста тек еркектер ғана қолданылды, ал ұрғашы пилдер көбінесе логистикалық мақсаттар үшін пайдаланылды.
Үндістан субконтиненті
Пілдермен соғыс қашан басталғаны нақты белгісіз, бірақ ол ежелгі Үндістанда басталғаны қабылданған. Алғашқы Веда дәуірінде соғыста пілдерді қолдану туралы кеңінен айтылмаған. Дегенмен, Рамаянада Индра мифологиялық піл Айраватаға немесе Уччайхшравасқа мінген болып бейнеленген. Б.з.б. 6 ғасырында кейінгі Веда дәуірінде пілдер соғыста кеңінен қолданыла бастады. Махабхаратадағы көптеген кейіпкерлер осы өнерді меңгерген. Құрукшетра соғысының ережелеріне сәйкес, екі адам бірдей қару мен атты, соның ішінде пілді пайдаланып, жекпе-жекке шығуы керек еді. Махабхаратада ақшаухини әскерлік құрамы 1 күйме : 1 піл : 3 атты әскер : 5 жаяу әскерден тұрады. Махабхаратадағы көптеген кейіпкерлер пілдермен соғыс өнерінде шебер болған деп сипатталған. Мысалы, Дурьёдхана әлсіреген Каурава әскерін күшейту үшін пілді шайқасқа шығарады. Никая және Виная Питака сияқты кітаптарда пілдер әскер ұйымдастыруындағы өз орнына ие. Кейіннен Харавела патша Хатигумпа жазуында, яғни "Піл үңгірі" жазуларында айтылғандай, соғыс пілдерін қолданып, тәуелсіз Калинганы қуатты мемлекетке қайта жаңғыртқан. Үнді деректеріне сәйкес, шетелдік билеушілер де пілдерді қолдануға көшкен. Тамил Надудағы Чола империясы да күшті піл әскеріне ие болған. Чола императоры Ражендра Чоланың қаруланған піл жасағы болды, ол оның жорықтарында маңызды рөл атқарды. Шри-Ланка пілдерді кеңінен пайдаланды және экспорттады. Плиний Ескінің айтуынша, мысалы, Шри-Ланка пілдері жергілікті пілдерге қарағанда ірі, қатыгез және соғысқа жақсырақ болған. Бұл артықшылығы, сондай-ақ теңіз порттарына жақындығы Шри-Ланка пілдерін тиімді сауда тауарына айналдырды. Шри-Ланка тарихында пілдер патшалардың майданға әскерлерін бастап жүруі үшін қолданылғаны және әрбір пілдің тарихқа жазылғаны көрсетілген. Мысалы, Кандула пілі патша Дутугамунудың, ал Маха Памбата, "Ұлы тас" патша Эллаланның б.з.б. 200 жылы майдандағы тарихи кездесуіндегі аттары болған.
Шығыс Азия
Қытайда оңтүстік династиялардың санаулы бірі ғана пилдерді соғысқа пайдаланған. Чу мемлекеті б.з.д. 506 жылы Вуға қарсы күресте пилдердің құйрықтарына машталдар байлап, оларды жау әскерлерінің қатарына жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 554 жылдың желтоқсанында Лян әулеті Батыс Вэйге қарсы мұнаралы қарулы пилдерді қолданды. Олар жебелердің күшті шабуылынан жеңілді. Оңтүстік Хан әулеті – Қытай тарихында тұрақты пил әскерін ұстаған жалғыз мемлекет. Бұл пилдер арқасында онға жуық адам отырған мұнараны көтере алатын. Олар 948 жылы Ма Чуға жасалған жорыста сәтті қолданылды. 970 жылы Сун әулеті Оңтүстік Ханға шабуыл жасады, ал олардың арбалетшілері 971 жылдың 23 қаңтарында Шаоны басып алғанда Хан пилдерін оңай жеңіп алды. Бұл қытай соғыстарында пилдердің соңғы қолданылуы болды, алайда Уанли императоры (1572–1620) 1598 жылы қонақтарына мұнара мен сегіз адамды тасымалдай алатын пилдер тобын көрсетті. Бұл пилдер, әдетте, Қытайда тумаған, оларды Сиам сияқты Оңтүстік-Шығыс Азия елдері Мин әулетіне сыйлаған. Үш феодалдық көтеріліс кезінде көтерілісшілер Цинь әулетіне қарсы пилдерді қолданды, бірақ Циньнің әскерлері оларды соншама жебемен атты, олар «кірпілерге» ұқсады, және пилдердің шабуылын тойтарды. Қытай әскерлері Оңтүстік-Шығыс Азияда, мысалы, Суй-Лам Ап соғысы (605), Ли-Сун соғысы (1075–1077), Мин-Монг Мао соғысы (1386–1388) және Мин-Хо соғысы (1406–1407) кезінде соғыс пилдерімен кездесті. 605 жылы қазіргі Оңтүстік Вьетнамдағы Лам Аптың Чампа патшалығы Қытайдың Суй әулетінің басқын әскеріне қарсы пилдерді қолданды. Суй әскері шұңқырлар қазып, пилдерді оларға түсіріп, садақпен атты, нәтижесінде пилдер кері қайтып, өз әскерлерін таптап кетті. 1075 жылы Ли-Сун соғысы кезінде Сун Đại Việt шекарасында орналастырылған пилдерді жеңді. Сун әскерлері пилдердің мұрындықтарын кесу үшін айбалталы қылыштарды қолданды, бұл олардың өз әскерлерін таптауына себеп болды. Монг Мао жорығы кезінде пилдерді ұнтақпен толтырылған снарядтармен жеңді. Хо әулетіне қарсы соғыста Мин әскерлері аттарын арыстан маскаларымен жауып, пилдерді қорқытып, оларды отты қарулармен атты. Барлық пилдер қорқып дірілдеді және оқтар мен жебелерден жараланды, бұл Вьет әскерінің үрейленуіне себеп болды.
Ахеменидтер Персиясы, Македония және эллиндік грек мемлекеттері
Әскери пілдерді қолдану туралы идея Үндістаннан батысқа қарай, парсы Ахеменидтер империясына тарады. Олар өз кезегінде грек дәуіріндегі Македония патшасы Ұлы Ескендірдің жорықтарына ықпал етті. Еуропалықтар мен парсы соғыс пілдері арасындағы алғашқы қақтығыс Александрдың Гаугамела шайқасында (б.з.д. 331) болды, онда парсылар он бес пілді пайдаланды. Бұл пілдер парсы сызығының ортасына орналастырылды және Александрдың әскеріне үлкен әсер етті, ол шайқастан бір түн бұрын Қорқыныш құдайы Фобосқа құрбандық шалу қажеттігін сезінді, бірақ кейбір деректерге сәйкес, пілдер соңғы шайқаста, бір күн бұрын ұзақ жүріп кеткендіктен, орналастырылмады. Александр Гаугамелада қатты жеңіске жетті, бірақ жаудың пілдеріне қатты таң қалды және осы алғашқы он бесті өз әскеріне қабылдады, Персияның қалған бөлігін басып алған кезде олардың санын арттырды. Бес жылдан кейін Александр Үндістанның шекарасына жеткенде, оның қолында көптеген піл болды. Қазіргі Пунджаб, Пәкістан жерінде билік құрған Порсты жеңу керек болғанда, Александр Гидасп шайқасында 85 - 100 әскери пілден тұратын едәуір күшпен бетпе-бет келді. Александр күшті күштен гөрі жасырындық пен қозғалыс қабілетін артық көретін, ол тек қана жаяу әскері мен ат әскерімен шабуыл жасап, ақыр соңында Пордың әскерін, оның ішінде оның піл корпусын жеңілді, бірақ белгілі бір шығынға ұшырады. Пор өз кезегінде пілдерді бір-бірінен ұзақ арақашықтықпен, өзінің негізгі жаяу әскерінің алдында, македониялық атты әскердің шабуылын қорқытып, өзінің жаяу әскеріне фалангаға қарсы күресте көмектесу үшін орналастырды. Пілдер көптеген құрбандықтарға себепкер болды, олар темір тістермен бекітілген тістерін немесе тұяқтарымен жауларды көтеріп, таптап өлтірді. Македониялықтар пілдермен күресудің ежелгі стандартты тактикасын қабылдады, олар өздерінің қатарларын босатып, пілдердің өтуіне мүмкіндік берді және дөңгелекпен айналайын деп жатқан кезде найзамен шабуыл жасады; олар қарусыз пілдердің аяқтарын тесуге қол жеткізді. Үрейленген және жарақат алған пілдер үндістердің өздеріне қарсы бұрылды; махуттар жыртқыш аңдарды өлтіру үшін улы таяқтармен қаруланды, бірақ найзалар мен садақшылар оларды өлтірді. Алайда Александр шығысқа қарай қарап, Нанда империясының және Гангарайдайдың императорлары мен патшаларының 3000-нан 6000-ға дейінгі әскери пілдерді қолдана алатынын көрді. Бұл күш парсы мен гректердің қолданатын пілдерінің санынан бірнеше есе көп болған, бұл, әрине, Александрдың әскерін батылдықтан айырып, олардың Үндістанға қарай алға жылжуын тоқтатты. Қайтып оралғаннан кейін Александр Бабылдағы сарайының күзетін жасау үшін пілдер жасағын құрды, сонымен қатар пілдер жасағын басқару үшін пілдер ақсақалы лауазымын да тағайындады. Александр империясының мұрагерлері Диадохи өздерінің соғыстарында жүздеген үнділік пілдерді қолданды, Селевкидтер империясы жануарларды қолдану үшін ерекше танымал болды, олар әлі күнге дейін негізінен Үндістаннан әкелінді. Шынында да, 305-303 жылы Селевкидтер Мауриан соғысы Селевкидтер 500 соғыс піліне алмасу үшін шығыстағы аумақтарды берумен аяқталды. Селевкидтер жаңадан құралған пілдерін төрт жылдан кейін Ипсус шайқасында жақсы пайдаланды, онда олар Антигонидтердің жеңімпаз атты әскерінің оралуын тоқтатты, осылайша соңғысының фалангасы оқшауланып, жеңілді. Еуропадағы соғыстық пілдерді алғаш рет 318 жылы біздің заманымыздан бұрын Александрдың генералдарының бірі Полиперхон Диадохи соғыстары кезінде Пелопоннестегі Мегалополды қоршап алған кезде қолданған. Ол Азиядан әкелінген 60 піл мен олардың махуттарын қолданды. Александрдың Дамис есімді ардагері қоршауға алынған мегаполиттіктерге пілдерге қарсы қорғануға көмектесті, нәтижесінде Полиперхон жеңілді. Кейіннен Кассандр сол пілдерді тұтқынға алып, Грекияның басқа да майдандарына теңіз арқылы тасымалдайтын болды. Кассандр тұңғыш рет пілдерді тасымалдауға арналған кемелерді салған деп есептеледі. 316 жылы Македониядағы Пидна қаласындағы қоршаудағы астан кейбір пілдер аштықтан қайтыс болды. Кассандр Грекияның әртүрлі аймақтарында Полиперхонның басқа да пілдерін қолданған. Батыс Жерорта теңізінде соғыс пілдерін қолдану Карфаген мен Рим Республикасы арасындағы соғыстармен байланысты болса да, соғыс пілдерін енгізу ең алдымен Эллин дәуірі Эпирдің Адриатика теңізі арқылы басып кіруінің нәтижесі болды. Эпир патшасы Пирр 280 жылы Италияға шабуыл жасап, Гераклея шайқасында жиырма піл әкелді, сонымен қатар Птолемей II фараонынан қарызға алған елуге жуық қосымша жануарларды қалдырды. Римдіктер пілдермен күресуге дайын болмаған, ал Эпирот әскерлері римдіктерді жеңіске жеткізді. Келесі жылы Эпироттар дайындалған соң, соған ұқсас піл күшін қолданып, Аскулум шайқасында римдіктерге шабуыл жасады. Бұл жолы римдіктер өртеуге болатын қарулармен және пілдерге қарсы құрылғылармен келді: бұл өкшеге тікендер орнатылған, пілдерді қорқыту үшін отты құмыралармен жабдықталған, ал оларға сүйемелдеген әскерлер пілдерді ығыстыру үшін найза ұрғышты. Эпирот пілдерінің соңғы шабуылы тағы да жеңіске жеткізді, бірақ бұл жолы Пирр өте ауыр шығынға ұшырады – пиррлік жеңіс. Селевкид патшасы Антиох V Эупатор, оның әкесі мен ол Сирияны бақылау үшін Птолемей VI-мен күресті, 161 жылы сексен пілмен (басқалары отыз екі дейді) Иудеяға басып кірді, олардың кейбіреулері мойын қорғағыштарымен жабдықталған, Птолемейге жақтасқан еврейлерді бағындыруға тырысты. Келесі шайқаста, Бес Захарияға жақын таулы жолдарда, Хасмонейлік Элеазар ең үлкен пілге шабуыл жасап, оның астынан тесіп, пілді өзінің үстіне құлатты.
Солтүстік Африка
Солтүстік Африкалық пил Нубия мәдениетінде маңызды жануар болған. Олар ғибадатханалардың қабырғаларында және мероиттік шамдарда бейнеленген. Кушит патшалары да соғысқа арналған пилдерді қолданған, олар Мұсауарат әл-Суфадағы "Ұлы қоршауда" ұсталып, жаттықтырылған деп есептеледі. Куш патшалығы бұл қарулы пилдерді Мысыр, Птолемей және Сирияға ұсынды. Птолемейлік Египет пен пуниктер осы мақсатта африкалық пилдерді сатып ала бастады, сондай-ақ Нумидия мен Куш патшалығы да солай істеді. Қолданылған жануар Солтүстік Африка филі (Loxodonta africana pharaohensis) болды, ол шамадан тыс пайдаланудан жойылып кетті. Бұл жануарлар кішкентайрақ және оларды үйрету қиын болды, сонымен қатар иық сүйегінен тұрған Азия пилдеріне қарағанда терең өзендерде жүзе алмайтын еді. Сирия пилдерінің кейбіреулері шетелге саудаға шығарылған болуы мүмкін. Ханнибалдың Альп тауларын кесіп өту кезіндегі сүйікті және, мүмкін, соңғы тірі қалған филі "Сурус" ("сириялық") деген әсерлі жануар болды, ол сириялық тұқымнан шыққан болуы мүмкін, бірақ дәлелдер әлі де екіталай. 1940 жылдардың соңынан бері бір топ ғалымдар Нумидия, Птолемейлер және Карфаген әскерлері қолданған Африка орман пилдері ұрыста howdahs немесе мұнаралар алып жүрмегенін, мүмкін түрдің физикалық әлсіздігіне байланысты деп мәлімдейді. Ежелгі әдебиетте мұнараларға қатысты кейбір сілтемелер, әрине, анахронизм немесе поэтикалық ойлап табу, бірақ басқа сілтемелерді оңай жоққа шығару қиын. 46 ж. б.з.д. Нумидияның Юба I әскерінде мұнаралы пилдер болғаны туралы замандас куәліктері бар. Бұл туралы Юба II монетасындағы мұнаралы африкалық пилдің суреті растайды. Птолемей әскерлері үшін де осы жағдай орынды: Полибий 217 ж. б.з.д. Рафия шайқасында Птолемей IV-тің пилдері мұнараларды тасыған, бұл пилдер Селевкидтердің және африкалық орман пилдерінен кішірек болған Азия пилдерінен әлдеқайда кіші болды. Карфагендік әскери пилдердің белгілі бір жағдайларда мұнаралармен және howdahs-пен жабдықталғанына дәлелдер бар. Оңтүстікке қарай, тайпалар Африка саваннасының филіне (Loxodonta africana oxyotis) қол жеткізе алатын еді. Африка орман пилі мен Азия пиліне қарағанда әлдеқайда үлкен болса да, оларды соғысқа үйрету қиын болды және кеңінен қолданылмады. Азия пилдері батысқа қарай Жерорта теңізі нарықтарына сатылатын, әсіресе Шри-Ланка пилдері соғысқа арналған. Пиррдің жеңістерінен шабыттанған Карфаген өзінің соғыс пилдерін жасады және оларды Бірінші және Екінші Пуникалық соғыстарда кеңінен қолданды. Карфагендік пил корпусының өнімділігі әртүрлі болды, бұл пилдің күшін пайдалану және оның әлсіз жақтарын жабу үшін дұрыс тактиканың қажеттілігін көрсетті. Б.з.д. 255 ж. Адисста Карфагендік пилдер жер бедеріне байланысты тиімді болмады, ал б.з.д. 251 ж. Панорм шайқасында римдіктердің velites қолдаусыз қолданылған Карфагендік пилдерді қорқытып, олар шайқас алаңынан қашты. Алайда Тунис шайқасында Карфагендік пилдердің шабуылы легиондарды шатастырып, Карфаген флангасына римдіктерді жеңуге мүмкіндік берді. Екінші Пуникалық соғыс кезінде Ганнибал Альп таулары арқылы соғыс пилдері жасағын басқарды, бірақ олардың көп бөлігі қатал жағдайда қаза тапты. Аман қалған пилдер Трейбия шайқасында сәтті қолданылды, онда олар римдік ат әскерін және галл одақтастарын үрейлендірді. Римдіктер ақырында пилге қарсы тиімді тактиканы дамытты, бұл Ганнибалдың б.з.д. 202 ж. Замадағы соңғы шайқасында жеңіліске ұшырауына әкелді; оның пилге қарсы шабуылы Тунис шайқасынан айырмашылығы, тиімді болмады, өйткені тәртіпті римдік манипуляторлар жай ғана оларға жол ашты.
Рим
Рим пун соғыстарының соңында көптеген пілдерді әкеліп, оларды көп жылдар бойы шайқастарында пайдаланды. Грекияны бағындыру кезінде римдіктер көптеген шайқастарда соғыс пілдерін қолданды, оның ішінде б.з.б. 199 жылы Македонияға жасалған шабуыл, б.з.б. 197 жылы Циноскефал шайқасы, Фермопиль шайқасы және б.з.б. 190 жылы Магнезия шайқасы, онда Антиох III-тің елу төрт пілі он алты рим әскеріне қарсы тұрды. Кейінірек римдіктер б.з.б. 168 жылы Пидна шайқасында жиырма екі пілді қолданды. Циноскефал шайқасындағы пілдердің рөлі ерекше шешуші болды, өйткені олардың жылдам шабуылы македондықтардың сол қанатын ойран етіп, римдіктерге жеңіске жеткен македондықтардың оң қанатын қоршауға және жоюға мүмкіндік берді. Ұқсас оқиға Пиднада да болды. Римдіктердің македондықтарға қарсы соғыс пілдерін табысты қолдануы ирониялық деуге болады, өйткені пілдердің әскери әлеуетін оларға алғаш рет Пирр үйреткен. Пілдер римдіктердің Испаниядағы лузитандықтар мен келтиберлерге қарсы жорығында да маңызды рөл атқарды. Екінші келтибер соғысы кезінде Квинт Фульвий Нобилиорға Нумидия патшасы Масинисса он піл жіберді. Ол оларды Нумантияның келтиберлік әскерлеріне қарсы қолданды, бірақ құлап түскен тас бір пілге тиді, ол қалғандарын қорқытып, римдік әскерлеріне қарсы бұрды. Келесі келтиберлік қарсы шабуылдан кейін римдіктер шегінуге мәжбүр болды. Кейіннен Квинт Фабий Максим Сервилиан патша Миципса жіберген тағы он пілмен Вириатқа қарсы жорық жасады. Алайда, лузитандықтардың тар жерлердегі тұзақтары оның пілдерінің қақтығыста маңызды рөл атқармауын қамтамасыз етті, және Сервилиан Эрисана қаласында Вириаттан жеңіліс тапты. Бір көне жазушы былай деп жазды: «Цезарьдің бір үлкен пілі болған, ол қару-жарақпен жабдықталған және мұнарасында садақшылар мен слінгерлерді тасыған. Бұл белгісіз жануар өзенге кіргенде, британдықтар мен олардың жылқылары қашып кетіп, римдік әскер өзеннен өтті» – деген. Бірақ ол бұл оқиғаны Клавдийдің Британияны бағындыруында ұқсас соғыс пілінің қолданылуымен шатастырған болуы мүмкін. Англияда табылған кремний қарулары бар кем дегенде бір піл сүйегі бастапқыда осы пілдер деп қате анықталды, бірақ кейінірек ол тас дәуірінен қалған мамонт сүйегі екені дәлелденді. Римдік азамат соғысының Африкадағы науқанында (б.з.б. 49–45 жж.), Метелл Сципионның әскері Цезарь әскеріне қарсы пілдерді қолданды. Сципион шайқасқа дейін пілдерін жаттықтырды, пілдердің алдына тастарды лақтыратын слінгерлерді, ал пілдердің артына солай істейтін слінгерлердің тағы бір қатарын орналастырды, пілдерді тек бір бағытта жылжыту үшін, олардың артына бұрылуын болдырмау үшін, алдыңғы шабуылдан және өз қатарларына қарсы шабуылдан сақтау үшін, бірақ «De Bello Africano» авторы бұл үшін үлкен күш пен уақыт қажет екенін мойындайды. Алайда, Клавдийдің заманында римдіктер мұндай жануарларды тек бірнеше рет қолданды. Жерорта теңізінде соғыстағы пілдерді соңғы рет римдіктерге қарсы б.з.б. 46 жылы Тапсус шайқасында қолданды, онда Юлий Цезарь өзінің бесінші легионына (Alaudae) балталармен қаруландырып, пілдердің аяқтарына шабуылдауға бұйрық берді. Легион қарсылық көрсетті, ал піл олардың символы болды. Тапсус – батыста пілдерді соңғы рет маңызды түрде қолданған жер. Қалған пілдер Цезарьдің садақшылары мен слінгерлерінен үрейленген сияқты.
Партия мен Сасанид Персиясы
Парфян империясы кейде Рим империясына қарсы шайқастарында соғыс пилдерін қолданды, кем дегенде бір рет римдіктерге қарсы соғыста оларды пайдаланды, бірақ пилдер Сасанид империясының әскерінде маңызды рөл атқарды. Сасанидтердің соғыс пилдері римдіктерге қарсы шайқастарда, мысалы, Юлианның Персияға басып кіру кезінде тіркелген. Басқа мысалдардың ішінде 451 жылы Вартананц шайқасы бар, онда Сасанидтердің пилдері армяндарды қорқытты, және 636 жылы әл-Қадисия шайқасы, онда отыз үш пилден тұратын бөлім шабуылдаған араб мұсылмандарына қарсы қолданылды, бұл шайқаста соғыс пилдері "екі қырлы қару" екенін көрсетті. Сасанидтердің пил корпусы Сасанидтердің атты әскерлері арасында басымдыққа ие болды және Үндістаннан жиналды. Пил корпусы арнайы басшының, Zend-hapet деп аталатын адамның қарамағында болды, бұл сөздің мағынасы "үндістердің қолбасшысы", себебі жануарлар сол елден келген немесе оларды Хиндустандықтар басқарған. Дегенмен, Сасанидтердің пил корпусы шығыстағы басқа корпустар сияқты үлкен болған жоқ, ал Сасанид империясы құлағаннан кейін аймақта соғыс пилдерін қолдану тоқтатылды.
Ақсуми империясы
525 жылы қазіргі Эфиопия мен Эритреядағы Аксум патшалығы Араб түбегіндегі Химиярат патшалығына жасаған шабуылы кезінде соғыс пилдерін пайдаланды. Аксуми әскері қолданған соғыс пилдері Африка саваннасының пилдерінен тұрды, бұл едәуір үлкен және шаршаңқы мінезді пил түрі болды. 570 жылы Аксуми әскері Меккедегі Құрайштарға қарсы әскери жорықта қайтадан соғыс пилдерін қолданды.
Орта ғасырлар
Кушан империясы Солтүстік Үндістанның көп бөлігін жаулап алды. Империя әскер жинағанда соғыс пилдерін пайдаланды. Вейлюе Шығыс Үндістан халқының соғысқа пилдер мініп шабуыл жасағанын сипаттайды, бірақ қазір олар Юэчжилерге (Кушандарға) әскери қызмет пен салық төлейді. Ху Ханшу Кушандардың байлыққа ие болғанын, соның ішінде пилдерді жаулап алу арқылы қол жеткізгенін айтады. Император Канишка өзінің бағынышты елдерінен үлкен әскер жинады, оның ішінде Үндістаннан келген пилдер де болды. Ол Тарим патшалықтарына шабуыл жоспарлап, ақ пилдер басқарған үнді әскерлерінің алғы шебін жіберді. Бірақ Памир тауларын кешіп өтетін кезде, алғы шептегі пилдер мен жылқылар алға жылжуға құлшынбады. Кейін Канишка діни түйсікке келгені және зорлық-зомбылықтан бас тартқаны айтылады. Гупта империясы соғыста пилдерді кеңінен қолданды және Самудрагуптаның тұсында кеңейді. Жергілікті отрядтардың әрқайсысында бір пил, бір соғыс күймесі, үш қарулы атты әскер және бес жаяу сарбаз болды. Олар Гупта ауылдарын шабуылдар мен көтерілістерден қорғады. Соғыс кезінде отрядтар бірігіп, күшті императорлық әскер құрды. Гупта империясында "Махапилупати" лауазымы болды, ол пилдерге жауапты офицер еді. Кумарагупта сияқты императорлар пил мінген және арыстан өлтірген бейнесі бар монеталар шығарды. Харша Солтүстік Үндістанның көп бөлігінде үстемдік құрды. Банабхатта жазған Харшахаритада Харшаның әскері сипатталған. Гупта империясына ұқсас, оның әскері жаяу әскер, атты әскер және пилдерден тұрды. Харшаға бағыныштылары сыйлық ретінде соғыс пилдерін сыйлады. Кейбір пилдерді орман сақшылары да ұстап әкелді. Сондай-ақ, жеңілген әскерлерден де пилдер алынды. Бана сонымен қатар пилдердің тамақтануын егжей-тегжейлі сипаттап, олардың әрқайсысы манго және қант қамысы бар ағаштардан тұратын 600 фунт жем жегенін жазды. Чола әулеті мен Батыс Чалукия империясы 11 және 12 ғасырларда көптеген соғыс пилдерін ұстады. Чола әулетінің соғыс пилдері арқасында алыстан жебе атушы сарбаздармен толтырылған шайқас мұнараларын алып жүрді. Пала империясының әскері үлкен пил корпусымен танымал болды, олардың саны 5000-ден 50 000-ға дейін бағаланды. Газнавидтер исламдық династиялардың арасында бірінші болып соғыс пилдерін тактикалық теорияларына енгізді. Олар соғыста көптеген пилдерді қолданды. Газнавидтер пилдерін индус патшаларынан сыйлық ретінде және соғыс олжасы ретінде алды. Көбінесе дереккөздерде тұтқынға алынған аңдардың саны көрсетіледі, олар жиі жүздегенге жетеді, мысалы, 409/1018 жылы Қанаудждан 350, Махабандан 185, ал 410/1019 жылы Раджа Гандадан 580 пил алынды. Утби 405/1014-15 жылдардағы Танесар жорығының себебі Махмадтың соғыста өте жақсы Шри-Ланка пилдерінің ерекше тұқымын алуға деген құштарлығы болғанын жазды. 1526 жылы Тимурдың ұрпағы Бабур Үндістанға басып кіріп, Моғол империясын құрды. Бабур үнді соғысына атыс қаруын және артиллерияны енгізді. Ол Панипаттың бірінші шайқасында Ибрагим Лодидің әскерін және 1527 жылы Хануа шайқасында Рана Санганың әскерін жеңді. Ұлы Моғол императоры Акбардың (1556-1605 жж.) қораларында 32 000 пил болды. Жахангир (1605-1627 жж. билік еткен) пилдерді жақсы білетін сардар болды. Ол қызметтегі пилдердің санын арттырды. Жахангирдің тұтқында 113 000 пил болғаны айтылады: 12 000 әскери қызметте, 1000 осы жануарларға жем беру үшін, ал тағы 100 000 сарай қызметкерлері, шенеуніктер, қызметшілер мен жүктерді тасымалдау үшін. 1558 жылы король Раджасинг I, логистикалық және қоршау жұмыстары үшін пайдаланылған 2200 пилден тұратын әскерімен Шри-Ланкадағы Коломбодағы португал бекінісін қоршауға алды. Шри-Ланкалықтар ежелгі заманнан бері пилдерді ұстау және оқытудағы салтын жалғастырып келеді. Патша сарайларын, соның ішінде пилдерді ұстауға жауапты офицер Гаджанакай Ниламе деп аталды. Орта ғасырларда пилдер Еуропада сирек қолданылды. Шарль 804 жылы даниялықтармен соғысуға кеткенде өзінің бір пилін, Абуль-Аббасты алып кетті, ал крест жорықтары Рим императоры Фредерик II-ге Киелі жерде пилді ұстауға мүмкіндік берді, кейіннен 1214 жылы Кремонаны басып алуда сол жануар қолданылды, бірақ бұл жеке жануарларды пайдалану практикалық емес, көбінесе символикалық болды, әсіресе шетелдік елдерде пилдердің азық-түлік пен суды тұтынуы мен крест жорықтарының қатал жағдайларын ескерсек. Моңғолдар 13 ғасыр бойына Хорезм, Бирма, Вьетнам және Үндістанда соғыс пилдерімен кездесті. Вьетнам мен Үндістандағы сәтсіз жорықтарына қарамастан, моңғолдар Самарқанның сыртындағы соғыс пилдерін катапульттар мен мангонельдерді пайдаланып жеңді, ал 1277-1287 және 1300-1302 жылдардағы Бирмаға жасаған шапқындықта әйгілі күшті садақтарынан жебелер шашыратып жеңді. Шыңғыс және Хубилай тұтқынға алынған пилдерді өздерінің сүйіктілерінің құрамында сақтап қалды. Тағы бір орталық Азия басып алушысы Тимур бір ғасырдан кейін ұқсас қиындықтарға тап болды. 1398 жылы Тимурдың әскері 100-ден астам үнді пилімен шайқасты және олардың әскерлерінде қорқыныш тудырғандықтан, жартылай жеңіліске ұшырады. Тарихи есептерде Тимурдың соңында тапқыр стратегия қолданғаны айтылады: Тимур шайқасқа түсу алдында түйінделген отты шөпті түйелерінің артына байлады. Түтін түйелерді алға қарай жүгіртті, бұл пилдерді қорқытып, олар шегінуге тырысқанда өз әскерлерін басып кетті. Ахмед ибн Арабшахтың жорық туралы басқа есебінде Тимур пилдердің шабуылын тоқтату үшін үлкен калтроптарды қолданғаны айтылады. Кейін Тимур бұл тұтқынға алынған жануарларды Осман империясына қарсы қолданды. Оңтүстік-Шығыс Азияда күшті Кхмер империясы 9 ғасырдың басында аймақтық үстемдікке ие болды, соғыс пилдерін кеңінен пайдаланды. Ерекше есептеліп, Кхмер әскері пилдерінің үстіне қос садақтарды орнатты. 15 ғасырдың ортасында Кхмер билігі құлағаннан кейін, Бирма (қазіргі Мьянма) және Сиам (қазіргі Тайланд) аймақтық державалары соғыс пилдерін кеңінен пайдалануды қабылдады. Көптеген шайқастарда көшбасшылар жеке пилдерде шайқасқа түсуді қалыпты жағдай етіп алды. Бір әйгілі шайқас 1593 жылы Бирма армиясы Сиамның Аюттхая патшалығына шабуыл жасағанда болды. Соғыс, мүмкін, Бирманың тәж мұрагері Минги Сва Сиам королі Наресуанмен жеке шайқаста қаза болғанда аяқталды. Алайда, бұл дуэль шындыққа жатпауы мүмкін. Тайландта король немесе генерал пилдің мойнына мініп, ұшында сабыр бар ұзын полюс, сондай-ақ пилді бақылауға арналған металл ілмек алып жүрді. Оның артында, хоудада, белгі беруші отырды, ол тауыс қауырсындарының жұбын маусылдап сигнал берді. Белгі берушінің үстіндегі шатралар прогрессивті түрде жиналған дөңгелек шатырлардан тұрды, олардың саны мінген адамның дәрежесін көрсетеді. Соңында, пилдің арқасындағы рульдік бағана пилді ұзын бағана арқылы басқарды. Рульдік бағана сонымен қатар қысқа мылтық пен қылыш алып жүргені мүмкін. Малайзияда 1511 жылы Малакканы басып алу кезінде 20 пил португалдықтармен шайқасты. Қытайлықтар б.з. 10 ғасырындағы Оңтүстік Хан династиясынан басқа, соғыс пилдерін пайдаланудан бас тартты - «қытай топырағында әскерінің тұрақты бөлігі ретінде пилдерді ұстаған жалғыз мемлекет». Қытай соғысындағы бұл аномалия Оңтүстік Ханның географиялық жақындығымен және Оңтүстік-Шығыс Азиямен тығыз мәдени байланысымен түсіндіріледі. Әр пил он немесе одан да көп адамды сыйдыра алатын ағаш мұнараны ұстады. Бір қысқа уақытқа соғыс пилдері Оңтүстік Ханның 948 жылы Чуға жасаған шапқыны сияқты жеңістерінде маңызды рөл атқарды.
In 1526, Babur, a descendant of Timur, invaded India and established the Mughal Empire. Babur introduced firearms and artillery into Indian warfare. He destroyed the army of Ibrahim Lodi at the First Battle of Panipat and the army of Rana Sanga in 1527 at the Battle of Khanua. The great Moghul Emperor Akbar (r. 1556–1605 AD) had 32,000 elephants in his stables. Jahangir, (reigned 1605–1627 A. D.) was a great connoisseur of elephants. He increased the number of elephants in service. Jahangir was stated to have 113,000 elephants in captivity: 12,000 in active army service, 1,000 to supply fodder to these animals, and another 100,000 elephants to carry courtiers, officials, attendants and baggage. King Rajasinghe I laid siege to the Portuguese fort at Colombo, Sri Lanka, in 1558 with an army containing 2,200 elephants, used for logistics and siege work. The Sri Lankans had continued their proud traditions in capturing and training elephants from ancient times. The officer in charge of the royal stables, including the capture of elephants, was called the Gajanayake Nilame,
In the Middle Ages, elephants were seldom used in Europe. Charlemagne took his one elephant, Abul Abbas, when he went to fight the Danes in 804, and the Crusades gave Holy Roman Emperor Frederick II the opportunity to capture an elephant in the Holy Land, the same animal later being used in the capture of Cremona in 1214, but the use of these individual animals was more symbolic than practical, especially when contrasting food and water consumption of elephants in foreign lands and the harsh conditions of the crusades. The Mongols faced war elephants in Khorazm, Burma, Vietnam and India throughout the 13th century. Despite their unsuccessful campaigns in Vietnam and India, the Mongols defeated the war elephants outside Samarkand by using catapults and mangonels, and during the Mongol invasions of Burma in 1277–1287 and 1300–1302 by showering arrows from their famous composite bows. Genghis and Kublai both retained captured elephants as part of their entourage. Another central Asian invader, Timur faced similar challenges a century later. In 1398 Timur's army faced more than one hundred Indian elephants in battle and almost lost because of the fear they caused amongst his troops. Historical accounts say that the Timurids ultimately won by employing an ingenious strategy: Timur tied flaming straw to the back of his camels before the charge. The smoke made the camels run forward, scaring the elephants, who crushed their own troops in their efforts to retreat. Another account of the campaign by Ahmed ibn Arabshah reports that Timur used oversized caltrops to halt the elephants' charge. Later, the Timurid leader used the captured animals against the Ottoman Empire. In Southeast Asia, the powerful Khmer Empire had come to regional dominance by the 9th century AD, drawing heavily on the use of war elephants. Uniquely, the Khmer military deployed double cross bows on the top of their elephants. With the collapse of Khmer power in the 15th century, the successor region powers of Burma (now Myanmar) and Siam (now Thailand) also adopted the widespread use of war elephants. In many battles of the period it was the practice for leaders to fight each other personally in elephant duels. One famous battle occurred when the Burmese army attacked Siam's Kingdom of Ayutthaya. The war may have been concluded when the Burmese crown prince Mingyi Swa was killed by Siamese King Naresuan in personal combat on elephant in 1593. However, this duel may be apocryphal. In Thailand, the king or general rode on the elephant's neck and carried ngaw, a long pole with a sabre at the end, plus a metal hook for controlling the elephant. Sitting behind him on a howdah, was a signaller, who signalled by waving of a pair of peacock feathers. Above the signaller was the chatras, consisting of progressively stacked circular canopies, the number signifying the rank of the rider. Finally, behind the signaller on the elephant's back, was the steerer, who steered via a long pole. The steerer may have also carried a short musket and a sword. In Malaysia, 20 elephants battled the Portuguese during the Capture of Malacca (1511). The Chinese continued to reject the use of war elephants throughout the period, with the notable exception of the Southern Han during the 10th century AD – the "only nation on Chinese soil ever to maintain a line of elephants as a regular part of its army". This anomaly in Chinese warfare is explained by the geographical proximity and close cultural links of the southern Han to Southeast Asia. Each elephant supported a wooden tower that could allegedly hold ten or more men. For a brief time, war elephants played a vital role in Southern Han victories such as the invasion of Chu in 948 AD,
Қазіргі заман
ХV ғасырдың соңында оқ-дәрілік қарулардың пайда болуымен майдандағы соғыс пилдерінің басымдығының теңгерімі өзгерді. Мылтықтар пилдерге шектеулі әсер еткенімен, олар көптеген оқтарға төтеп бере алды, ал зеңбіректердің атысы мүлдем басқаша әсер етті – бір оқпен жануарды құлату оңай болды. Пилдер әлі де қолбасшыларды майданға тасымалдағандықтан, олар жау артиллериясы үшін тартымды нысанаға айналды. Дегенмен, Оңтүстік-Шығыс Азияда пилдерді соғыс майданында қолдану 19 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Аймақтағы басты қиындықтардың бірі – жер бедері болды, және пилдер көп жағдайда атты әскерге қарағанда қиын жерлерді оңайырақ басып өте алды. Бірма әскерлері Қытай-Бірма соғысында қытай атты әскеріне қарсы соғыс пилдерін қолданды, олар қытайлықтарды жеңді. Бірмалықтар оларды Бірінші Англо-Бірма соғысы кезінде Данубю шайқасында да қолданды, онда британдық әскерлер қолданған Конгрив ракеталары пилдерді оңай шашыратты. Сиам армиясы 1893 жылғы Франко-Сиам қақтығысына дейін джинглдармен қаруланған соғыс пилдерін пайдалануды жалғастырды, ал вьетнамдықтар оларды 1885 жылы Қытай-Француз соғысы кезінде шайқаста қолданды. XIX ғасырдың ортасынан соңына дейін Үндістандағы британдық әскерлерде ірі қоршау артиллериясын өгіздерге қолайсыз жерлерде тасымалдау үшін арнайы пил батареялары болды. ХХ ғасырда әскери пилдерді Екінші дүниежүзілік соғыста жауынгерлік емес мақсаттарда қолданды, әсіресе олар автокөліктер үшін қиын аймақтарда тапсырмаларды орындай алғандықтан. XIV армияның қолбасшысы сэр Уильям Слим "Elephant Bill" кітабына кіріспеде пилдер туралы былай деп жазды: "Олар біз үшін жүздеген көпірлер салды, Грекия үшін Елена жасағаннан да көп кемелерді салуға және іске қосуға көмектесті. Олар болмаса, Бірмадан біздің шегінісіміз одан да қиын, ал оны азат етуге жасаған шабуылымыз баяу және қиын болар еді". Әскери пилдер Вьетнам соғысына дейін де қолданылды. 2017 жылға дейін Качин Тәуелсіздік Армиясы пилдерді қосымша рөлде пайдаланды. Қазір көптеген елдерде пилдерді көлік ретінде емес, сүйектері үшін бағалайды, және азаматтық қақтығыстар кезінде браконьерлік салдарынан мыңдаған пилдер өлді. 2004 жылы шығарылған АҚШ Арнайы күштерінің нұсқаулығында олар топтық жануарлар ретінде жіктеледі, бірақ оларды АҚШ қызметкерлерінің пайдалануына тыйым салынған, өйткені пилдердің саны азайып барады.
Тактикалық қолдану
Көптеген әскери мақсаттар үшін пілдерді қолдануға болатын. Соғыста, әскери пілдер әдетте майданның ортасында орналастырылатын, онда олар қарсы шабуылды тойтаруға немесе өздерінің шабуылдарын жүргізуге көмектесетін. Олардың үлкендігі мен қорқынышты сыртқы келбеті оларды құнды ауыр кавалерия етті. Майданнан тыс жерде олар ауыр жүкті тасымалдай алатын, ал шамамен 40 км/сағаттық ең жоғары жылдамдығы механикаландырылған көліктер оларды қолданудан шығарғанша пайдалы көлік құралы болды. Шабуыл жасаудан басқа, пілдер садақшыларға шайқас ортасында тиімді ату платформасын ұсынып, көбірек нысандарды көруге және оларға шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Махут деп аталатын жүргізуші жануарды басқаруға жауапты болды, ол көбінесе өзімен қару-жарақ тасыды, мысалы, кескіш және балға (қажет жағдайда өзінің пілін өлтіру үшін). Кейде пілдердің қару-жарағы мен бронясы да жетілдірілді. Үндістан мен Шри-Ланкада олардың бауырына темір шарлары бар ауыр темір тізбектер байланды, оларды жануарлар қорқынышты және шеберлікпен айналдыруға үйретілді. Көптеген мәдениеттер пілдерге арнайы жабдықтар жасады, мысалы, піл сүйегінен жасалған қылыштар және олардың үстіне орнатылған қорғаныш мұнаралар, оларды хауда деп атайды. 16 ғасырдың соңында пілдерге қарсы шұңғылдар, джинггалдар және ракеталар пайда болды, бұл жаңалықтар осы жануарларды майдан даласындағы активті қызметтен шығарды. Көліктің және қару-жарақтың тиімділігінің артуымен қатар, соғыс пілдерінің айқын тактикалық кемшіліктері де болды, бұл олардың зейнеткерлікке шығуына әкелді. Ауыр жарақат алғаннан кейін немесе жүргізушісі өлтірілгенде, пілдер үрейленуге бейімділігі бар, көбінесе оларды бақытсыздықпен жүгіруге мәжбүр етеді, екі жақта да шығынға себеп болады. Тәжірибелі римдік жаяу әскерлері көбінесе олардың бауырын кесіп тастауға тырысты, бұл дереу қиындық тудырып, пілдің өз қатарына қашуына әкелуі мүмкін. Римдіктер оларды қуып жету үшін найзамен қаруланған жылдам шайқасшыларды, сондай-ақ жалындаған заттарды немесе Триарий сияқты ұзын найзалардың берік қатарын қолданды. Ежелгі дәуірдегі пілдер құрамын бұзудың тағы бір тәсілі - соғыс шошқаларын қолдану. Ежелгі жазушылар пілдердің "шошқаның ең кішкентай ыңыршығынан" қорқуға бейім екенін сендірді. Алайда кейбір әскербасылар бұл сөздерді тура мағынада түсіндірді. Мысалы, Диадохи соғыстары кезінде Мегараны қоршауда мегариялықтар шошқалар үйірін маймен құйып, отқа жағып, оларды жаудың жауынгерлік пілдеріне қарай айдап әкетті, олар кейіннен қорқынышқа ұшырап, шашырап кетті. Соғыстағы соғыс пілдерінің құндылығы әлі де даулы мәселе болып табылады. 19 ғасырда батыстық римдіктердің жаяу әскерге және тәртіпке баса назар салуымен, шығыстың соғыс пілдерінің экзотикалық қолданылуын, жауын жеңу үшін тек қорқынышқа сүйенуімен салыстыру модаға айналды. Бір жазушы соғыс пілдерінің "жаңа дыбыстарға сезімтал және оңай қорқуға бейім екенін, сондықтан олардың қатардан шығып, қашуға бейім екенін" жазды. Дегенмен, бірнеше мың жыл бойы соғыс пілдерін қолдану олардың тарихи майдан командирлері үшін маңызды екенін көрсетеді.
Мәдени мұра
Ұрыс пилдерін ғасырлар бойы қолдану көптеген елдерде терең мәдени мұра қалдырды. Көптеген дәстүрлі соғыс ойындарында соғыс пилдері кездеседі. Шахматта "Слон" деп аталатын фигура бар. Ағылшыздар бұл фигураны бишоп деп атаса, санскрит тілінде ол гаджам деп аталады. Малаялам тілінде ол Аана (ആന) деп аталады, яғни "пил". Орыс тілінде де ол пил (Слон) деп аталады. Бенгал тілінде бишопты хати дейді, бенгал тілінде "слон" деген мағынаны білдіреді. Қытай шахматында бұл фигураны "слон" деп атайды. Араб тілінде және одан туындаған испан тілінде бишоп фигурасы әл-филь деп аталады, араб тілінде "слон" деген сөз. Жапондық shogi ойынында бұрын "Мас пил" деп аталатын фигура болған, бірақ ол император Го Нараның бұйрығымен алынып тасталды және қазіргі Жапонияда ойналатын нұсқада жоқ. Алғашқыда соғыс үшін жасалған пилдің қару-жарағы бүгінде көбінесе мұражайларда ғана кездеседі. Лидс Корольдік қару-жарақ мұражайында өте әдемі үнді пилінің қару-жарағы сақталған, ал Үнді субконтинентінің мұражайларында басқа да құнды экспонаттар бар. Үндістан архитектурасы да жылдар бойындағы пил соғысының терең әсерін көрсетеді. Соғыс пилдері көптеген әскери қақпаларды безендіреді, мысалы, Лохагарх бекінісіндегідей, ал кейбір тік, пилге қарсы қақпалар әлі де сақталған, мысалы, Кумбальгарх бекінісінде. Үндістанның барлық аймақтарындағы ескі қақпалар әдетте еуропалық қақпалардан әлдеқайда биік болады, осылайша пилдердің үстіне howdah (көтерілгі орындық) орнатылып, астынан өтуіне мүмкіндік береді. Соғыс пилдері де көркемдік бейне ретінде танымал, 19 ғасырдың шығыстану сурет салу дәстүрінде немесе Толкиннен кейінгі әдебиетте, ол "олифанттар" немесе мумакил түрінде соғыс пилдерінің фантастикалық бейнесін танымал етті.
Танымал мәдениетте
Хати – Рудьярд Киплингтің «Жангел кітабынан» алынған, бұрынғы үнді соғыс пилі, ол британдық үнді армиясының ауыр артиллериясын тартқан. «Тұрпақтар» тобынан Тоомайдың Кала Нагы Бірінші ағылшын-ауған соғысы кезінде ұқсас міндеттерді атқарды. Көптеген стратегиялық бейнеойындарда пилдер арнайы бірліктер ретінде бейнеленеді, әдетте олар белгілі бір фракцияларға ғана қолжетімді немесе арнайы ресурстарды қажет етеді. Оларға Age of Empires, Celtic Kings: The Punic Wars, Civilization сериясы, Total War сериясы, Imperator: Rome және Crusader Kings III кіреді. 2004 жылғы «Александр» фильміндегі Гидасп шайқасының эпизодында македониялық фалангаға қарсы соғысқан соғыс пилдері көрсетілген. 2017 жылғы Assassin's Creed Origins бейнеойынында олар картада босс ретінде кездеседі. «Сақиналардың иесі: Патшаның оралуы» кітабында Мумакил (немесе Олифанттар) – Саурон мен оның Харадрим армиясы Пеленнор шайқасында қолданған, ойдан шығарылған алып пилге ұқсас жаратылыстар. Генди Тартаковскийдің «Примал» анимациялық сериалында мысырлықтарға қарсы шайқасқан соғыс пилдері бар эпизод бар. Horizon Forbidden West-те Tremortusks деп аталатын машиналар бар, олар шайқасқа бейімделген және соғыс пилдерінің негізінде жасалған.
Жалпы және келтірілген сілтемелер
. (аударма). II том (2 томдық).