Кіріспе
Нью-Гэмпшир штатындағы тауға көтерілетін тісті дөңгелек теміржолы, АҚШ. Лос-Анджелестегі тоқтатылған теміржол.
the defunct railway in Los Angeles
Маунт-Вашингтон тісті дөңгелек теміржолы, сондай-ақ Cog деп белгілі, әлемдегі алғашқы тауға көтерілетін тісті дөңгелек теміржолы (тісті рельс және пиниондық теміржол). Бұл теміржол АҚШ-тың Нью-Гэмпшир штатындағы Вашингтон тауына көтеріледі. Ол туристерді таудың шаңырағына жеткізу үшін Marsh тісті жүйесімен және бу мен биодизельмен жұмыс істейтін локомотивтерді пайдаланады. Оның рельсі тар теміржол стандартымен салынған, себебі ол 1 метрден кем. Швейцариядағы Пилатус теміржолынан кейін бұл әлемдегі екінші ең тік тісті рельс теміржолы болып табылады, орташа еңісі 25%-дан астам, ал максималды еңісі 37%. Теміржолдың ұзындығы шамамен 3 миль (5 км) және Вашингтон тауының батыс беткейімен көтеріледі, теңіз деңгейінен шамамен 2700 фут (823 м) биіктіктен басталып, таудың 6288 фут (1917 м) биіктігіндегі шаңырағына жақын аяқталады. Пойыз тауға көтерілу үшін және төмен түсу үшін белгілі бір жылдамдықпен қозғалады. Бу локомотивтерімен көтерілуге шамамен 65 минут, төмен түсуге 40 минут уақыт кетеді, ал биодизельдік қозғалтқыштар 36 минут ішінде көтеріле алады. Маунт-Вашингтон тісті дөңгелек теміржолының көп бөлігі Томпсон мен Месервтің иелігінде, ал теміржолдың Вашингтон тауының шаңырағына жақын бөлігі Саргенттің иелігінде орналасқан.
It is the second steepest rack railway in the world after the Pilatus Railway in Switzerland, with an average grade of over 25% and a maximum grade of 37%. The railway is approximately 3 mile (5 km) long and ascends Mount Washington's western slope, beginning at an elevation of approximately 2700 feet (823 m) above sea level and ending just short of the mountain's summit peak of 6288 feet (1917 m). The train ascends the mountain at and descends at Steam locomotives take approximately 65 minutes to ascend and 40 minutes to descend, while the biodiesel engines can go up in as little as 36 minutes. Most of the Mount Washington Cog Railway is in Thompson and Meserve's Purchase, with the part of the railway nearest to Mount Washington's summit being in Sargent's Purchase.
Тарих
Темір жолды Камптон қаласында өскен Сильвестр Марш салған. Марш бұл идеяны 1852 жылы тауға шығу кезінде ойлап тапты. Ол локомотив прототипін және жолдың қысқа демонстрациялық бөлігін жасады, содан кейін инвесторлар тауып, 1866 жылдың көктемінде Маунт-Вашингтон теміржол компаниясын құрып, құрылысын бастады. Бұл маршрут ғасырдың басында Этан Аллен Кроуфорд салған тау жолымен тығыз өтті. Темір жол толыққанды болмаса да, алғашқы билет алған жолаушылар 14 тамызда 1868 жылы саяхат бастады, ал құрылыс 1869 жылдың шілдесінде шыңға жетті. – барлығы тік қазандықтармен жабдықталған, сол кездегі көптеген стационарлық бу машиналары сияқты; қазандықтар локомотивтердің рамасына екі осьтік тіреу арқылы бекітілген, бұл локомотив пен вагондардың көтерілуі кезінде оларды бұруға мүмкіндік берді, соның арқасында гравитация қазандықтың әрқашан тік күйде болуын қамтамасыз етті, жолдың еңістігіне қарамастан. Кейінірек жасалған үлгілерде көлденең қазандықтар қолданылды, олар тік тегістелген жолдарда көлденеңге жақын болу үшін еңіске орнатылды. 1869 жылдың тамызында президент Улисс Грант Вашингтондағы жазғы ыстықтан қашу үшін Жаңа Англияға сапар шекті. Сапары барысында ол Маунт-Вашингтон тауына тік теміржолмен көтерілді.
Темір жолды басқару
1884 жылы Сильвестр Марш қайтыс болды және Cog басқаруы Конкорд және Монреаль темір жолына өтті, ол 1889 жылға дейін Бостон және Мэн темір жолына дейін басқарды. 1868 жылдан 1910 жылға дейін локомотивтер ағашпен қоздырылды. 1910 жылы темір жол барлық локомотивтері үшін көмірге көшті. 1931 жылы полковник Генри Н. Тег Cog-ты сатып алғаннан бастап Тегтер басқаруды қолға алды. Ол 1951 жылы қайтыс болды, ал Артур С. Тег бас менеджер болып тағайындалды, кейін 1961 жылы меншік иесі атанды. (Артур Тег полковниктың шәкірті болған, бірақ туыс емес.) 1967 жылы ол қайтыс болғаннан кейін, меншік оның әйелі Элен Кроуфорд Тегке өтті, ол Cog-ты әлемдегі темір жолдың алғашқы әйел президенті ретінде басқарды. 1983 жылы миссис Тег темір жолды Нью-Гэмпширден бір топ кәсіпкерлерге сатты. 1986 жылдан 2017 жылға дейін Cog Railway-ді Уэйн Пресби мен Джоэл Бедор (Литтлтон, Нью-Гэмпшир) басқарды және иеленді. Бедор мен Пресби отбасылары 1991-2006 жылдар аралығында Бреттон-Вудстағы Маунт Вашингтон қонақ үйі мен курортына ие болды. 1995 жылы Чарльз Кенисон бас менеджер болып тағайындалды. Осы тұлғалар темір жолды толыққанды қайта жаңғыртуға жауапты болды, бұл Портсмут теңіз кеме жасау қалашығында карьерасын бастаған инженер-механик Аль ЛаПрэдтің көмегімен іске асырылды. Cog 1869 жылдан бері үздіксіз жұмыс істеп келеді, тек екі дүниежүзілік соғыс кезінде ғана тоқтады. 2008 жылдың жазында Cog алғашқы дизельдік локомотивін енгізді. Ұлы экономикалық дағдарыс және 2000-шы жылдардағы энергетикалық дағдарыс жолаушылар санының азаюына әкелді, сондықтан Cog дизельдік локомотивтердің көмегімен шығындарды қысқартуға тырысты, ол бір булы локомотивтің бағасына үш рет саяхат жасай алатын еді. 2016 жылдың желтоқсанында Cog иесі пойыздың 150 жылдығына орай 2019 жылы ашылатын, шамамен 1 миль (2 км) төмен, шыңнан 2 миль (3 км) қашықтықта орналасқан 35 бөлмелі қонақ үй салуды ұсынды. Алайда, ұсыныс таудың альпілік аймағында орналасқандығына байланысты қарсылыққа ұшырады және тоқтатылды. 2017 жылдың сәуірінде Бедор отбасы темір жолдағы үлесін 1983 жылы темір жолды сатып алған бастапқы топтың жалғыз аман қалған мүшесі Уэйн Пресбиге сатты. Пресби 2017 жылдың желтоқсанында темір жолдың тікелей басқаруын өз қолына алды. 2021 жылы темір жол тарихындағы ең ірі екі жаңарту жобасын аяқтады. Ескі рельстер жаңа рельстерге ауыстырылды және жаңа техникалық қызмет көрсету орталығы салынды. Жаңа орталық темір жолдың 2020 жылы қысқы жұмысын қайта бастауына мүмкіндік берді. Қысқы маусымда темір жол пойыздарын шамамен 3,800 фут (1158 м) биіктіктегі Ваумбек станциясына дейін қатынатады.
"Адамның қамы" слайд-тақталары
Темір жол салынысының алғашқы күндерінде жұмысшылар жолға көтеріліп-түсіп уақытты қысқарту үшін, тісті рельстен үстіне орналасатын, өздері мен құралдарына жеткілікті орын беретін сырғанақ тақталар ойлап тапты. Бұл тақталар – екеуі де бір-бірінен толыққанды ерекшеленетін – шамамен ұзындығы ... және ені ... болатын, қолмен соғылған темірден жасалған, әдетте таудан төменгі жағына бекітілетін екі ұзын, қатты ағаштан жасалған тұтқалары бар еді. Бұл тақталарды пайдаланып таудан түсуге орташа есеппен 15 минут уақыт кететін. Рекорд – 2:45, яғни орташа жылдамдық ...-тан жоғары. 1967 жылдың 17 қыркүйегінде 3-ші локомотив "Скайлайн" өткіргішінде бұрылып кеткені салдарынан 8 жолаушы қаза тауып, 72 адам жарақат алды. Локомотив жолдан шығып, ажыратылмаған жолаушылар вагоны бірнеше жүз метр қашықтықта үлкен тасқа құлап түсті. Тергеу көрсеткендей, "Скайлайн" өткіргіші төмен түсетін пойызға дұрыс реттелмеген. Дегенмен, темір жолдың қауіпсіздік көрсеткіштері жоғары, өмір бойында бес миллионнан астам адамды шыңға жеткізген; қазір тежегіш жолаушылар вагонының алдыңғы платформасынан қауіпті жағдайларды қадағалайды.
On September 17, 1967, eight passengers were killed and 72 injured when Engine no. 3 derailed at the Skyline switch, about a mile below the summit. The engine rolled off the trestle while the uncoupled passenger car slid several hundred feet into a large rock. An investigation revealed that the Skyline switch had not been properly configured for the descending train. The railway nonetheless has a solid safety record, having taken more than five million people to the summit during its existence; a brakeman now watches for safety hazards from the leading end platform of the passenger car.
Механикалық жобалау
Ког темір жолы өзінің барлық локомотивтері мен жолаушылар вагондарын Вашингтон тауының етегінде орналасқан компанияның шеберханаларында жобалайды және құрастырады. Әрбір пойыз тауға бір жолаушы вагонын итеріп көтеріледі, ал төмен түскенде кері бағытта жүреді. Локомотив пен вагон бастапқыда көтерілу кезінде кері домалап түсуін болдырмайтын тісті механизм (рачетка және қақпақ)пен жабдықталған; төмен түскенде локомотив пен вагон тежеледі. Жақындағы конструкциялық жақсартулар тісті механизмді (рачетка және қақпақ) спиральды тежегіштермен және дискілі тежегіш жиынтықтарымен алмастырды. Локомотивтердің көпшілігі Манчестер локомотивтер зауытында жасалған. Осыған ұқсас конструкция, Риггенбах тістік жүйесі деп аталатын, шамамен сол кезде Швейцарияда инженер Никлаус Риггенбахпен ойлап табылды. АҚШ-тағы Швейцария консулы Маршқа Вашингтон тауына темір жол салынып жатқанда келді, ал оның ынталы есебі Швейцария үкіметін Риггенбахқа Риги тауында Вицнау-Риги темір жолын салуды тапсыруға көндірді, ол 1871 жылдың 21 мамырында ашылды. Бастапқыда Вашингтон тауының ког темір жолында екі пойыз бір-бірін өткізіп өте алмады. 1941 жылы тоғыз қозғалысты ауыстырғыш ойлап табылды, сондай-ақ екі қосымша бұрылыс жолдары салынды, олардың әрқайсысы төмен түсетін екі пойызды бұрып жіберуге жеткілікті болды, осылай көтерілуші пойыздар шыңға дейін жалғаса алады, бұл күніне көбірек сапар жасауға мүмкіндік берді. 2004 жылы төменгі Ваумбек ауыстырғышы мен бұрылыс жолын 1800 фут (549 м) ұзындықтағы электр және гидравликалық қуатпен басқарылатын автоматтандырылған ауыстырғыштармен жабдықталған өткізу тізбегімен алмастыру жұмысы аяқталды. Бұл ауыстырғыштар батареялармен жабдықталады және күн панельдері арқылы зарядталады. Тізбектің әр шетінде бір ауыстырғыш орналасқан, ол жоғары және төмен бағытта жүретін пойыздардың бір-бірін өткізіп өтуіне мүмкіндік береді. 2014 жылы Вашингтон тауының шыңында тағы бір ауыстырғыш пен бұрылыс жолында жұмыс басталды. Жаңа ауыстырғыш салынысымен аяқталған соң, пойыздар таудың шыңында бір-бірін өткізіп өте алады. 2008 жылы Портсмут теңіз кеме жасау шеберханасының зейнеткер инженерінің көмегімен биодизельмен жұмыс істейтін алғашқы дизельдік локомотив құрылысы басталды. 2019 жылға қарай темір жол осы локомотивтердің жетісін құрастырды.
Қазіргі заманғы операциялар
Ког темір жолындағы ең көп кездесетін сапарлар екі негізгі станцияның арасында болады – біреуі шыңда, екіншісі операторлардың логистикалық және жөндеу базасының жанында. 2003 жылдан 2006 жылға дейін "шаңғы пойыздары" іске қосылды, олар аралық станцияда тоқтап, жолаушылар базалық станцияға дейін шаңғымен түсе алатын болды. Ког темір жолының жолы үш жаяу жүргінші жолынан өтеді, оның ішінде Аппалачи жолының бөлігі болып табылатын Гулфсайд жолы да бар. Кейбір жаяу жүргіншілер келесі пойызды күтіп, жолаушыларға өздерінің арт жағын көрсетуі белгілі, бұл іс-әрекет "Когты көрсету" деп аталады. 2007 жылы бірнеше жаяу жүргінші осы әрекеті үшін тұтқындалды. Бұл жолдар пайда болғанға дейін темір жол жұмыс істеген және олар темір жол жерінен өтеді. Базалық станцияға автомобильмен жетуге үш маршрут бар, олардың әрқайсысы Ког базалық жолының тұйық бөлігінің жоғарғы жағында аяқталады. Жарнамаланған, шамамен шығысқа қарай бағытталатын маршрут Бреттон-Вудстан басталатын базалық жолдың толық ұзындығын пайдаланады. Әсіресе көркі жақсы маршрут, бастапқыда АҚШ 2-ші тас жолынан оңтүстікке қарай, Джефферсон Ноч жолынан өтеді – бұл шашыраған бұрылыстармен тар топырақ жол; ол 1500 фут (457 м) көтеріліп, Президенттік қатардағы Джефферсон тауы мен Дартмут тауының арасында теңіз деңгейінен 3000 фут (914 м) биіктіктегі асуға жетеді, содан кейін базалық жолмен қиылысқанға дейін төмен түседі. Джефферсон Ноч жолы қысқы айларда және әдетте одан бұрын және кейін дөңгелекті көліктерге жабық болады және көбінесе қар мотоциклеттері пайдаланады. АҚШ 302-ші тас жолынан солтүстікке қарай, Крауфорд Ноч арқылы Mt. Клинтон жолынан өтетін шамамен солтүстікке қарай бағытталатын маршрут та қыста көліктерге жабылады. Пойыздардың қысқы жұмысы 2004–2005 жылдары басталды, ал Ког базалық жолы қыс бойы тазаланып, құм себіледі, бұл туристерге, шаңғышыларға және қызметкерлерге базалық станцияға қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Қоршаған ортаны қорғау
Теміржолдағы бу локомотивтері "Когос смог" деген атпен белгілі, көп мөлшерде түтін шығарады. Темір жол мемлекеттік ауа ластануын бақылау заңынан (RSA 125 C:20) босатылған, ол "1973 жылдың 1 қаңтарына дейін жұмыс істеп тұрған немесе тапсырыс берілген, және толығымен штат ішінде орналасқан, темір жол немесе тарам жолының жұмысына байланысты қолданылатын кез келген бу локомотивтері мен қозғалтқыштарын немесе олардың ауыстыруларын" алып тастайды. Әр 5 шақырымдық бу локомотив саяхатында көмір жағылады және су тұтынылады. 2008 жылы бір бу локомотиві маймен жұмыс істеуге ауыстырылды. Қолданыстағы бу локомотивтерін майлауға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, ал 2008 жылы темір жол өз қызметкерлері жобалап және құрастырған алғашқы дизель локомотивін енгізді. 2008 жылдан бері тағы төрт дизель локомотиві аяқталды (2009 жылы M 2 және M 3, 2011 жылы M 4 және 2013 жылы M 5). Жазғы маусымда барлық жаңа дизель-гидравликалық локомотивтер B20 (20% биодизель қоспасы) отынымен жұмыс істейді. Компания жаңа дизель локомотивтерін көмірмен жұмыс істейтін бу локомотивтерінен туындаған визуалды ластануды азайту, шығарындыларды төмендету және жолаушылардың Вашингтон тауының шыңында өткізетін уақытын ұзарту мақсатында жасағанын мәлімдеді. Дизель локомотивінің әр 5 шақырымдық саяхаты шамамен B20 (20% биодизель қоспасы) отынын тұтынады. Локомотивтер 70 орындық жолаушылар вагондарын итереді. Ког темір жолында сондай-ақ сегіз ағаштан жасалған вагон бар.
Локомотивтер
НөмірАтауыСуретіТұрғызушысыТүріЖылыСтатусыЕскермелер1Old Peppersass1Mt. ВашингтонМанчестер локомотивтер зауытыSteam1883Сақталған, қызметтен шыққанБұл алғашқы #7 Falcon; 1895 жылғы өрттен кейін қайта құрудан кейін 1-ге қайта нөмірленді. 1931 жылдан кейін Маунт Вашингтон деп қайта аталды. 1990 жылдардың басында зейнеткерлікке шықты.2AmmonoosucМанчестер локомотивтер зауытыSteam1875Жұмыс істейдіБұл екінші #4 Atlas; 1895 жылғы өрттен кейін қайта құрудан кейін 2-ге қайта нөмірленді. 1931 жылдан кейін Аммоноосук деп аталды. Су жылытқышымен жабдықталған.3AgiocochookМанчестер локомотивтер зауытыSteam1883Сақталған, жөндеуге жарамдыГрин-Маунтин Ког теміржолының No.2 болып салынған. Үшінші #5 болды, аты аталмаған; 1934 жылы үшінші #3 болды. Базалық станция деп аталды. 1967 жылы болған апатта осы локомотив қатысты. 1995 немесе 1996 жылы Агиокочук деп қайта аталды. 2008 жылы қазандықты тексеруден өтпегендіктен соңғы рет жұмыс істеді.4SummitМанчестер локомотивтер зауытыSteam1883Көрмеге қойылғанГрин-Маунтин Ког теміржолының No.1 болып салынған, кейіннен Маунт Вашингтон Ког теміржолының #4 Summit локомотиві болды. 1999/2000 жылдары Chocorua деп қайта аталды. 2007 жылы қайта нөмірленіп, #8 Moosilauke деп аталды, бұл сол атпен және нөмірмен басқа локомотив зейнеткерлікке шығуымен сәйкес келді. 2009 жылғы маусымнан кейін зейнеткерлікке шықты. 2013 жылдың шілдесінде локомотив Твин-Маунтин ауылына сыйға берілді және АҚШ 3-ші және АҚШ 302-ші жолдарының қиылысында тұрақты көрмеге қойылды. 2018 жылдың тамызында қозғалтқыштың кабинасы жөнделіп, бастапқы аты мен нөмірі сақталды.6KancamagusМанчестер локомотивтер зауытыSteam1874Сақталған, жөндеуге жарамдыБастапқыда тік қазандықпен #6 Tip Top ретінде салынған. 1878 жылы көлденең қазанмен екінші #6 болып қайта құрылды. Ұлы шығанақ деп аталды. 2000/2001 жылдары Канкамагус деп қайта аталды. Соңғы рет 2010 жылы жұмыс істеді.8MoosilaukeМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыSteam1983Сақталған, қызметтен шығарылған1983 жылы Майк Кенли Ког шеберханасында салынған. "Тіп Топ" деп аталды. 2002 жылы Мосилаук деп қайта аталды. Соңғы рет 2006 жылы жұмыс істеді, ал 2007 жылы қазандықты күрделі жөндеу жұмыстары жүргізіліп, жаңа дизельдік локомотив құру пайдасына жоба тоқтатылды. #8 Tip Top/Moosilauke-дің кабинасы мен тендері енді #4 Summit/Chocorua-ға орнатылды. Қалған бөліктері (қазандық, оттық және т.б.)9WaumbekМанчестер локомотивтер зауытыSteam1908Жұмыс істейдіАлғашқы көлденең қазандықпен жабдықталған локомотив, кабинасы қазандықпен бір деңгейде. Бір қысқа уақытқа биодизельді жағып, кейін көмірге қайта айналдырылды. Су жылытқышымен жабдықталған.10Col. TeagueМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыSteam1972Көрмеге қойылғанМунроу қазандығы жасаған үлкен, дәнекерленген қазандықты қолданады. Кабинасы қазандықпен бір деңгейде еңкейген. Бір қысқа уақытқа мұнайды жағып, кейін көмірге қайта айналдырылды. "Крофлайт" деп қайта аталды. Соңғы рет 2009 жылы жұмыс істеді, ал 2015 жылдың қазанында АҚШ 302-ші жолы мен Базалық станса жолының қиылысында теміржолға кіру белгісі ретінде бастапқы атымен орналасқан.M 1Wajo NanatassisМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2008Жұмыс істейдіАлғашқы дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 2AlgonquinМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2009Жұмыс істейдіЕкінші дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 3AbenakiМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2009Жұмыс істейдіҮшінші дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 4AgiocochookМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2010Жұмыс істейдіТөртінші дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 5MetallakМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2013Жұмыс істейдіБесінші дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 6LaPradeМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2016Жұмыс істейдіАлтыншы дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.M 7KenisonМаунт Вашингтон Ког теміржол шеберханасыDiesel2019Жұмыс істейдіЖетінші дизельді гидравликалық локомотив. Биодизельмен (B20) жұмыс істейді.