Кіріспе

Рэкиси моногатари (歴史物語) – жапон әдебиетінің кеңейтілген прозалық повесть түрі. Атауының құрылымы жапон тіліндегі "рэкиси" (歴史) – тарих және "моногатари" (物語) – әңгіме немесе повесть деген сөздерден тұрады. Сондықтан бұл термин көбінесе "тарихи повесть" деп аударылады. Қазір бұл туындылар көркем әдебиет ретінде жіктеледі, бірақ он тоғызыншы ғасырға дейін жапон оқырмандары рэкиси моногатари, сондай-ақ гунки моногатари және ертерек Алты Ұлттық Тарихты нақты және хронологиялық тарихи жазбалар ретінде қабылдап оқыған.

Моногатари құру

Моногатари жапондық кең көлемді көркем прозасы ретінде жіктеледі және эпикалық романмен салыстыруға болады. Ол алғаш рет 749-1573 жылдары билік құрған Хэйан дәуірінің соңында пайда болды. Бұл дәуірдегі сарай әйелдерінің ауызша әңгіме айту дәстүрінен туындағанына сенімді. Мұны моногатари үлгілерінде қолданылған тіл дәлелдейді, ол әдетте қытай тілінің араласқан түрі – канбун немесе жапон тілі – кана болған. Канбун – классикалық қытай тілінің бір түрі және ресми немесе ғылыми еңбектер үшін негізгі жазу стилі болған; кана, жапон халқының арасында кең таралғанмен, Хэйан дәуірінде жазба түрінде көбінесе ақсүйектер мен монахтар ғана қолданған. Моногатари сарай әйелдері арасында пайда болғаны туралы болжамды Хэйан дәуірінде ерлердің көбінесе қытай тілінде жазғаны, демек, жапон және аралас қытай тілдерін қолдану әйелдердің осы жапон прозасын әңгіме айту құралы ретінде дамытқанын көрсетеді. Кейбір ерте моногатарилерді ерлер әйелдердің псевдонимдерімен жазған деген болжам бар.

Моногатари мұрасы

Моногатари 9-15 ғасырларда кеңінен таралды. Осы кезеңде, сол кездегі мәдени және тарихи өзгерістерге жауап ретінде, моногатаридің бірнеше түрлері пайда болды, мысалы, гунки моногатари. Осының нәтижесінде, моногатари әлі күнге дейін Жапонияның өткен дәуірлері, білімі және мәдениеті туралы білу үшін тарихи деректер мен құрал ретінде қолданылады. Еуропа және басқа елдердің әдебиетінің Жапонияға енуі, ұқсас жанрдағы шетелдік туындылардың жапон тіліндегі атауларында "моногатари" сөзін пайдалануды бастады. Мысалы, "Екі қаланың әңгімесі" – "Нито Моногатари" (二都物語), "Мың бір түн" – "Сен'ичия Моногатари" (千一夜物語), ал жақында "Сақиналардың иесі" – "Юбива Моногатари" (指輪物語), және "Құсты өлтіруге тырысу" – "Арабама Моногатари" (アラバマ物語) деп аталды. Дегенмен, әдеби жанр ретінде оның танымал болуы күрт төмендеді, қазіргі күні барлық моногатари саны 24-ке жетті, ал 13 ғасырда 198 моногатари болған. Жапонияның көптеген танымал халық ертегілері, мысалы, "Такетори Моногатари" ("Бамбук кесушінің әңгімесі") ертедегі моногатаридың мысалы болып табылады.

Рекишi моногатаридің құрылуы

Рекиши моногатари моногатари пайда болғаннан кейін көп ұзамай, моногатари жанрының бір саласы ретінде құрылды. Бұған ертедегі моногатари мен рекиши моногатари еңбектерінің жазу стилінің ұқсастығы дәлел, рекиши моногатари да канбун және/немесе кана тілінде жазылған. Бұл туралы тағы бір дәлел – Хэйан кезеңінің соңына жататын ең алғашқы ресми тіркелген рекиши моногатари, ол моногатари жанрының пайда болған уақытына сәйкес келеді. Рекиши моногатари да жапон сарайларында пайда болды, оның мақсаты – оқиғаларды немесе тарихи оқиғаларды баяндау болды. Рекиши моногатари жаратылған кезде, ол тарихи тұрғыдан нақты жазбалар ретінде қарастырылды, сондықтан ертедегі еңбектер көбінесе ресми сарай тарихы ретінде қолданылды.

Рекишi моногатаридің эволюциясы

Рекиши моногатари бастапқыда оқиғалардың дәл баяндамаларын, көбінесе ресми сарай құжаттарын білдірді. Уақыт өте келе, оның мағынасы кеңейіп, ойдан құрастырылған немесе көркемдеумен жазылған әңгімелерді де қамтуға ұшырады.

Құрылымы мен стилі

Рекиши моногатари реттелген, хронологиялық құрылыммен сипатталады. Ол әдетте классикалық повестің үш актілік құрылымына сәйкес келеді, оқырманға түсінікті бастау, даму және аяқталуды бірізді түрде ұсынады. Әңгімедегі басты тұлғалар есте қалады, туындаған қиындықтар анық. Тақырыптарына адалдық, міндет, мистикалық құбылыстар және адамдық сезімдерге құрбан болатын өзінен жазғандық жатады.

Ауру таралуы

Рекиши моногатари – Жапонияда Хэйан дәуірінің соңында пайда болғаннан бастап, Жапонияның орта ғасырлық кезеңіне дейін кең таралған әдеби жанр болды, одан кейін оның танымалдығы күрт азайды. Содан бері оның саны одан әрі кеміп келеді.

Эига Моногатари

Рэкиши моногатари санатында бірнеше маңызды еңбектер бар, солардың бірі – ағылшын тіліне «Эйға моногатари» (栄花物語) деп аударылған туынды. Бұл шығарманы 1028-1107 жылдар аралығында бірнеше автор жазған деп саналады. Оның жазылуы, әдебиеттің кіші саласы – рэкиши моногатари пайда болғанға дейін болғанмен, рэкиши моногатаридің анықтамасы – нақты тарихи оқиғалар немесе ойдан шығарылған, тарихи негіздегі әңгімелер, оның пайда болуына дейін жазылған туындыларды да осы жанрға жатқызуға мүмкіндік береді. «Эйға моногатари» жапон мемлекет қайраткері және сарайдың жоғары лауазымды адамы Фудзивара но Мичинаганың өмірінен алынған оқиғаларды баяндайтындықтан рэкиши моногатари ретінде жіктеледі. Онда сол дәуірдегі ресми сарай тарихтары және басқа да белгілі прозалық шығармаларға сілтеме жасалған. Мәтінді құрайтын қырық кітапша толығымен кана әрпімен жазылған, сондай-ақ көптеген үзінділер сарай қыздарының күнделіктерінен және жазбаларынан алынған. Осы кітапшалардың жиырма сегізі Мичинаганың басқаруына арналған, ал қалған он екісі оның өмірінің және отбасының өмірінің басқа да жақтарын қамтитын, осыған байланысты тақырыптарға арналған.

Мұра

Тарихи тұрғыдан алғанда, реkishи моногатари оқиғалар немесе саяхаттар туралы дәл немесе сәл көркемделінген баяндар деп түсінілді; қазіргі заманда реkishи моногатари көбінесе ойдан шығарылған, тарихи баяндар ретінде қарастырылады. Моногатарилер жасалуда болғанмен, реkishи моногатари жанры Жапонияның классикалық әдебиет дәуірінде тарихи әңгімелер санатында болғандықтан қазір белсенді емес. Осының салдарынан, уақыт өте келе және ескіруге байланысты жоғалғандықтан, қазіргі кездегі реkishи моногатарилердің саны күрт азайды.