Кіріспе

Жапон поэзиясының ең көне жинағы – [[вака (поэзия) (классикалық жапон поэзиясы)]] ең көне жинағы, ол Нара дәуірінде 759 жылдан кейін жинақталған. Бұл антология Жапонияның ең құрметті поэзиялық жинақтарының бірі болып табылады. Жинақтың авторы немесе авторлар сериясының соңғысы, бүгінде көптеген басқа теориялар ұсынылса да, Отомо но Якамочи деп кеңінен саналады. Жинақтағы хронологиялық тұрғыдан соңғы даталанған өлең 759 жылға (No. (нөмірі) 4516) жатады. Онда одан да ертерек кезеңнен көптеген өлеңдер бар, жинақтың басым бөлігі 600 және 759 жылдар аралығындағы кезеңді көрсетеді. Атаудың нақты мағынасы белгісіз. "Маньёшю" 20 томнан тұратын 4500-ден астам [[вака (поэзия)]] өлеңін қамтиды және үш жанрға бөлінеді: Зока, банкеттер мен сапарларда орындалған әндер; Сомонка, ерлер мен әйелдер арасындағы махаббат туралы әндер; Банка, адамдардың қазасына арналған жоқтау әндері. Бұл әндерді император, аристократтар, кіші лауазымды шенеуніктер, сакимори сарбаздары (сакимори әндері), көше музыканттары, шаруалар және тогоку халық әндері (шығыс әндері) сияқты түрлі әлеуметтік топ өкілдері жазған. Жинақта 2100-ден астам авторсыз [[вака (поэзия)]] өлеңдері бар. Жинақ 20 бөлімге немесе кітапқа бөлінген; бұл сан кейінгі көптеген жинақтарда сақталған. Жинақта 265 [[вака (поэзия)#Чока (ұзын өлеңдер)]], 4207 [[вака (поэзия)#Танка (қысқа өлеңдер)]], бір ренга (қысқа жалғау өлең), бір (5 7 5 7 7 7 үлгісіндегі өлең; Нарадағы Якуши-дзидегі Будда аяқ іздеріне жазылған өлеңдер үшін аталған), төрт [[канси (поэзия) (қытай өлеңдері)]] және 22 қытай тіліндегі прозалық үзінді бар. "Кокин Вакашю" сияқты кейінгі жинақтардан айырмашылығы, кіріспе жоқ. "Маньёшю" ерекше бірегей жапондық туынды деп есептеледі, бірақ оның өлеңдері мен үзінділері Якамочи заманы үшін оның замандас қытай әдебиеті мен поэзиясының ғылыми стандартынан айтарлықтай ерекшеленбеген; "Маньёшю"-дің көптеген жазбалары континенттік сипатқа ие, ертерек өлеңдерде конфуциандық немесе даостық тақырыптар кездеседі, ал кейінгі өлеңдерде буддалық ілімдер көрініс береді. Дегенмен, "Маньёшю" ерекше болып саналады, тіпті кейінгі туындылармен салыстырғанда, оның негізгі тақырыбы ежелгі жапондық мәдениет болғандығымен, адалдық (真) және ерлік сияқты синто дінінің қасиеттерін дәріптегендігімен ерекшеленеді. Сонымен қатар, "Маньёшю"-дің көптеген жазбаларының тілі оқырмандарға күшті сезімдік әсер етеді.

"Маньёшю" жинағы сонымен қатар ертерек жапондық поэзиялық жинақтардың атауларын сақтап қалған, оларға "Жазбаша өлеңдер орманы" (類聚歌林; Рюи Карин), "Ежелгі өлеңдер жинағы" (古歌集; Кокашю) және кем дегенде төрт отбасылық немесе жеке антологиялар (家集; Кашю), Какимото но Хитомаро, Каса но Канамура, Такахаси но Мусимаро және Танабе но Сакимароға тиесілі жинақтар жатады.

Кезеңдеу

Жинақ әдетте төрт кезеңге бөлінеді. Ең ертедегісі тарихқа дейінгі немесе аңызға толы өткенге жатады, император Юраку (шамамен 456 – 479 жж.) тұсынан бастап, аз мәлімет бар император Йомей (585 – 587 жж.), Саймей (594 – 661 жж.) және соңында Тайка реформалары мен Фудзивара но Каматари (614 – 669 жж.) заманындағы император Тенджи (668 – 671 жж.). Екінші кезең 7 ғасырдың соңына дейін, Жапонияның ең ұлы ақындарының бірі Какиномото но Хитомароның шығармалары кең таралған кезге дейін қамтиды. Үшінші кезең 700 – шамамен 730 жылдар аралығын қамтиды және Ямабе но Акахито, Отомо но Табито және Яманоуэ но Окура сияқты ақындардың туындыларын қамтиды. Төртінші кезең 730 – 760 жылдар аралығын қамтиды және осы жинақтың соңғы ұлы ақыны, сонымен қатар жинақтаушы Отомо но Якамочидің еңбектерін қамтиды, ол көптеген түпнұсқа өлеңдер жазғаннан өзге, белгісіз саны бар көне өлеңдерді өңдеп, жаңартқан және қайта жазған.

Ақындар

"Елбасарлар" жинағының өлеңдерінің басым көпшілігі шамамен бір ғасырдың ішінде жазылған, ғалымдар жинақтың негізгі ақындарын жоғарыда талқыланған төрт "кезеңнің" біріне немесе басқасына жатқызған. Принцесса Нукатаның поэзиясы бірінші кезеңге (645–672) кіреді, ал екінші кезең (673–701) әдетте поэзияның ең ұлысы және Жапон тарихындағы ең маңызды ақындардың бірі ретінде танылған Какиномото но Хитомароның поэзиясымен бейнеленеді. Үшінші кезең (702–729) Дональд Кин "Бұл кезеңнің алғашқы бөлігіндегі маңызды жаңа ақын" деп атаған Такечи но Курохитоның өлеңдерін қамтиды, осы кезде Фудзивара но Фухито классикалық қытай поэзиясының (вака) жазылуын қолдаған. "Үшінші кезеңнің" басқа да ақындары: Ямабе но Акахито, бір кездері Хитомаромен қатар есептелген, бірақ қазіргі заманда беделі төмендеген ақын; Такахаси но Мушимаро, соңғы ұлы ақындардың бірі, Ура но Шимако сияқты бірқатар жапон аңыздарын жазған; Каса но Канамару, жоғары дәрежелі сарай адамы, сонымен қатар поэзия жазған, бірақ Хитомаро немесе Мушимаро сияқты шебер емес. Бірақ үшінші кезеңнің ең көрнекті және маңызды ақындары – Отомо но Табито, Якамочидің әкесі және Дазайфудағы поэзиялық үйірмеге жетекшілік еткен, сондай-ақ Табитоның досы Яманоуэ но Окура, мүмкін, Пэкче корей патшалығынан көшіп келген, оның поэзиясы тілі мен мазмұны жағынан ерекше және қазіргі заманда жоғары бағаланған. Якамочи өзі төртінші кезеңнің (730–759) ақыны болды, Киннің сөзіне сәйкес, ол осы кезеңті "басқарды". Ол антологияның соңғы мерзімделген өлеңін 759 жылы жазған.

Тілдік мәні

Оның көркемдік құндылығымен қатар, бұл ең алғашқы жапон жазу жүйесін – ауырсыңқы Канжиді – пайдалануымен де маңызды. Бұл жазу жүйесі (712 жылы) жазылған «Кодзики» сияқты туындылардың біріншісі болмаса да, жазу жүйесіне қазіргі атауын беруге жеткілікті әсер етті, себебі «Канжи» сөзі «Қытайдың жазуы» дегенді білдіреді. Бұл жүйе қытай таңбаларын әртүрлі мақсатта қолданады: жапон сөздерін көрнеу үшін логографиялық түрде, жапон дыбыстарын белгілеу үшін фонетикалық түрде және көбінесе осы екеуінің үйлесімінде. Қытай таңбаларын жапон буындарын фонетикалық түрде бейнелеу үшін қолдану, соңынан Катана жазу жүйесінің тууына әкелді, ол Канжидің жеңілдетілген, ағынмен жазылған түрінен және бөліктерінен құралған.

Ескі жапон әдебиетінің көп бөлігі сияқты, бұл туындының басым бөлігі Батыс Ескі жапон тілінде жазылған, ол Киото және Нара аймағының жергілікті тілі. Алайда, жинақтың нақты бөліктері, әсіресе 14 және 20 томдары, тарихи тіл білімі мамандары үшін де құнды, себебі олар басқа Ескі жапон тілдері туралы ақпарат береді. Бұл томдарда шығыс Жапонияның Азума провинцияларынан 300-ден астам өлеңдер жинақталған – қазіргі Чюбу, Канто және Оңтүстік Тохоку аймақтары.

Аудармалар

Юлиус Клапрот поэзияның кейбір ерте, өте қате аудармаларын жасады. Дональд Кин «Нихон Гакудзюцу Шинко Кай» басылымының алғы сөзінде былай түсіндірді: 1940 жылы Колумбия университетінің баспасында жапон ғалымдары комитеті жасаған аударма жарияланды және ағылшын ақыны Ральф Ходжсон оны қайта қарады. Бұл аударма Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет ұйымының (ЮНЕСКО) Жапон аудармалар сериясына қабылданды. Голландиялық ғалым Ян Л. Пирсон 1929 және 1963 жылдар аралығында «Маньёшудың» ағылшын тіліне аудармасын аяқтады, бірақ Александр Вовин оны «серт өте ескірген» деп сипаттады, себебі Пирсон «Ескі жапон тілінің грамматикасы мен фонетикасының көптеген фактілерін назарға алмады немесе дұрыс түсінбеді», ал бұл фактілер 20 ғасырда анықталған. Жапон ғалымдары Хонда Хейхачиро (1967) және Суга Теруо (1991) ағылшын тіліне толық әдеби аударма жасады, біріншісі рифмалы ямбтік үлгіні пайдаланып, танканың 31 буын санын сақтады, ал екіншісі әр жолдағы 5-7 буын үлгісін сақтады. 1981 жылы Ян Хидео Леви төрт томдық ағылшын тіліндегі аударманың бірінші томын жариялады, ол үшін ол Жапония-АҚШ Достық комиссиясының Жапон әдебиетін аударғаны үшін алған сыйлығына ие болды. 2009 жылы Александр Вовин «Маньёшудың» ағылшын тіліндегі аудармасының бірінші томын жариялады, оған түсіндірмелер, түпнұсқа мәтін және өлеңдер арасындағы прозалық бөлімдердің аудармалары кірді. Үшінде Киотодағы Кизугавада қазбадан табылған «А» тақтасы бар, онда 10-томдағы 2205-ші өлеңнің алғашқы 11 әрпі жазылған, ол 750-780 жылдар аралығында жазылған, ал оның мөлшері инфрақызыл камерамен тексеру кезінде басқа әріптер де табылды, бұл оның жазу практикасы үшін қолданылғанын көрсетеді. 1997 жылы Шига префектурасының Кока қаласындағы Миямачи археологиялық қазбасынан табылған тағы бір тақтада 16-томдағы 3807-ші өлең бар. Ол 8 ғасырдың ортасына жатады және ені бойынша жуан. Соңғысы, Нарадағы Асука қаласындағы Ишигами археологиялық алаңында қазба жұмыстары кезінде табылған, онда 7-томдағы 1391-ші өлеңнің алғашқы 14 әрпі жазылған. Оның мөлшері және ол 7 ғасырдың соңына жатады, бұл оны үш тақтаның ең ескісі етеді.

Аталған өсімдік түрлері

150-ден астам шөптер мен ағаштардың түрлері «Маниошу» антологиясында кездеседі. «А» ботаникалық бағы (([[:ja:万葉植物園) антологияда аталған өсімдіктердің барлық түрі мен сорттарын қамтуға тырысады. Жапония бойынша мұндай бақтардың ондағандаған саны бар. Алғашқы бақ 1932 жылы Касуга киіз үйінде ашылды.