Кіріспе

Шығыс Пруссия 1773 жылдан 1829 жылға дейін және 1878 жылдан бастап Пруссия Корольдігінің провинциясы болды (Корольдіктің өзі 1871 жылдан бастап Германия империясының құрамына кірді); Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол 1945 жылға дейін Веймар Республикасының Пруссия еркін мемлекетінің құрамына кірді. Оның астанасы Кенигсберг (қазіргі Калининград) болды. Шығыс Пруссия – Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Пруссия аймағының негізгі бөлігі. Балтық ескі пруссиялықтарының атамекендік жерлерінің көп бөлігі Шығыс Пруссияның құрамында болды. 13 ғасырда жергілікті пруссалықтар крестонос тәртібінің – Тевтон орденінің шабуылына ұшырады. Басқыншылықтан кейін жергілікті балтық тайпалары христиан дініне біртіндеп көшті. Келесі ғасырлардағы германизация және отарлау салдарынан немістер басым этностық топқа айналды, ал поляктар мен литвалықтар азшылықты құрады. 13 ғасырдан бастап Шығыс Пруссия Тевтон орденінің монастырлық мемлекетінің құрамына кірді. 1466 жылғы Екінші Торнь бейбіт шартынан кейін ол Польша Корольдігінің бір бөлігіне айналды, тікелей (Вармия) немесе вассалдық тәуелділікте (қалған бөлігі). 1525 жылы Пруссияның құрмет көрсету рәсімінен кейін провинция Пруссия герцогтығына айналды. Ескі прусс тілі 17 немесе 18 ғасырдың басында жоғалып кетті. Герцогтық Киелі Рим империясының негізгі бөлігінен тыс болғандықтан, Бранденбургтың сайлаушы ханзадалары 1701 жылдан бастап өздерін король деп жариялауға мүмкіндік алды. 1772 жылы Польша-Литва одағының бірінші бөлінісінде Батыс Корольдік Пруссияның көп бөлігіне қосылғаннан кейін, Шығыс (герцогтық) Пруссия Пруссия мемлекетінің қалған бөлігімен құрлық арқылы байланысты және келесі жылы провинция ретінде қайта ұйымдастырылды. 1829 мен 1878 жылдар аралығында Шығыс Пруссия провинциясы Батыс Пруссиямен біріктіріліп, Пруссия провинциясын құрды. Пруссия Корольдігі 1871 жылы құрылған Германия империясының жетекші мемлекетіне айналды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Версаль келісімшарты Батыс Пруссияны Польшаға берді және Шығыс Пруссияны Веймар Германиясының анклавына айналдырды (жаңа Польша дәлізі Шығыс Пруссияны Германияның қалған бөлігінен бөліп тұрды), ал Мемель аймағы 1923 жылы Литваға қосылды. 1945 жылы нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырауынан кейін, соғысқа ұшыраған Шығыс Пруссия Иосиф Сталиннің талабы бойынша Кеңес Одағы (Калининград облысы Ресей КСР-інің құрамына кірді, ал Литва КСР-інің Клайпеда облысына қарасты округтер) және Польша Халық Республикасы (Вармия-Мазурия воеводствосы) арасында бөлінді. 1946 жылы астанасы Кенигсберг Калининград болып өзгертілді. Облыстың неміс және мазур халқы соғыс кезінде эвакуацияланды немесе соғыстан кейін немістерді күштеп шығару акциясы кезінде жаппай қуылып кетті. Шамамен 300 000 адам соғыс кезінде бомбалаудан, провинцияны қорғау үшін болған шайқастарда, Қызыл Армияның қатыгездігінен, аштықтан, суықтан және аурулардан көз жұмды.

Өмірбаян

Мазовияның герцогы Конрад I-нің ықпалымен Тевтон ордені 13 ғасырда Пруссияны басып алып, бағындырылған Ескі пруссалықтарды басқару үшін монахтар мемлекетін құрды. Жергілікті Ескі прус (солтүстік) және поляк (оңтүстік) топонимдері біртіндеп германизацияланды. Орденнің экспансиялық саясаты, оның ішінде Гданьск/Данциг және Батыс Литвамен бірге Польша Помераниясын басып алу, оларды Польша Корольдігімен қақтығысқа түсірді және бірнеше соғыстарға себеп болды, нәтижесінде 1410 жылы Грунвальд шайқасында Польша мен Литваның біріккен әскерлері Тевтон орденін жеңді. 1440 жылы Тевтонға қарсы Пруссия конфедерациясы құрылды, және аймақтың түрлі қалалары мен ақсүйектері оған қосылды. 1454 жылы Конфедерацияның өтініші бойынша Польша королі Казимир IV бүкіл аймақты Польшаға қосу туралы актіге қол қойды. Тевтон рыцарларының жеңілісі 1466 жылы он үш жылдық соғысты аяқтаған екінші Торунь бейбіт шартында ресмиланды. Померания/Померелияның Польшаға қайтаруы расталды, сондай-ақ Вармия да Польшаның бөлігі болып бекітілді, екеуі де Корольдік Пруссия және Үлкен Польшаның құрамына кірді. Шығыс Пруссия да "бір және бөлінбейтін" Польша Корольдігінің құрамына енді, Тевтон ордені ұстаған феод және протекторат ретінде. 1466 және 1525 жылдардағы Польша патшаларының келісімдері Киелі Рим империясымен бекітілмеді, сондай-ақ Тевтон орденінің бұрынғы табыстары да расталмады. Тевтон ордені шығыс Пруссияны жоғалтты, өйткені Бранденбург маркгравы Альберт Ансбах лютерандыққа көшіп, 1525 жылы Тевтон орденінің пруссиялық тармағын секуляризациялады. Альберт Пруссия герцогтығының алғашқы герцогы және Пруссияға жасалған құрметтің құрметі ретінде Польша тәжінің вассалы болды. Келесі Ұлы магистр Вальтер фон Кронберг 1530 жылы Аугсбургтағы диетадан кейін Пруссияға құқық алды, бірақ орден бұл аумақты қайтадан иеленбеді. 1569 жылы Бранденбург маркгравының Гогенцоллерн принц-сайлаушылары Альберттің ұлы, әлсіз саналы Альберт Фридрихпен бірге регенттікке ие болды. Пруссияның әкімшісі, Тевтон орденінің Ұлы магистрі Максимилиан III, император Максимилиан II-нің ұлы 1618 жылы қайтыс болды. Максимилиан қайтыс болғаннан кейін Альберттің әулеті тоқтатылды, және Пруссия герцогтығы Бранденбург сайлаушыларына өтті, Бранденбург-Пруссия құрылды. 1655 жылы Польшаға шведтердің басып кіруінен пайдаланып, және Польша Корольдігіне вассалдық міндеттерін орындаудың орнына, шведтермен одақтасып, Вехлау, Лабиау және Олива шарттары арқылы курфюрст және герцог Фридрих Вильгельм 1660 жылы Польша королінің Пруссия герцогтығына билігін жоюға қол жеткізді. Абсолюттік сайлаушы Пруссияның ақсүйектерінің иеліктерін де бағындырды.

Наполеон соғыстары

1806 жылы Йена-Ауерштедт шайқасында Пруссияның патшалық армиясы талқан жеңілгеннен кейін Наполеон Берлин қаласын басып алды және Пруссияның Бас дирекциясының шенеуніктеріне оған адалдық ант беруге мәжбүр етті, ал король Фридрих Вильгельм III және оның жұбайы Луиза Кенигсберг және Курония тілгісі арқылы Мемель қаласына қашты. Француздық Grande Armée әскерлері дереу оларды қуалай бастады, бірақ 1807 жылдың 9 ақпанында Эйлау шайқасында генерал Антон Вильгельм фон Л’Эсток басқаратын Шығыс Пруссия жасағы оларды тоқтатты. Наполеон Финкенштейн сарайында тұруға мәжбүр болды, бірақ мамыр айында 75 күндік қоршаудан кейін маршал Франсуа Жозеф Лефевр бастаған әскерлері генерал граф Фридрих Адольф фон Калькреуттың қаһармандықпен қорғаған Данциг қаласын басып алды. 14 маусымда Наполеон Фридланд шайқасында жеңіске жетіп, Төртінші коалиция соғысын аяқтады. Фридрих Вильгельм мен королева Луиза Наполеонмен бейбіт келіссөздер жүргізу үшін кездесті, ал 9 шілдеде Пруссия королі Тильзит шартына қол қойды. Генрих Фридрих Карл фон Штейн мен Карл Август фон Харденберг бастаған Пруссияның келесі реформаларына Кенигсбергтегі Oberlandesgericht апелляциялық сотының құрылуы, қалалық корпорация, экономикалық еркіндік, сондай-ақ шаруалар мен еврейлердің азаттыққа шығуы кірді. 1815 жылғы Вена конгресінде Пруссияның қайта құрылуы барысында Шығыс Пруссия аумақтары Гумбиннен және Кенигсберг әкімшілік округтеріне (Regierungsbezirke) қайта ұйымдастырылды. 1905 жылдан бастап Шығыс Пруссияның оңтүстік аудандары жеке Allenstein әкімшілік округін құрады. Шығыс және Батыс Пруссия алғаш рет 1824 жылы жеке одақ аясында біріктірілді, содан кейін 1829 жылы Пруссия провинциясын құру үшін нақты одаққа біріктірілді. Біріккен провинция 1878 жылы қайтадан Шығыс және Батыс Пруссия провинцияларына бөлінді.

Неміс империясы

1824 жылдан 1878 жылға дейін Шығыс Пруссия Батыс Пруссиямен бірігіп, Пруссия провинциясын құрды, содан кейін олар жеке провинциялар ретінде қайта жаңартылды. 1871 жылы Германияның бірігуі кезінде Шығыс Пруссия Пруссия Корольдігінің қалған бөлігімен бірге Германия империясының құрамына енді. 1885 жылдан 1890 жылға дейін Берлин халқы 20%-ға өсті, Бранденбург пен Рейнланд 8,5%-ға, Вестфалия 10%-ға ұлғайса, Шығыс Пруссия 0,07%-ға, ал Батыс Пруссия 0,86%-ға азайды. Шығыс Германияда туу көрсеткіші жоғары болғанына қарамастан, халық санының өспеуіне Шығыс Пруссияның ауылдық жерлерінен көптеген адамдардың Рур аймағы мен Берлиндегі дамып келе жатқан өнеркәсіптік орталықтарда жұмыс іздеу үшін батысқа қарай көшіп кетуі себеп болды (остфлюхт туралы қараңыз). 1900 жылы провинцияның халқы 1 996 626 адамды құрады, оның ішінде 1 698 465 протестант, 269 196 рим-католик және 13 877 еврей болды. Шығыс Пруссияда төменгі прус диалектісі басым болды, бірақ Жоғары прус тілі Вармияда қолданылды. Мазурлар, курсениектер және прус литвалықтарының саны германизация процесінің нәтижесінде азайды. Польша тілінде сөйлейтін халық провинцияның оңтүстігінде (Мазурия мен Вармияда) шоғырланған, ал 20 ғасырдың басындағы неміс географиялық атластарының барлығы Шығыс Пруссияның оңтүстік бөлігін поляктар мекендейтін аймақ ретінде көрсеткен, сол кезде поляк тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 300 000 деп есептелген. Курсениектер Курония лагунасының маңындағы аймақтарда қоныстанды, ал литва тілінде сөйлейтін прустар солтүстік-шығыста (Кіші Литвада) шоғырланды. Ежелгі прус этносы уақыт өте келе толығымен германизацияланып, ежелгі прус тілі 18 ғасырда жойылып кетті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғысқа Германияның кірген кезде Шығыс Пруссия Ресей империясының елге басып кіруінен соғыс алаңына айналды. Ресей империясының әскері бастапқыда аз қарсылыққа тап болды, себебі Германия империясының басым бөлігі Шлиффен жоспары бойынша Батыс майданға жөнелтілген еді. 1914 жылғы Танненберг шайқасы мен 1915 жылғы Мазур көлдерінің екінші шайқасында бастапқы табысқа жетіп, Растенбург және Гумбиннен қалаларын басып алғандарына қарамастан, ресейліктер шешулі түрде жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Неміс әскері Ресей аумағына қарай ілгерілеп, ресейлік әскерді қуды. Ресей әскерінің алғашқы шабуылынан кейін азаматтық халықтың көп бөлігі батысқа қарай қашса, қалған бірнеше мың азамат Ресейге депортацияланды. Екі армия да азаматтарға көбінесе тәртіпті қарады, алайда Ашванген қырғынында 74 азамат орыс әскерлері тарапынан қаза болды. Соғыс салдарынан келген зиянды жою үшін аймақты қайта құру қажет болды.

Веймар Республикасы

1918-1919 жылдардағы неміс революциясында император Вильгельм II-нің мәжбүр тақтан бас тартуымен Германия республикаға айналды. 18 ғасырдағы Польшаның бөлінісі кезінде Пруссияға қосылған Батыс Пруссия және Позен провинцияларының көп бөлігі Версаль келісіміне сәйкес Екінші Польша Республикасына берілді. Шығыс Пруссия материктік Германиядан бөлініп, эксклавқа айналды. Клайпеда аймағы да провинциядан бөлінді. Батыс Пруссияның көп бөлігі Польша дәлізі ретінде Екінші Польша Республикасының құрамына өткендіктен, бұрынғы Батыс Пруссияның Мариенвердер аймағы Батыс Пруссияның әкімшілік округі (Regierungsbezirk) ретінде Шығыс Пруссияның құрамына кірді. Сонымен қатар, Алленштейн аймағындағы Дзяльдово округі де Екінші Польша Республикасының құрамына енді. Шығыс Пруссияға тәуелсіз көлік қызметін көрсету үшін Seedienst Ostpreußen (Шығыс Пруссия теңіз қызметі) құрылды. 1920 жылдың 11 шілдесінде, Екінші Польша Республикасының жеңіліске ұшырауы мүмкін болған Польша-Совет соғысы аясында, Шығыс Батыс Пруссия және Оңтүстік Шығыс Пруссияда одақтастардың қадағалауымен халықтың Польшаға қосылуын немесе Вервайлер Германиясының Шығыс Пруссия провинциясында қалуын анықтау үшін плебисцит өтті. Халықтың 96,7 пайызы Германияда қалуға дауыс берді (Шығыс Пруссия плебисцит округінде – 97,89%). 1920 жылдан бері Ұлттар Лигасының мандатында болған Клайпеда аймағы (Мемелланд) 1923 жылы Литва қарулы күштері тарапынан басып алынып, тұрғындарына таңдау құқығы берілмей, қосылды.

Нацистік Германия

Адольф Гитлер билікке келгеннен кейін оппозициялық саясаткерлер қудаланды, газеттер жабылды. 1928 жылдан бері Шығыс Пруссияның нацистік партиясын басқарған Эрих Кох 1932 жылдан бастап аймақты басқарды. Отто Браун үйі SA штаб-пәтері ретінде тартылып алынды, ол үйді қарсыластарын тұтқындау және азаптау үшін пайдаланды. Осы жерде Рейхстагтың коммунистік депутаты Вальтер Шюц өлтірілді. Бұл кезең жергілікті шаруашылықты ұжымдастыруға жасалған күш-жігермен және нацистік партияның ішінде де, сыртында да сынға ұшырағандарға қатыгездікпен ерекшеленді. Ол сондай-ақ, негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын провинцияны жаппай индустрияландыруға бағытталған ұзақ мерзімді жоспарлар жасады. Бұл әрекеттері оны жергілікті шаруалардың арасында беделсіз етті. 1933 жылғы наурыздағы Германиядағы соңғы, соғысқа дейінгі сайлауда Шығыс Пруссияның халқы Адольф Гитлердің нацистік партиясына көп дауыс берді. Ауыл шаруашылығы жерлерін жақсарту және жол салу жобаларына бағытталған, мемлекеттік қаржыландырылатын төтенше жағдайларды жою бағдарламалары арқылы «Эрих Кох жоспары» провинцияны жұмыссыздықтан құтқарып, 1933 жылдың 16 тамызында Кох Гитлерге провинцияда жұмыссыздық толығымен жойылғанын хабарлады. Бұл жетістік бүкіл Рейхте құрметке ие болды. Бірақ шындығында, Эрих Кох жоспары Вальтер Функ пен Рейхтің Халықты ағарту және насихат министрлігі ұйымдастырған, нацистік партияның жұмыс орындарын құру саясатын жариялауға бағытталған көрінеу шара болатын. Шығыс Пруссия таңдалды, себебі оның аграрлық экономикасының арқасында жұмыссыздық деңгейі салыстырмалы түрде төмен болды. Кохтың индустрияландыру жоспарлары Рейхтің шаруалар басшысы (Reichsbauernführer) және Ауыл шаруашылығы министрі Рихард Вальтер Дарремен қақтығыс тудырды. Дарре, неопагандық рухты ауыл романтигі, Шығыс Пруссияның ауыл шаруашылығына қатысты өзінің көзқарасын жүзеге асыруды қалады. Оның «Ел» өкілдері Кохтың жоспарларына қарсы шыққанда, Кох оларды тұтқындады. 1938 жылы нацистер аймақтың атауларының үштен бірін өзгертті, көптеген ежелгі прус тілдерін, сондай-ақ протестанттық реформация кезінде және одан кейін Пруссияға қоныс аударған отаршылар мен босқындардан шыққан поляк немесе литва тілдерін жойып, германизациялады немесе оңайлатты. 1938 жылдың 16 шілдесіне дейін Гаулейтер және Оберпрезидент Эрих Кохтың жарлығымен, Адольф Гитлердің бастамасымен 1500-ден астам жер-су атауы өзгертілді. Нацистік Германияның билеушілерімен ынтымақтаспаған көптеген адамдар концлагерлерге жіберілді және өліміне дейін немесе азат етілгенше түрмеде ұсталды. 1939 жылы Германия Литваға берген ультиматумынан кейін Клайпеда аймағы қайтадан Шығыс Пруссияның құрамына енді.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылы нацистік Германияның Польшаға басып кіруінен кейін Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, соның салдарынан Шығыс Пруссияның шекаралары қайта қарастырылды. Вестпруссендік округ Рейхсгау Данциг-Батыс Пруссияның құрамына енді, ал Цихенау (Циханов) округі Шығыс Пруссияға қосылды. Бастапқыда Цихенау аймағының бөлігі болған Судовиядағы Судауэн (Сувальки) ауданы кейіннен Гумбинен округіне ауыстырылды. 1939 жылы Шығыс Пруссияда 2,49 миллион адам тұрды, олардың 85 пайызы этникалық немістер, ал қалғаны – оңтүстіктегі поляктар (поляктардың бағалауынша, соғыс аралық кезеңде олардың саны 300 000-350 000 болған), латыш тілді курсениектер және солтүстік-шығыста литва тілін қолданатын литвиндер. Көптеген неміс шығыс пруссалықтары, мазурлар, курсениектер және литвиндер лютеран дінін ұстанса, Вармия халқының көп бөлігі тарихи себептерге байланысты Рим католиктері болды. 1933 жылы шамамен 9000 болған Шығыс Пруссиядағы еврей қауымы 1939 жылы 3000-ға дейін азайды, себебі көптегені нацистік режимнен қашып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде католик Вармия мен лютеран Мазурияның поляк этникалық азшылықтары нацистік Германия үкіметі тарапынан қуғындалды, олар Вармия мен Мазурияда поляк мәдениеті мен тілінің барлық көріністерін жоюды көздеді. 1942 жылы Шығыс Пруссияда қалған еврейлер оккупацияланған Чехословакиядағы Терезинштадт, оккупацияланған Латвиядағы Кайзервальд және оккупацияланған Белоруссия КСР-інің Минск қаласындағы лагерьлерге, сондай-ақ басқа да концентрациялық лагерьлерге жіберілді. Қалғандары кейіннен депортацияланып, Холокост кезінде қаза тапты. 1939 жылы Цихенау округі Германияға қосылып, Шығыс Пруссияның құрамына енді. Оның бір бөлігі басқа аймақтарға, мысалы, Сувалки аймағы Гумбинен округіне, ал Сольдау (Дзялдово) – Алленштайн округіне берілді. Нацистердің аннексияланған аймақтарда Германиямен қайта бірігуді қалайтын көптеген неміс халқы бар екенін көрсетуге бағытталған пропагандасына қарамастан, 1939 жылдың соңындағы Рейх статистикасы осы аумақтағы 994 092 адамның тек 31 000-ы ғана этникалық немістер екенін көрсетті. Германия негізінен поляктар үшін Сольдау және KZ Hohenbruch концентрациялық лагерьлерін, Штутгоф концентрациялық лагерінің бірнеше қосалқы лагерьлерін, сондай-ақ Сталаг I A, Сталаг I B, Сталаг I C, Сталаг I D, Сталаг I E, Сталаг I F, Сталаг Luft VI, Oflag 52, Oflag 53, Oflag 60, Oflag 63 және Oflag 68 сияқты әскери тұтқындар лагерьлерін, олардың көптеген қосалқы лагерьлерімен бірге, поляк, бельгиялық, француз, британдық, серб, советтік, итальяндық, американдық, канадтық, австралиялық, жаңа зеландиялық, оңтүстік африкалық, чех және басқа да одақтас әскери тұтқындары үшін пайдаланды. Гитлердің соғыстағы ең құпия Шығыс майданының штабы – «Құрқылған қасқыр логовосы» Гиерло ауылында орналасқан. Шығыс Пруссия 1945 жылдың қаңтарына дейін соғыстан көп зардап көрмеді, одан кейін Шығыс Пруссия шабуылы кезінде қирады. Көптеген тұрғындар Шығыс Пруссиядан эвакуациялау кезінде қатты суықта босқындарға айналды.

Шығыс Пруссияны эвакуациялау

1944 жылы 700 жылдық тарихында соғыстан ауыр зақым көрмеген ортағасырлық Кенигсберг қаласы RAF Бомбардировщиктер командасының екі шабуылынан дерлік толығымен қирады – біріншісі 1944 жылдың 26-27 тамызы күні түні, екіншісі үш күннен кейін, 1944 жылдың 29-30 тамызы күні түні. Уинстон Черчилль («Екінші дүниежүзілік соғыс», XII кітап) оны «жаңартылған, мықты қорғалған бекініс» деп жаңылысып ойлап, оны жоюға бұйрық берді. Гаулейтер Эрих Кох 1944 жылы Шығыс майдан Шығыс Пруссия шекарасына жеткенше неміс азаматтарын эвакуациялауды кешіктірді. Халық Endsieg нацистік пропагандасы арқылы әскери жағдайдың нақты ахуалы туралы қасақана жаңырыстырылды. Осының салдарынан, батысқа қарай қашқан көптеген азаматтар шегініп келе жатқан Вермахт әскерлері мен қарқынды жылдамдап келе жатқан Қызыл Армияның торуалына ілігіп қалды. 1944 жылдың қазан айындағы Немерсдорфтағы жаппай қырғын мен ұйымдастырылған зорлау туралы хабарлар азаматтар арасында үрей мен әуелеусіздік сезімін тудырды. Мыңдаған адам Вильгельм Густлофф, Гойя және Генерал фон Штубен эвакуациялық кемелерінің (советтік суасты қайықтарымен батырылуы) салдарынан қаза тапты. Кенигсберг 1945 жылдың 9 сәуірінде төрт күндік қаһарлы шайқастан кейін капитуляциялады. Шамамен 300 мың адам соғыс кезіндегі бомбалаудан, провинцияны қорғау үшін болған шайқастарда, Қызыл Армияның зорлық-зомбылығынан, аштықтан, суықтан және аурулардан көз жұмды.

Бөлу мен аннексиядан кейінгі тарих

1945 жылы нацистік Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіліске ұшырағаннан кейін, Шығыс Пруссия Германиямен бейбіт келісімге қол жеткізілгенге дейін Потсдам конференциясы шешімі бойынша Польша мен КСРО арасында бөлінді. Бейбіт келісім болмағандықтан, аймақ Германиядан де-факто алынып тасталды. Шығыс Пруссияның оңтүстік бөлігі Польшаның басқаруына берілді, ал солтүстік бөлігі КСРО құрамындағы Ресей (Калининград облысы) және Литва (Клайпеда аймағының округтері) арасында бөлісті. 1946 жылы Кенигсберг қаласы Калининград деп аталды. Облыстың неміс халқының көп бөлігі соғыс аяқталғанда эвакуацияланып кетті, бірақ 1944-1946 жылдары жүз мыңдаған адам қаза тапты, ал қалғандары Потсдам келісіміне сәйкес елден қуылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін шығыс Пруссиядан немістерді қуып шығару

Соғыс аяқталғаннан кейін, 1945 жылдың мамыр айында, 1945 жылдың басында қашқан немістер Шығыс Пруссиядағы үйлеріне оралуға тырысты. 1945 жылдың жазында Шығыс Пруссияда шамамен 800 000 неміс тұрды. Көптеген басқаларына оралуға рұқсат берілмеді, ал Шығыс Пруссияның неміс халқы коммунистік режимдер тарапынан толығымен қуылды. Соғыс кезінде және содан кейін 45 лагерь құрылды, онда шамамен 200 000 – 250 000 адам күштеп жұмыс істеді, олардың көп бөлігі Кеңес Одағына, соның ішінде Гулаг лагерь жүйесіне депортацияланды. Ең ірі лагерь, шамамен 48 000 тұтқынға арналған, Deutsch Eylau (Илава) қаласында құрылды. Осы "автохтондардың" көпшілігі 1950-жылдардан 1980-жылдарға дейін Батыс Германияға эмиграциялауды жөн көрді (1970 және 1988 жылдар аралығында Вармия мен Мазуриядан 55 227 адам Батыс Германияға көшіп келді). Жергілікті топонимдерді жер-су аттарын анықтау жөніндегі поляк комиссиясы поляк тіліне аударды.

Соғыстан кейінгі халықтың шығу тегі

Польшадағы соғыстан кейінгі 1950 жылғы желтоқсанда жүргізілген халық санауы кезінде 1939 жылдың тамызына дейінгі тұрғындардың соғыстан бұрынғы тұрғылықты жерлері туралы мәліметтер жиналды. 1939 жылдың қыркүйегі мен 1950 жылдың желтоқсаны аралығында туған балалар үшін олардың шығу тегі аналарының соғыс алдындағы тұрғылықты жерлеріне негізделген. Осы деректердің арқасында соғыстан кейінгі халықтың соғысқа дейінгі географиялық шығу тегін қалпына келтіру мүмкін. Соғысқа дейінгі Шығыс Пруссияның оңтүстік бөліктеріне сәйкес келетін сол аймақта (1945 жылы поляк болып кетті) 1950 жылдың желтоқсанында: +1950 жылғы тұрғындар 1939 жылы тұрғылықты жері бойынша: Аймақ (1939 жылғы шекаралар ішінде): Саны Пайыз Автохтондар (1939 жылғы Германия/ЭКД азаматтары) 134 702 15,90% Кресейден (КСРО) қуылған поляктар 172 480 20,36% КСРО-дан басқа шетелдерден келген поляктар 5 734 0,68% Варшава қаласынан қоныс аударғандар 22 418 2,65% Варшава аймағынан (Мазовия) 158 953 18,76% Бялысток аймағынан және Судовиядан 102 634 12,11% Соғысқа дейінгі поляк Помераниясынан 83 921 9,90% Познань аймағынан қоныс аударғандар 7 371 0,87% Катовице аймағынан (Жоғарғы Силезия) 2 536 0,30% Варшава қаласынан қоныс аударғандар 1 666 0,20% Лодзь аймағынан қоныс аударғандар 6 919 0,82% Кельце аймағынан қоныс аударғандар 20 878 2,46% Люблин аймағынан қоныс аударғандар 60 313 7,12% Краков аймағынан қоныс аударғандар 5 515 0,65% Жешув аймағынан қоныс аударғандар 47 626 5,62% 1939 жылғы тұрғылықты жері белгісіз 13 629 1,61% Барлығы (1950 жылғы желтоқсан) 847 295 100,00% 1950 жылғы тұрғындардың 80% -дан астамы аймаққа жаңадан келген, 20% -дан аз адам 1939 жылы провинцияда тұрған (соқталғандар, екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Германия азаматтығына ие болған және 1945 жылдан кейін Польша азаматтығына ие болған). Барлық тұрғындарының 20% -дан астамы КСРО-ға қосылған Шығыс Польшадан қуылған поляктар болды. Қалғандары негізінен Шығыс Пруссияның жанындағы көршілес аймақтардан (шамамен 44% -ы Мазовия, Судовия, Подлахия және соғысқа дейінгі поляк Помераниясынан) және оңтүстік Польшадан (≈16%) келгендер.

Солтүстік бөлігі Кеңес Одағына

1946 жылғы сәуірде Солтүстік Шығыс Пруссия "Кёнигсбергская облысы" ретінде Ресей Кеңес Федеративтік Социалистік Республикасының ресми провинциясы болды, ал Мемель аумағы Литва Кеңес Социалистік Республикасының құрамына кірді. 1946 жылдың маусым айында облыста 114 070 неміс және 41 029 кеңес азаматы тіркелді, ал тіркелмеген адамдардың саны белгісіз болды. Сол жылдың шілдесінде тарихи Кёнигсберг қаласы Михаил Калининнің құрметіне Калининград деп аталды және аймақ Калининград облысы деп аталды. 1948 жылдың 24 тамызы мен 26 қазаны аралығында облыстан 42 094 неміс 21 пойызбен Совет оккупациялық аймағына (кейіннен Шығыс Германия) аттанды. Соңғы немістер 1949 жылдың қарашасында (1401 адам) және 1950 жылдың қаңтарында (7 адам) кетіп қалды. Пруссиялық литвалықтар да осындай тағдырға ұшырады. Осыған ұқсас жағдай Кюрония лагунасының маңында тұратын кюрониялықтарға да оқи берді. Шығыс Пруссиядан эвакуация кезінде көптеген адамдар Қызыл Армиядан қашып кетсе, қалған кюрониялықтар кейіннен Кеңес Одағынан қуылды. 1955 жылы Кюрония тілмесінде бар болғаны 219 адам тұрды. Көптеген адамдардың неміс есімдері болды, мысалы, Фриц немесе Ханс, бұл немісқа қарсы дискриминацияның себебі болды. Кеңес билігі кюрониялықтарды фашистер деп санады. Осы дискриминацияға байланысты көптеген адамдар 1958 жылы Батыс Германияға көшіп кетті, қазіргі кезде кюрониялықтардың көпшілігі сол жерде тұрады. Неміс халқын қуғаннан кейін солтүстік бөлігіне этникалық орыстар, белорустар және украиндер қоныстанды. Аймақтың кеңестік бөлігінде неміс тарихының барлық іздерін жою саясаты жүргізілді. Барлық неміс жер аттары жаңа орыс аттарымен ауыстырылды. Бұл аймақ шетелдіктерге жабық әскери аймақ болды, ал кеңес азаматтары арнайы рұқсатпен ғана кіре алатын болды. 1967 жылы Леонид Брежневтің бұйрығымен Кёнигсберг қамалының қалдықтары жаңа "Советтер үйіне" орын беру үшін бұзды.

Қазіргі заманғы жағдайы

1945-1949 жылдары бұрынғы Шығыс Пруссияның солтүстік бөлігінен немістерді қууды кеңестік шенеуніктер көбінесе зорлық-зомбылықпен және агрессивті түрде жүргізгенімен, Калининград облысының қазіргі орыс тұрғындары немістерге деген ашу-ызаны аз сезінеді. Неміс аттары ресейлік саудада қайта қолданысқа енді және кейде Калининградтың атын тарихи Кенигсберг атауына қайтару туралы сөздер айтылады. Калининград қаласының орталық бөлігі 1944 жылы Корольдік әуе күштерінің бомбалауынан және 1945 жылы Кеңес Одағының қоршауынан кейін қирап қалғандықтан толығымен қайта жаңартылды. 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан бері, бірқатар неміс ұйымдары Ресейдің шығыс бөлігінен келген Волга немістерін Калининград облысына қоныстандыруға тырысты. Алайда, бұл әрекеттер үлкен табысқа жетпеді, себебі көптеген жағдайы нашар Волга немістері Германия Федеративтік Республикасына эмиграциялауды қалап, қайта оралу құқығы арқылы Германия азаматтығын алуға мүдделі болды. 1975 жылы үш бірлікке бөлінген аймақтың польша бөлігі – Ольштын воеводиясы, Эльблонг воеводиясы және Сувалки воеводиясы 1999 жылы Вармия-Мазурия воеводиясы деген атаумен қайта құрылды. 2004 жылдан бері Польша мен Литва Еуропалық Одаққа мүше елдер болып табылады, соның салдарынан аймақтың польша бөлігі де, Литваның Клайпеда аймағы да адамдардың еркін қозғалысы саясатына сәйкес немістер үшін толығымен қолжетімді болды.

Тарихи этникалық және діни құрылым

1824 жылы Батыс Пруссиямен бірігуге дейін Шығыс Пруссияның халқы 1 080 000 адамды құрады. Карл Андрее мәліметінше, олардың жартысынан астамы – этникалық немістер, ал 280 000-ы (≈26%) – этникалық поляктар, 200 000-ы (≈19%) – этникалық литвалықтар болған. Георг Хассельдің мәліметі бойынша, 1819 жылы 20 000 этникалық кюрондықтар мен латыштар, сондай-ақ 2400 еврейлер болған. Аугуст фон Хакштаузен өзінің 1839 жылғы кітабында округтар бойынша бөлініспен ұқсас сандарды келтіреді. Дегенмен, Шығыс Пруссияның поляк және литвалық тұрғындарының көпшілігі лютеран дінін ұстанған, Ресей империясы шекарасындағы этностық туыстары сияқты католик емес. Тек Оңтүстік Вармияда (немісше: Ermland) католик поляктар, яғни Вармиялықтар (протестант мазурилермен шатастырылмауы керек) халықтың көпшілігін құрады, олардың саны 1837 жылы Алленштейн (полякша: Ольштын) округінде 26 067 адамды (≈81%) құрады. 1817 жылы Шығыс Пруссияда 796 204 евангелистік христиан, 120 123 католик, 864 меннонит және 2389 еврей болған.

Аудан бойынша этнолингвистикалық құрам

1905 жылдан бастап Шығыс Пруссия провинциясы үш үкіметтік аймаққа бөлінді, олар Regierungsbezirke деп аталды. Бұл Кенигсберг, Гумбиннен және Алленштейн аймақтары болды. Шығыс Пруссияның аудандық этномілінгвистикалық құрылымы (1905) Аудан (Kreis) Үкіметтік аймақ Халық саны Германиялық % Поляк % Литвалық % Браунсберг Кенигсберг 54,751 54,548 99.6% 14 0.3% 1 0.0% Фишхаузен Кенигсберг 52,430 52,235 99.6% 9 0.2% 4 0.1% Фридланд Кенигсберг 40,822 40,784 99.9% 1 0.0% 5 0.0% Гердауэн Кенигсберг 33,983 33,778 99.4% 1 0.4% 1 0.0% Хайлигенбайль Кенигсберг 43,951 43,909 99.9% 2 0.0% 2 0.0% Хайлсберг Кенигсберг 51,690 51,473 99.6% 1 0.2% 8 0.0% Кенигсберг ауданы Кенигсберг 45,486 45,342 99.7% 7 0.2% 1 0.0% Кенигсберг қаласы Кенигсберг 223,770 221,167 98.8% 59 0.3% 15 0.1% Лабиау Кенигсберг 51,295 45,659 89.0% 27 0.1% 5,293 10.3% Мемель Кенигсберг 61,018 33,508 54.9% 4 0.1% 26,328 43.1% Моррунген Кенигсберг 52,408 52,215 99.6% 1 0.2% 2 0.0% Прейсиш-Эйлау Кенигсберг 49,465 49,325 99.7% 9 0.2% 3 0.0% Прейсиш-Голланд Кенигсберг 38,599 38,505 99.8% 6 0.2% 4 0.0% Растенбург Кенигсберг 46,985 45,998 97.9% 7 1.5% 1 0.0% Велау Кенигсберг 46,774 46,401 99.2% 17 0.4% 8 0.2% Барлығы (Кенигсберг) Кенигсберг 893,427 854,847 95.7% 2,434 0.3% 31,972 3.6% Ангербург Гумбиннен 35,945 34,273 95.3% 1,499 4.2% 3 0.1% Даркемен Гумбиннен 32,285 32,137 99.5% 7 0.2% 1 0.1% Голдап Гумбиннен 43,829 42,891 97.9% 43 1.0% 18 0.4% Гумбиннен Гумбиннен 50,918 50,703 99.6% 2 0.0% 2 0.0% Хайдекруг Гумбиннен 43,268 19,124 44.2% 3 0.1% 23,279 53.8% Инстербург ауданы Гумбиннен 46,237 45,693 98.8% 6 0.1% 3 0.7% Инстербург қаласы Гумбиннен 28,902 28,412 98.3% 16 0.6% 6 0.2% Нидерунг Гумбиннен 55,129 47,792 86.7% 4 0.1% 6,497 11.8% Олетцко Гумбиннен 38,536 24,575 63.8% 12,451 32.3% 8 0.0% Пилкаллен Гумбиннен 46,230 41,982 90.8% 6 0.1% 3,668 7.9% Рагнит Гумбиннен 54,741 45,525 83.2% 8 0.1% 8,394 15.3% Шталлупёнен Гумбиннен 43,875 43,099 98.2% 9 0.2% 3 0.9% Тилзит ауданы Гумбиннен 46,441 25,322 54.5% 3 0.1% 20,674 44.5% Тилзит қаласы Гумбиннен 37,148 35,598 95.8% 3 0.1% 1,442 3.9% Барлығы (Гумбиннен) Гумбиннен 603,484 517,126 85.7% 15,107 2.5% 64,980 10.8% Алленштейн Алленштейн 85,625 45,723 53.4% 38,701 45.2% 2 0.0% Йоханнисбург Алленштейн 50,452 13,651 27.1% 35,433 70.2% 5 0.0% Лётцен Алленштейн 41,609 21,997 52.9% 16,877 40.6% 2 0.1% Лик Алленштейн 55,790 23,562 42.2% 30,555 54.8% 2 0.0% Найденбург Алленштейн 57,325 16,304 28.4% 38,690 67.5% 5 0.0% Ортельсбург Алленштейн 69,464 17,221 24.8% 50,665 72.9% 5 0.1% Остероде Алленштейн 73,421 39,778 54.2% 33,129 45.1% 1 0.0% Рёсcель Алленштейн 50,390 42,555 84.5% 7,383 14.7% 1 0.0% Зенсбург Алленштейн 49,187 21,960 44.6% 25,381 51.6% 1 0.0% Барлығы (Алленштейн) Алленштейн 533,263 242,751 45.5% 276,814 51.9% 1 0.0% Барлығы (Шығыс Пруссия) 2,030,174 1,614,724 79.5% 294,355 14.5% 97,111 4.8%

Әкімшілік

Пруссияның орталық үкіметі әрбір провинция үшін Oberpräsident ("Жоғары Президент") тағайындады, ол провинциялық деңгейде орталық өкілеттіктерді жүзеге асырып, төменгі әкімшілік деңгейлерінде орталық саясатты іске асыруды қадағалады. 1875 жылдан бастап, өзін-өзі басқару күшейгенімен, әр провинцияның (кейде әр губернаторлықтың) қалалық және ауылдық округтері (Kreise) ортақ міндеттер мен мүліктерге (мектептер, көлік құрылғылары, ауруханалар, мәдени ошақтар, түрмелер және т.б.) ие болған корпорация құрды. Бұл бірлестік Провинциалвербанд (облыстық бірлестік) деп аталды. Бастапқыда қалалық және ауылдық округтердің жиналыстары провинциялық диеталарға (Provinziallandtage) өкілдер сайлады, олар осылайша жанама сайланды. 1919 жылдан бастап провинциялық диеталар (немесе губернаторлық диеталар, Kommunallandtage деп аталатын) провинциялардың (немесе губернаторлықтардың) азаматтарымен тікелей сайланды. Бұл парламенттер провинциялық бірлестіктерге берілген өкілеттік шегінде заң шығарды. Шығыс Пруссияның провинциялық диетасы провинциялық атқару органын (үкімет), провинциялық комитетті (Provinzialausschuss) және провинция басшысын – Ландшауптманн ("Жер капитаны"; 1880-жылдарға дейін Landdirektor, жер директоры деп аталды) сайлады.

Қалалар мен қалалар

Қала/қалашықтар ауданы (Kreis) 1939 жылғы халық саны Қазіргі атауы Қазіргі әкімшілік бірлігі Алленбург Wehlau ауданы 2 694 Дружба Калининград облысы (Ресей) Алленштейн Алленштейн ауданы 50 396 Ольштын Вармия-Мазурия воеводствосы (Польша) Ангербург Ангербург ауданы 10 922 Венгожево (Вэнгоборк) Вармия-Мазурия Арыс Johannisburg ауданы 3 553 Ожиш Вармия-Мазурия Бартен Растенбург 1 541 Барцяны Вармия-Мазурия Бартенштейн Бартенштейн ауданы 12 912 Бартошице Вармия-Мазурия Бишофсбург Rößel ауданы Бискупец Вармия-Мазурия Бишофштейн (Шығыс Пруссия) Rößel 3 200 Биштынек Вармия-Мазурия Браунсберг Браунсберг ауданы 21 142 Бранево Вармия-Мазурия Даркемен/Ангеррап Даркемен Озерск Калининград Домнай Бартенштейн Домново Калининград Эльбинг Қалалық аудан 85 952 Эльблонг Вармия-Мазурия Эйдткунен Stallupönen ауданы 4 922 Чернышевское Калининград Фишхаузен Samland ауданы 3 879 Приморск Калининград Фрауенбург (Шығыс Пруссия) Браунсберг 2 951 Фромборк Вармия-Мазурия Фридланд (Шығыс Пруссия) Бартенштейн Правдинск Калининград Геленбург Johannisburg Бяла Писка Вармия-Мазурия Гердауэн Гердауэн ауданы 5 118 Железнодорожный Калининград Гильгенбург Osterode ауданы 1 700 Донбрувно Вармия-Мазурия Голдап Голдап ауданы 12 786 Голдап Вармия-Мазурия Гумбиннен Гумбиннен ауданы 24 534 Гусев Калининград Гуттштадт Heilsberg ауданы Добре Миасто Вармия-Мазурия Хейлигенбайль Heiligenbeil ауданы 12 100 Мамоново Калининград Хейльсберг Heilsberg ауданы Лидзбарк Варминьский Вармия-Мазурия Хейдекрюг Heydekrug ауданы 4 836 Шяуляй (Шилуте) Клайпеда уезі (Литва) Хоэнштейн Osterode Ольштынек Вармия-Мазурия Инстербург Инстербург ауданы 48 711 Черняховск Калининград Йоханнисбург Johannisburg Пшиз (Яньсборк) Вармия-Мазурия Кёнигсберг (Пруссия) Қалалық аудан 372 000 Калининград Калининград Кройцбург (Шығыс Пруссия) Preußisch Eylau ауданы Славское Калининград Лабиау Лабиау ауданы 6 527 Полесск Калининград Ландсберг Шығыс Пруссияда Preußisch Eylau Горово Илавецке Вармия-Мазурия Лиебмюль Osterode Миломлын Вармия-Мазурия Лиебштадт Mohrungen 2 742 Милаково Вармия-Мазурия Лётцен Лётцен ауданы 13 000 Гижицко (Лец) Вармия-Мазурия Люк Люк ауданы 16 482 Элк (Ленг) Вармия-Мазурия Марграбова/Треубург Oletzko/Treuburg ауданы Олечко Вармия-Мазурия Мариенбург Батыс Пруссияда Мариенбург Мальборк Померания воеводствосы (Польша) Мельсак Браунсберг Пененжно (Мельзак) Вармия-Мазурия Меммель Қалалық аудан 41 297 Клайпеда Клайпеда Моррунген Моррунген 5 500 Моронг Вармия-Мазурия Мюльхаузен Preußisch Holland ауданы Млынары Вармия-Мазурия Найденбург Найденбург ауданы 9 201 Нидзица (Ниборк) Вармия-Мазурия Николакен Sensburg ауданы Миколайки Вармия-Мазурия Норденбург Гердауэн 3 173 Крылово Калининград Орттельсбург Орттельсбург ауданы 14 234 Щытно Вармия-Мазурия Остероде (Шығыс Пруссия) Остероде 19 519 Оструда Вармия-Мазурия Пассенхайм Орттельсбург 2 431 Пасым Вармия-Мазурия Петерсвальде Osterode Пиертцвальд Вармия-Мазурия Пиллау Samland 12 000 Балтийск Калининград Прейсиш Эйлау Прейсиш Эйлау 7 485 Багратионовск Калининград Прейсиш Холланд Прейсиш Холланд Пасленк Вармия-Мазурия Рагнит Tilsit ауданы Рагнит 10 094 Неман Калининград Растенбург Растенбург 19 634 Кентшин (Растемборк) Вармия-Мазурия Рейн (Шығыс Пруссия) Лётцен Рын Вармия-Мазурия Рёссель Рёссель 5 000 Жешел Вармия-Мазурия Заальфельд Моррунген Залево Вармия-Мазурия Шиппенбайль Бартенштейн Семпополь Вармия-Мазурия Ширвиндт Pillkallen ауданы Кутузово Калининград Пиллкаллен Шлоссберг Пиллкаллен Добровольск Калининград Зеебург Рёссель Езёраны (Зыборк) Вармия-Мазурия Сенсбург Сенсбург Мронгово (Жондзборк) Вармия-Мазурия Золдау Найденбург 5 349 Дзялдово Вармия-Мазурия Шталлупёнен Шталлупёнен 6 608 Нестеров Калининград Тапиау Wehlau 9 272 Гвардейск Калининград Тильзит Қалалық аудан 59 105 Советск Калининград Вартенбург (Шығыс Пруссия) Алленштейн ауданы 5 841 Барчево (Вартемборк) Вармия-Мазурия Велау Велау 7 348 Знаменск Калининград Вилленберг Орттельсбург 2 600 Вельбарк Вармия-Мазурия Вормдитт Браунсберг Орнета Вармия-Мазурия Зинтен Хейлигенбайль Корнево Калининград