Кіріспе

Антропология ғылымын құқықтық ортада қолдану. Сот антропологиясы – анатомиялық антропология ғылымын және оның түрлі салаларын, оның ішінде сот археологиясы мен сот тафономиясын қолдану.

Ерте тарих

Антропологияны қалдықтарды сот-медициналық саралауда қолдану, антропологияның жеке ғылыми сала ретінде мойындалуымен және физикалық антропологияның дамуымен байланысты. Антропология АҚШ-та пайда болды және ХХ ғасырдың басында нағыз ғылым ретінде танылу үшін күресті. Көбінесе еркектердің тістері әйелдердің тістерінен сәл ірі болады, ең айқын айырмашылық – ит тістерінде. Тіс тіндерін зерттеу еркектердің тістерінде әйелдерге қарағанда абсолютті және пропорционалды түрде көбірек дентин болатынын көрсетті. Мұндай тіс тіндерінің арақатынастағы айырмашылықтар жынысты анықтауда да қолданылуы мүмкін.

Үлкенді анықтау

Антропологтардың бой өлшемін бағалауы уақыт өте келе әртүрлі аймақтар мен жағдайлардан алынған көптеген қаңқаларды зерттеу арқылы жасалған формулалар жинағына негізделген. Бой сантиметрмен беріледі және әдетте аяқ сүйектерін өлшеу арқылы есептеледі. Қолданылатын үш сүйек – жамбас сүйегі, тізе сүйегі және шыбық сүйегі. Ол қылмыстық жауапкершілік, пана іздеушілер мен қараусыз қалған балалар, адам саудасы, асырап алу және спорт жарыстарында адамның белгілі бір жасқа жеткенін растау үшін қолданылады. Сот-медициналық жас диагностикасы жөніндегі зерттеу тобының (Arbeitsgemeinschaft für Forensische Altersdiagnostik, AGFAD) ұсынымдарында жас есептеу үшін үш қадамдық процедураны орындау керек: бірінші қадам – физикалық тексеру; екінші қадам – қарапайым рентген сүретін пайдаланып қол-білек дамуын бағалау; үшінші қадам – тіс бағасы. Қол мен білек дамуын бағалау үшін ең көп қолданылатын әдістердің бірі – Грейлих пен Пайл атласы, ал тіс дамуын бағалау үшін осы уақытқа дейін ең көп қолданылатын әдіс – Демиржян және авторлар тобы әзірлеген 8 тіс техникасы. Егер адамның шамамен есептелген жасы 18 жастан асқан болса, орамжақтың медиалдық бөлігінің дамуын пайдалануға болады. Әдетте, тірі адамдардың жасын анықтаумен айналысатындар жас есептеу үшін қарапайым рентген және КТ сканерлері сияқты суреттеу әдістерін қолданады, бірақ соңғы уақытта иондаушы медициналық суреттеу әдістерін медициналық емес мақсаттарда (мысалы, сот-медициналық мақсаттарда) қолдануға байланысты этикалық мәселелер туындағандықтан, сәулеленбейтін медициналық суреттеу әдісі болып табылатын магниттік-резонанстық томография, тірі адамдардың жасын анықтау үшін жаңа әдістемелерді әзірлеу мақсатында зерттелуде.

Ата-бабасының тегін анықтау

Жеке тұлғалардың тегін анықтау әдетте үш топқа жіктеледі. Дегенмен, әр түрлі текті адамдардың арасындағы некелердің көбеюі осы жіктелімдерді қолдануды күрделендіреді. 2012 жылы Америка физикалық антропологтар қауымдастығының жылдық мәжілісінде таныстырылған зерттеулер ForDisc бағдарламасының текті анықтау нәтижелері әрқашан дәйіп болмайтынын және бағдарламаны сақтықпен пайдалану қажеттігін көрсетті. Текті анықтау өте күрделі мәселе, бірақ полиция тергеулерінде күдіктілерді таңдау үшін жиі қажет болады.

Басқа маркерлер

Антропологтар сүйектердегі басқа да белгілерді байқай алады. Бұрынғы сынықтар сүйектің қайта құрылуы арқылы көрінеді, бірақ тек белгілі бір уақытқа дейін. Шамамен жеті жылдан кейін сүйектің қайта құрылуы сынықтың болғанын анықтау мүмкін емес етеді. Сүйектердегі сынықтарды тексеру олардың қандай жарақат алғандығын анықтауға көмектеседі. Сот-медициналық антрополог өлім себебін анықтамайды, себебі олар мұны жасауға құзыретті емес. Дегенмен, олар атылған жара, күшпен соққы, өткір нысандармен жасалған жарақат сияқты қандай травма болғанын анықтай алады, немесе олардың комбинациясы. Сондай-ақ, сынық өлім алдында (ante mortem), өлім кезінде (peri mortem) немесе өлімнен кейін (post mortem) болғандығын анықтауға болады. Өлім алдындағы сынықтарда (өлімге дейін өткен уақытқа байланысты) жазылу белгілері байқалады, ал өлім кезіндегі және өлімнен кейінгі сынықтарда жазылу болмайды. Өлім кезіндегі сынықтар өте кең уақыт аралығын қамтуы мүмкін, себебі өлімге тікелей қатысы жоқ өлім алдындағы жарақаттың жазылу процесін бастауға уақыты жетпеуі мүмкін. Өлім кезіндегі сынықтар әдетте дөңгеленген жиектерімен таза болып көрінеді және өлімнен кейін тегіс түссіз болады, ал өлімнен кейінгі сынықтар ұсақ болып көрінеді. Сот археологтары дұрыс қазба техникасын біліп, қалдықтардың бақыланатын және сот-медициналық талаптарға сай қалпына келтірілуін қамтамасыз етеді. Археологтар қалдықтармен қатар, қазба аумағында және оның айналасында табылған заттарды іздеуге даярланады. Бұл заттарға үйлену сақиналарынан бастап, темекі таспалары немесе аяқ киім іздері сияқты қылмыстық дәлелдер кіруі мүмкін. Сот археологы, сонымен қатар, қылмыс орындарын дәстүрлі археологиялық әдістермен қазу мүмкін болмайтын жағдайларда шығармашылық пен бейімделу қабілетін қолдануы керек. Мысалы, жер астындағы септиктан табылған жоғалған қыздың қалдықтарын іздеу және қалпына келтіру бойынша арнайы зерттеу жүргізілді. Бұл жағдай су қоймасының мазмұнын табу және сақтау үшін әдеттегі археологиялық қазбалардан өзгеше әдістерді қажет етті. Археологиялық әдістерді жетілдіруге бағытталған зерттеулер, әсіресе іздеу және қалпына келтірудің бұзбас әдістерін дамыту, осы саланың дамуы мен танылуы үшін маңызды. Этиқалық аспектіні де ескеру қажет. Соғыс қылмыстары немесе адам өлтіру құрбандары туралы ақпаратты ашу мүмкіндігі, мүдделер қақтығысына әкелуі мүмкін. Сот археологтары көбінесе жаппай қабірлерді өңдеуге көмектесу үшін ірі ұйымдармен келісімшартқа отырады, олардың мақсаты отбасылар мен қоғамға тыныштық сыйлау емес, ақпаратты жария ету және қудалау. Мұндай жобаларға кейде адам құқықтарын қорғайтын кішігірім топтар қарсылық көрсетеді, олар адамдардың өлімі туралы ақпаратты олардың қатыгездікпен өлтіру фактісімен көлеңкелеуді қаламайды. Мұндай жағдайларда сот археологтары сақтық танытуы керек және өз жұмысының және олар тапқан ақпараттың салдарына мән беруі керек.