Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пруссия провинциясы (1815–1919)
19-шы және 20-шы ғасырлардағы Пруссия провинциясы
Province of Prussia (1815–1919)
the 19th and 20th century Prussian province
Шлезия провинциясы (Provinz Schlesien; Prowincja Śląska;) – 1815 жылдан 1919 жылға дейін Пруссия провинциясы. Силезия аймағы 1742 жылдан бері Пруссия құрамында болды және 1815 жылы ресми провинция ретінде құрылды, содан кейін 1871 жылы Германия империясының құрамына кірді. 1919 жылы Веймар Германиясындағы Пруссияның еркін мемлекетінің бөлігі ретінде Силезия Жоғарғы Силезия және Төменгі Силезия провинцияларына бөлінді. Силезия 1938 жылдың 1 сәуірінен 1941 жылдың 27 қаңтарына дейін нацистік Германияның провинциясы ретінде қысқа мерзімге біріктірілді, содан кейін қайтадан Жоғарғы Силезия мен Төменгі Силезияға бөлінді. Бреслау (қазіргі Вроцлав, Польша) провинцияның астанасы болды.
The Province of Silesia (Provinz Schlesien; Prowincja Śląska; ) was a province of Prussia from 1815 to 1919. The Silesia region was part of the Prussian realm since 1742 and established as an official province in 1815, then became part of the German Empire in 1871. In 1919, as part of the Free State of Prussia within Weimar Germany, Silesia was divided into the provinces of Upper Silesia and Lower Silesia. Silesia was reunified briefly from 1 April 1938 to 27 January 1941 as a province of Nazi Germany before being divided back into Upper Silesia and Lower Silesia. Breslau (present day Wrocław, Poland) was the provincial capital.
География
Одер өзенінің екі жағындағы аумақ Пруссия патшалығының оңтүстік-шығыс бөлігін құрады. Ол бұрынғы Богемия тажының Жоғарғы және Төменгі Силезияның көп бөлігін, сондай-ақ Пруссия королі Ұлы Фридрихтің 18-ғасырдағы Силезия соғыстарында Австрияның Габсбург монархиясынан басып алған Кладско графтығын қамтиды. Бұған қоса, 1815 жылы Вена конгресінің шешімдеріне сәйкес Саксония корольдігі Пруссияға өткізген Горлиц және Лаубан (Любань) маңындағы Жоғарғы Лузацияның солтүстік-шығыс бөлігі де кірді. Аймақ солтүстік-батыста Пруссияның Бранденбургымен (жаңадан қосылған Төменгі Лузация жерлерімен бірге) және солтүстікте Позеннің Ұлы Герцогтігімен (1848 жылдан бастап Позен провинциясы) шектеседі, яғни 18-ғасырдың Польша бөліністерінен бұрын Польша-Литва одағына қарасты Ұлы Польша жерлері. Солтүстік-шығыста Жоғарғы Силезия Конгресс Польшасымен шектеседі, яғни Варшава герцогтігінен қайта құрылған және бұрынғы Пруссия мен Австрия бөлістерінен құралған Польша Корольдігімен; Конгресс Польшасы 1867 жылға дейін Ресей империясымен жеке одақта болды, содан кейін ол ресми түрде Висла аймағы ретінде біріктірілді. Шығысында Австрияның үлесі – Галиция және Лодомерияның Кіші Польша патшалығы, Краков еркін қаласымен (1846 жылға дейін), ал оңтүстікте Австрия Силезиясының қалған Богемиялық жерлері, Моравия және Богемияның өзі орналасқан. Батысқа қарай қосылған Жоғарғы Лузация аймағы Саксония патшалығының қалған аумағына, ал ең батысында Пруссияның Саксония провинциясына тіеді.
The territory on both sides of the Oder river formed the southeastern part of the Prussian kingdom. It comprised the bulk of the former Bohemian crown land of Upper and Lower Silesia as well as the adjacent County of Kladsko, which the Prussian King Frederick the Great had all conquered from the Austrian Habsburg monarchy under Empress Maria Theresa in the 18th century Silesian Wars. It furthermore included the northeastern part of Upper Lusatia around Görlitz and Lauban (Lubań), ceded to Prussia by the Kingdom of Saxony according to the resolutions of the Congress of Vienna in 1815. The province bordered on the Prussian heartland of Brandenburg (including the newly acquired lands of Lower Lusatia) in the northwest, and on the Grand Duchy of Posen (Province of Posen from 1848) in the north, i. e. the Greater Polish lands that before the 18th century Partitions of Poland had belonged to the Polish–Lithuanian Commonwealth. In the northeast, Upper Silesia bordered on Congress Poland, i. e. the Kingdom of Poland which had been reconstituted from the Duchy of Warsaw and was made up of former parts of the Prussian and Austrian partitions; Congress Poland was in a personal union with the Russian Empire until 1867 when it was formally integrated as the Vistula Land. In the east lay the Austrian share, the Lesser Polish Kingdom of Galicia and Lodomeria with the Free City of Kraków (until 1846), and in the south the remaining Bohemian crown lands of Austrian Silesia, Moravia and Bohemia proper. The incorporated Upper Lusatian strip of land in the west touched the remaining territory of the Saxon kingdom and in the furthest west the Prussian Province of Saxony.
Пруссиялық Силезия, 1742-1815
Мария Терезияның Богемия Корольдігінің патшайымы ретінде тәж киюі Пруссия королі Ұлы Фридрихтің Силезия аймағына шабуыл жасауына тікелей себеп болды, осылайша Австрия мұрагерлік соғысы (1740–1748) басталды. 1742 жылы Бірінші Силезия соғысының соңында пруссиялық әскерлер Силезиядағы Габсбургтердің тәждік жерлерінің көп бөлігін басып алды, ал Бреслау және Берлин бейбіт келісімдеріне сәйкес, тек оңтүстік-шығыстағы Чиецин герцогтігі, сондай-ақ Тропау және Ныса герцогтіктерінің оңтүстік бөліктері сияқты шағын аудандар ғана Габсбург монархиясының иелігінде қалды. Мария Терезияның Екінші Силезия соғысында (1744–1745) тәждік жерді қайтаруға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды және ол Дрезден келісімі бойынша Силезияға деген құқықтарынан бас тартуға мәжбүр болды. Үшінші Силезия соғысы (1756–1763), Жеті жылдық соғыстың бір бөлігі ретінде, Пруссияның Силезияның көп бөлігін бақылауын қайта растады, және оның халқының көп бөлігі протестант болғандықтан, әсіресе Төменгі Силезияда, ол Гогенцоллерн әулетінің ең адал аймақтарының біріне айналды. Пруссия территориялары Вена конгресінде қайта ұйымдастырылғанда, Силезия провинциясы Силезия соғыстарында Пруссия басып алған территориялардан, сондай-ақ Саксония королі Фридрих Август I-нің Наполеон соғыстарындағы бейтараптығына байланысты Жоғарғы Лузация территорияларынан құрылды. 1806 жылға дейін бұл жерлер қасиетті Рим империясының құрамында болғандықтан, Силезия Германия конфедерациясының шекарасында орналасқан батыс пруссиялық провинциялардың бірі болды.
The coronation of Maria Theresa as queen regnant of the Kingdom of Bohemia immediately triggered an invasion of the region of Silesia by King Frederick the Great of Prussia, thereby starting the War of the Austrian Succession (1740–1748). By the end of the First Silesian War in 1742, the Prussian forces had conquered almost all of the Habsburg crown land in Silesia, while according to the peace treaties of Breslau and Berlin, only some smaller parts in the extreme southeast, like the Duchy of Cieszyn as well as the southern parts of the duchies of Troppau and Nysa, remained possessions of the Habsburg monarchy as Austrian Silesia. Attempts by Maria Theresa to regain the crown land in the Second Silesian War (1744–1745) failed and she ultimately had to relinquish her claims over Silesia by the Treaty of Dresden. The Third Silesian War (1756–1763), a theatre of the Seven Years' War, once again confirmed Prussian control over most of Silesia, and due to its predominantly Protestant population especially in Lower Silesia, it became one of the most loyal territories of the House of Hohenzollern. When the Prussian territories were reorganized upon the Congress of Vienna, the Province of Silesia was created out of the territories acquired by Prussia in the Silesian Wars, as well as those Upper Lusatian territories which King Frederick Augustus I of Saxony had to relinquish due to his indecisive attitude in the Napoleonic Wars. As the lands had been part of the Holy Roman Empire until 1806, Silesia was among the western Prussian provinces that lay within the borders of the German Confederation.
Пруссия патшалығы мен Германия империясы
1815 жылы Наполеон соғыстарынан кейін Пруссияның Силезиясы ресми түрде Силезия провинциясына қайта ұйымдастырылды. Провинцияның шығыс үштен бірін құрайтын Жоғарғы Силезияның ерекшелігі ортағасырлық неміс Остсидлунгінің (шығысқа қоныстану) ықпалынан кем түскен. 1905 жылғы халық санауы бойынша, Силезия тұрғындарының шамамен үштен екі бөлігі неміс тілінде сөйлеген, ал Одер өзенінен шығысқа қарайғы халықтың көпшілігі поляк тілінде сөйлеген (оның ішінде Силезия және Лах диалектілері). Жергілікті поляк және сорб халқы германизация саясатына ұшырады. Сорб тіліндегі лютерандық дінге кірісуге (конфирмация) дайындыққа тыйым салынды, ол тек Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана алынып тасталды. Жоғарғы Силезиядағы темір кен және қара көмірдің мол қорының арқасында, аймақта кең ауқымды индустрияландыру мен урбанизация процестері жүрді, сол кезде көршілес Позен және Конгресс Польшасынан көптеген адамдар көшіп келді. 1871 жылы Германияның бірігуінен кейін Силезия Пруссия провинциясы ретінде Германия империясының құрамына енді. Жоғарғы Силезия өнеркәсіптік аймағы, Рур аймағынан кейін Германия империясының екінші ірі өнеркәсіптік орталығы болды. Он жылдар бойы, негізінен католик дінін ұстанатын Жоғарғы Силезия азаматтары Германияның Орталық партиясына көпшілік дауыс берді, ал Төменгі Силезия сайлау округтерінде еркін ойлы партия мен социал-демократтар басымдық танытты. Бірінші дүниежүзілік соғыс алдында этникалық шиеленістер күшейді, саясаткер Войцех Корфанти Орталық партиясынан бөлініп, поляктардың мүдделерін қозғады.
In 1815, after the Napoleonic wars, Prussian Silesia was formally reorganized into the Province of Silesia. The character of the province's eastern third, Upper Silesia, had been much lesser shaped by the medieval German Ostsiedlung. According to the census of 1905, about three quarters of the Silesian inhabitants were German–speaking, while a majority of the population to the east of the Oder river spoke Polish (including Silesian and Lach dialects). The indigenous Polish and Sorbian population was subjected to Germanisation policies. Sorbian language Lutheran preparations for Confirmation were prohibited with the ban lifted only after World War I. Because of the extended iron ore and black coal deposits of the Upper Silesian Coal Basin, there was considerable industrialization and urbanization in Upper Silesia and many people from neighbouring Posen and Congress Poland immigrated at that time. In 1871, Silesia became part of the German Empire as a province of Prussia following the unification of Germany. The Upper Silesian Industrial Region was the second largest industrial agglomeration of the German Empire after the Ruhr area. Over decades the mainly Catholic Upper Silesian citizens in majority voted for the German Centre Party, while the Lower Silesian constituencies were dominated by the Free minded Party and the Social Democrats. Ethnic tensions rose on the eve of World War I, with politicians like Wojciech Korfanty separating from the Centre Party and giving utterance to distinct Polish interests.
Веймар Республикасы
1919 жылы, соғыс аяқталғаннан кейін бір жыл өткен соң, Веймар Германиясында қалған Силезияның бөлігі Төменгі Силезия (Нидершлезиен) және Жоғарғы Силезия (Обершлезиен, бұрынғы Regierungsbezirk Oppeln) провинцияларына қайта ұйымдастырылды. Үш Силезия көтерілісінен және 1921 жылғы Жоғарғы Силезиядағы халық қалаулылар сайлауынан кейін, провинцияның Катовице өнеркәсіптік қаласының маңындағы Шығыс Жоғарғы Силезия бөлігі Екінші Польша Республикасына берілді және 1922 жылы Силезия воеводтығының құрамына енгізілді. Сонымен қатар, 1920 жылы Версаль шарты бойынша Хлючин аймағы Чехословакияға өткізілді.
In 1919, a year after the war ended, the parts of Silesia remaining in Weimar Germany were re organized into the two provinces of Lower Silesia (Niederschlesien) and Upper Silesia (Oberschlesien, the former Regierungsbezirk Oppeln). After three Silesian Uprisings and the 1921 Upper Silesia plebiscite, the East Upper Silesian part of the province around the industrial city of Katowice was transferred to the Second Polish Republic and incorporated into the Silesian Voivodeship in 1922. Further, in 1920 the Hlučín Region was ceded to Czechoslovakia according to the Treaty of Versailles.
Демография
1890 жылғы Пруссия халық санауына сәйкес, Силезия провинциясының халқы 4 224 458 адамды құрады, оның ішінде 3 105 843 (73,52%) неміс тілінде, 973 596 (23,05%) поляк тілінде, 68 781 (1,63%) чех тілінде, 26 257 (0,62%) сорб тілінде сөйлеген, ал 48 045 (1,14%) екі тілді деп көрсетілген. Regierungsbezirk Liegnitz – 1 047 405 (96,41% неміс, 2,51% сорб, 0,53% поляк, 0,11% чех, 0,38% екі тілді). Regierungsbezirk Breslau – 1 599 322 (95,63% неміс, 3,08% поляк, 0,59% чех, 0,64% екі тілді). Regierungsbezirk Oppeln – 1 577 731 (58,23% поляк, 35,91% неміс, 3,69% чех, 2,14% екі тілді).
According to the Prussian census of 1890, the province of Silesia had a population of 4,224,458, of which 3,105,843 (73.52%) spoke German, 973,596 (23.05%) spoke Polish, 68,781 (1.63%) spoke Czech, 26,257 (0.62%) spoke Sorbian and 48,045 (1.14%) identified as bilingual. Regierungsbezirk Liegnitz 1,047,405 (96.41% German, 2.51% Sorbian, 0.53% Polish, 0.11% Czech, 0.38% bilingual). Regierungsbezirk Breslau 1,599,322 (95.63% German, 3.08% Polish, 0.59% Czech, 0.64% bilingual). Regierungsbezirk Oppeln 1,577,731 (58.23% Polish, 35.91% German, 3.69% Czech, 2.14% bilingual).