Кіріспе

Ежелгі грек монеталарының тарихын (басқа грек өнерінің көптеген түрлерімен бірге) төрт кезеңге бөлуге болады: Архаикалық, Классикалық, Эллинистік және Римдік. Архаикалық кезең б.з.д. 7 ғасырында Грек әлеміне монеталар енгізілгеннен бастап шамамен б.з.д. 480 жылы парсы соғыстарына дейін созылды. Содан кейін Классикалық кезең басталды, ол шамамен б.з.д. 330 жылы Ұлы Александрдың жаулап алуларына дейін жалғасты, осы жаулап алулар Эллинистік кезеңнің бастамасы болды. Эллинистік кезең б.з.д. 1 ғасырында Грек әлемінің Римге қосылуына дейін созылды. Грек қалалары Рим үстемдігі кезінде де бірнеше ғасыр бойы өз монеталарын шығара берді. Осы кезеңде шығарылған монеталар Рим провинциялық монеталары немесе грек императорлық монеталары деп аталады.

Классикалық кезең (б.з.д. 480323 ж.)

Классикалық кезеңде грек монеталары техникалық және эстетикалық сапаның жоғары деңгейіне жетті. Ірі қалалар енді әртүрлі күміс және алтын монеталар шығарды, көбінесе бір жағында олардың қамқоршы құдайы немесе құдайы, немесе аңызға толы батыры бейнеленген, ал екінші жағында қаланың символы болды. Кейбір монеталарда көрнекті ойын қолданылды: мысалы, Родостан шыққан монеталарда раушан бейнеленген, себебі грек тілінде раушан сөзі – родон. Монеталарға қаланың атын жазып, жазулар да қолдана бастады. Сицилияның бай қалалары ерекше сапалы монеталар шығарды. Сиракузадан шыққан үлкен күміс декадрахма (10 драхма) монетасын көптеген коллекционерлер ежелгі әлемдегі, тіпті барлық уақыттағы ең жақсы монета деп санайды. Сиракузалық монеталардың бейнелері стандартты болды, бір жағында нимфа Аретузаның басы, ал екінші жағында көбінесе жеңіске жеткен квадрига бейнеленген. Сиракузаның тирандары зор байлыққа ие болды, және олардың қоғаммен байланыс саясатының бір бөлігі Олимпиадалық аттар жарысына квадригаларды қаржыландыру болды, бұл өте қымбат шара еді. Олар бір уақытта бірнеше квадриганы қаржыландыра алғандықтан, бұл беделді жарыста жиі жеңіске жетті. Сиракуза классикалық кезеңде нумизматикалық өнердің маңызды орталықтарының бірі болды. Кимон және Эуайнет атты граверлердің еңбегі арқасында Сиракуза антикалық дәуірдегі ең жақсы монета дизайндарын жасады. Гректердің Оңтүстік Италияны (Магна Греция) отарлау кезінде монета шығаруды бастаған алғашқы орталықтардың арасында Паестум, Кротон, Сибарис, Каулония, Метапонтум және Таранто қалалары болды. Бұл ежелгі қалаларда монеталар шығару 550-510 жылдар аралығында басталды.

Геллендік кезең (б.з.д. 323-31)

Грек мәдениеті белгілі әлемнің үлкен бөлігінде таралып, кеңістікке жайылды. Египет және Сирияда грек тілінде сөйлейтін патшалықтар құрылды, сондай-ақ, бір кезде Иранға және қазіргі Ауғанстан мен Солтүстік-Батыс Үндістанға дейін жетті. Грек саудагерлері грек монеталарын осы зор аймаққа таратты, ал жаңа патшалықтар көп ұзамай өз монеталарын шығара бастады. Бұл патшалықтар классикалық дәуірдегі грек қала-мемлекеттерінен гөрі әлдеқайда ірі және бай болғандықтан, олардың монеталары көбірек санда өндірілді, сондай-ақ үлкенірек және жиі алтыннан жасалған. Олар көбінесе бұрынғы кезеңдегі монеталардың көркемдік нәзіктігінен мүсіл болды. Дегенмен, грек-бактриялық монеталардың бір бөлігі және олардың Индиядағы ізбасарлары – индо-гректер, грек нумизматикалық өнерінің «реализм мен идеализацияның үйлесімді қоспасы» бар ең үздік үлгілері саналады, соның ішінде эллинистік әлемде соғылған ең ірі монеталар: ең үлкен алтын монетаны Евкратид (б.з.д. 171–145 жылдары билеген) соқты, ал ең үлкен күміс монетаны индо-грек патшасы Аминтес Никатор (б.з.д. шамамен 95–90 жылдары билеген) соқты. Портреттер «батыстағы әріптестерінің көбінесе сұрғыр бейнелерімен ешқашан салыстыруға келмейтін жеке ерекшелікті көрсетеді» (Роджер Линг, «Греция және эллинистік әлем»). Эллинистік монеталардың ең ерекше жаңалығы – тірі адамдардың, атап айтқанда патшалардың бейнелерін пайдалану болды. Бұл тәжірибе Сицилияда басталды, бірақ басқа гректер оны мақтан тұтушылық (өждік) деп қарады. Бірақ Птолемейлік Египет және Селевкидтік Сирия патшалары мұндай ұстанымға келмеді: олар өздерін «құдайлар» деп жариялағаннан кейін, өз портреттерімен әшекейленген тамаша алтын монеталарды шығарды, ал монеталардың артында мемлекеттік символдар бейнеленді. Патшалардың есімдері монетаға жиі жазылды. Бұл монеталар үшін үлгі орнатып, қазірге дейін сақталып келеді: патшаның портреті, әдетте профильде және батырлық позада, оның атымен бірге, ал артында герб немесе басқа мемлекеттік символ бейнеленеді. Эллинистік кезең әдетте б.з.д. 31 жылы Актиум шайқасымен аяқталады, бірақ Индияда эллинистік билеушілер индо-грек патшасы Стратон III билік еткенге дейін (б.з.д. шамамен 25 жылдан б.з. 10 жылына дейін) белгілі болды, ол соңғы эллинистік монеталарды шығарды. Рим империясының шығыс бөлігіндегі көптеген грек қауымдастықтары өз монеталарын шығаруды үшінші ғасырға дейін жалғастырды, олар рим провинциялық монеталары немесе ескі зерттеулерде «грек императорлықтары» деп белгіленді.

Ақша шығару

Барлық грек монеталары қазіргі монеталар сияқты машинамен емес, қолмен жасалған. Монетаның беткі және кері жағындағы суреттер қоладан немесе мүмкін темірден жасалған, "қалып" деп аталатын блокқа қашалған. Алтын, күміс немесе электрумнан жасалған бос дискі қалыпқа құйылып, содан кейін екі қалыптың арасына салынады, мүсінші жоғарығы қалыпты балғамен күшпен соғып, металға суретті түсіреді.

Қала-мемлекеттің символы ретінде монеталар

Грек қалаларының монеталарында бірегей белгі немесе ерекшелік бейнеленген, бұл эмблеманың алғашқы түрі, нумизматикада мақтаныш белгісі деп те аталады, ол олардың қаласын көрсететін және мемлекеттерінің мәртебесін арттыратын символ болатын. Мысалы, Коринфтік статерде олардың батыры Беллерофонт бағындырған қанатты жылқы – Пегас бейнеленген. Эфес монеталарында Артемидаға қасиетті саналатын ара бейнеленген. Афина драхмаларында Афинаның сұлу құсы – бүркіт бейнеленген. Эгина драхмаларында тасбақа бейнеленген. Селинунт монеталарында "селинон" (σέλινον, сельдерей) бейнеленген. Гераклея монеталарында Геракл бейнеленген. Гела монеталарында адам басы бар бұқа бейнеленген, ол Гела өзенінің символы. Родос монеталарында "родон" (ῥόδον, раушан) бейнеленген. Кносс монеталарында минойлық Криттің символы – лабиринт немесе мифтік минотавр бейнеленген. Мелос монеталарында "мелон" (μήλον, алма) бейнеленген. Теба монеталарында бооттық қалқан бейнеленген.

Қазіргі көне грек монеталары

Ежелгі грек монеталарының жинақтары әлемдегі мұражайларда сақталады. Олардың ішіндегі ең көрнектілері – Британ мұражайы, Америка нумизматикалық қоғамы және Дания ұлттық мұражайының жинақтары саналады. Америка нумизматикалық қоғамының жинағында Испания мен Солтүстік Африкадан Ауғанстанға дейінгі көптеген аймақтар мен монета соғу орындарынан алынған шамамен 100 000 ежелгі грек монетасы бар. Бұл монеталар түрлі деңгейде ғалымдар мен зерттеушілердің зерттеуіне қолжетімді. Грек монеталарын коллекциялау нарығы да өте белсенді. Еуропа мен АҚШ-тағы бірнеше аукцион үйлері ежелгі монеталарға (оның ішінде грек монеталарына) маманданған, сондай-ақ мұндай монеталар үшін ірі онлайн нарық бар. Еуропа, Таяу Шығыс және Солтүстік Африкада грек монеталарының қазбалары әлі де табылуда, ал осы қазбалардан алынған монеталар нарыққа шығады. Олардың көптеп шығарылуы, металдардың беріктігі және оларды сақтау үшін монеталарды жерге көмудің ежелгі әдетінің арқасында монеталар – кез келген коллекционердің қолынан келетін ежелгі өнер есебінде қарастырылады.