Кіріспе
Норфолк қаласындағы қала және порт, Англия. Уэллс-некст-зе-Си – Англияның Норфолк графтығының солтүстік жағалауындағы портты қала. Азаматтық округтің ауданы және 2001 жылы халық саны 2451 адамды құрады, ал 2011 жылғы халық санауы бойынша 2165 адамға дейін азайды. Уэллс Ханстантон курортынан шығысқа қарай 24 шақырым (15 миль), Кромерден батысқа қарай 32 шақырым (20 миль) және Факенхемнен солтүстікке қарай 16 шақырым (10 миль) қашықтықта орналасқан. Норвич қаласы оңтүстік-шығысқа қарай 51 шақырым жерде жатыр. Жақын маңдағы ауылдарға Блейкени, Бернхэм Маркет, Бернхэм Торп, Холкхэм және Уолсингхэм кіреді.
Wells next the Sea is a port town on the north coast of Norfolk, England. The civil parish has an area of and in 2001 had a population of 2,451, reducing to 2,165 at the 2011 census. Wells is 15 mile (24 km) to the east of the resort of Hunstanton, 20 mile (32 km) to the west of Cromer, and 10 mile (16 km) north of Fakenham. The city of Norwich lies 32 mile (51 km) to the south east. Nearby villages include Blakeney, Burnham Market, Burnham Thorpe, Holkham and Walsingham.
Атаудың шығу тегі
1086 жылғы "Domesday Book"-та бұл атау Guella деп тіркелген (жартылай галлицизделген, жартылай латыншаланған, ағылшынша Wella – бұлақ сөзінен). Бұл атау аймақта көптеген бұлақтардың болуына байланысты туындаған, олардың көптегені Уэллс қаласының маңындағы бор тақтасынан аңғарылған. 14 ғасырда қала "teңіз жанындағы Уэллс" (juxta mare) деп аталды, бұл сол есімді басқа елді мекендерден ажырату үшін жасалды. 1838 және 1921 жылдарғы Ordnance Survey карталарында бұл атау "Wells Next the Sea" (дефиссіз) түрінде көрсетілген. 1857 жылдың 1 желтоқсанында Уэллс және Факенхэм темір жолы ашылғанда, соңғы станса "Wells on Sea" деп аталды. 1956 жылы Уэллс қалалық округтік кеңесі "Wells next the Sea" атауын қайта қабылдауға шешім қабылдады, және осы күннен бастап ол ресми атау болып табылады.
Тарих
Қала 14 ғасырға дейін теңіз порты болып келген, ол Лондонға, содан кейін солтүстік-шығыстағы кеншілерге астық жеткізіп, Веллс көмірмен қамтамасыз етілген. 19 ғасырға дейін ірі жүктерді теңіз арқылы тасымалдау, құрлықпен тасымалдаудан оңай болған. 16 ғасырда бұл маңызды порт болды, 1580 жылы Уэллстен 16 тоннадан астам жүк таситын 19 кеме жұмыс істеді, бұл оны аймақтағы негізгі портқа айналдырды. Ол ғасырдың басынан бері астық экспорттаумен және көмір импорттаумен айналысты. Уэллс ерте заманнан-ақ сорт өндірісімен де шұғылданды. Өркендеген кезінде қалада он екі сорттау орны болды, олар 1750 жылы елден экспортталатын сорттың үштен бір бөлігін, негізінен Голландияға, Ұлы Ярмуттан басқа кез келген порттан артық үлес қосты. Уэллс сонымен қатар балық аулау порты болды: 1337 жылы онда он үш балық аулау қайығы болған, ал жақын маңдағы Холкхэмде тоғыз болды. Оның теңізшілері 15-ші және 17-ші ғасырлар аралығында Исландиядан сельдь мен балықты көп мөлшерде әкелді. Портты пайдалануды сақтау үшін оны реттеу 1663 жылы Парламент актісімен жүзеге асырылды; 1769 жылы кемелерге кіретін және шығатын кемелерге қатысты өкілеттіктермен Порт комиссарлары тағайындалды (бүгінгі күнге дейін). Кейн 1845 жылы қаладағы жағдайды жақсарту мақсатында қайтадан салынды. Сонымен қатар, қала тұрғындары мен өркендеген туристік сауда үшін қаланы ыңғайлы және тартымды ету міндетімен жақсарту комиссарлары тағайындалды. Кішкентай порт ретінде ол 19 ғасырдың соңына дейін кемелер салды; ол ешқашан моторлы кемелер немесе болат корпус салуға көшпеді. 1857 жылы теміржолдың пайда болуы порт саудасын қысқартты, бірақ ол Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін тыңайтқыш пен мал азығын импорттау үшін қысқа уақытқа қайта жанданды. 1982 жылы портқа 258 кеме кірді. Уэллс қала арқылы өтетін өзеннің болмауына байланысты, портты тазарту үшін су ағысына сүйенді. Саздық мәселесі жүздеген жылдар бойы қаладағы саудагерлерді алаңдатады және әртүрлі инженерлердің назарын аударды, нәтижесінде 18 ғасырда сотқа түскен дауларға әкелді. Портленд портын аяқтаудағы жұмысы үшін рыцарь атағын алған сэр Джон Куд 1880 жылдары оның саздық проблемаларын шешу үшін шақырылды; ешқандай шешім тұрақты болып шықпады. Теңіздегі жылдам көлік қозғалысының өсуі саздықтардың жағалауында суға түсіп, каналдың кеңірек болуына және су ағысының одан әрі азаюына әкелді. Солтүстік теңіз қаладан бір шақырым қашықтықта орналасқан; бір кездері жүздеген жылдар бойы қойлар жайылған батпақтар арқылы жүрген негізгі арна 1859 жылы Холкхэм иелігі бір шақырымдық жағалауды салу арқылы Уэллстің солтүстік-батысында 800 гектар тұзды батпақты қалпына келтірген кезде батысқа қарай жер жұмыстарымен шектелді. Бұл рекультивация батыс флоты арқылы судың көп бөлігін қамтамасыз еткен, судың солтүстікке қарай арнаға кіруін азайтты деп мәлімделді. 19 ғасырда сорт өндірушілердің қолдауынан гөрі саудагерлердің үстемдік еткен өнеркәсіптік сипаты пайда болды. Ақырында бүкіл иелікті Дерехам мен Грейт-Рибургте сорттау зауыттары бар F. & G. Smith сатып алды; олар кейіннен бәсекелестікті сатып алып, елдегі ең ірі сорттаушылардың бірі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін сұраныс төмендей бастады және өндірістің жаңа әдістері қолданыла бастады. Жергілікті даудан кейін олар 1929 жылы Уэллс операцияларын жапты. Кейінгі жылдары ауыл шаруашылығымен байланысты басқа кәсіпорындар, мысалы жергілікті ұн фабрикасы мен Ипсвичтегі Шығыс округтер фермерлерінің кооперативі сатып алынды немесе жабылды. Соғыстан кейінгі порт саудасының қайта жандануы 1960-жылдан 1990-жылға дейін кемежайды көпшілікке танымал орын етті. Кішігірім кемелер, көбінесе Ла-Манш арқылы, тыңайтқыш пен мал азығын, соңғы кезде көбінесе соя бұршағын 1992 жылға дейін әкелді, сонда үкіметтік ережелердің өзгеруі мен кемелердің көлемі арту портты экономикалық тұрғыдан тиімсіз етті. Жел электр станцияларын қолдау 2009 жылы Шерингэм Шоал офшорлық жел электр станциясының құрылысымен басталды. 2021 жылы Уэллстегі зауыт жабылып, операцияларды Ярмутқа ауыстыру қаладағы ұзақ мерзімді мүмкіндік пен кері айналдыру үлгісін қайталады. Бір ғасыр бұрын шағын көлемде басталған туризм үлкен тартуға айналды; ол Пайнвудс керван сайтына негізделген, соғыстан кейін алдымен қала кеңесі, кейіннен Холкхэм Estates кеңейтті. Көптеген жағалау қалаларындағыдай, соңғы бірнеше жылда туристік саудаға байланысты екінші үйлер саны күрт өсіп, 2019 жылы 34% -дан асты.
География
Қала ұзақ жылдар бойы теңіз порты ретінде гүлденген, ал қазір жаяу немесе көлікпен жетуге болатын танымал жағажайы бар теңіз жағалауындағы курортқа айналды. (1976 жылы салынған, теміржолдың тар жолақты бөлігі 2021 жылы жабылды). Жағажай ұзын, тегіс жерімен, ерекше құм төбелерімен, әртүрлі жағажай шатырларымен және батыстағы Холкхэмде орналасқан нудист аймағымен әйгілі. «Ибраһимнің кеудесі» деп аталатын тұзды көл көп жылдар бойы жағажайлық қайықпен және каноэмен жүзу үшін пайдаланылды; ол бір кезде Холкам батпақтарын кептірген Батыс флотының қалдығы. Жағажайдың артында Холкхэм ұлттық табиғат қорығының бір бөлігі болып табылатын тығыз қарағай орманы орналасқан. Орманға құмды топыраққа өсетін қарағай, теңіз қарағайы және корсика қарағайы кіреді. Жағажайдың шығысында, «Шығыс төбелері» деп аталатын аймақта, кеме өтетін арнаның үстінде тағы қарағай ормандары бар. Су тасығанда жаяу өтуге болады, бірақ аймақтағы барлық құмды жағалаулар судың жылдам ағысы мен толынуына байланысты өте қауіпті. Жергілікті жағдайды жақсы білместен арнадан өтуге кеңес берілмейді. Қазіргі уақытта дүкендер мен басқа да осындай бизнес көпшілігі Стайт көшесінде орналасқан, бірақ 1960 жылға дейін сауда орындары High Street бойында да кездесетін, ол оңтүстікке қарай Сент-Николас шіркеуіне дейін созылады. Шіркеу 1879 жылы шаңқайдан соң өртенді; сыртқы жағы түпнұсқа тасқаптан салынған, бірақ ішкі жағы жарық және кең болғанымен, бұрын болған боялған әйнектер жоқ. Виктория дәуіріндегі орындықтарына назар ауруға болады. Джон Фрайер, капитан Блайдың HMS Bounty кемесіндегі желкен шебері, Уэллсте дүниеге келді және шіркеудің ауласына жерленген. Оның қабір тасы шіркеудің кіреберісінде орналасқан. Теңіз жағалауының ерекше белгісі – 1904 жылы салынып, 1905 жылы аяқталған, астық сақтауға арналған қойма, үстінде аспалы галереясы бар. 1990 жылы астық сақтау мақсатында қолданылуын тоқтатқаннан кейін, қазір ол пәтерлерге айналдырылды. Қаланың теңіздік дәстүрі оның мөлшеріне қарағанда көптеген қонақ үйлерге ие болуына себеп болды, бірақ олардың көпшілігі жабылды. Қаланың солтүстік жағында «бақтар» деп аталатын, солтүстік «гиньнелдерге» ұқсас, тар қатарлы коттедждер болды, бұл порттың XI ғасырда қайта құрылуынан туындауы мүмкін. (Түпнұсқа порт шіркеуге жақын орналасқан деп есептеледі.) Олардың көпшілігі сақталған, бірақ кейбіреулері құрылыс және қирату салдарынан жоғалып кетті. 1953 жылғы Солтүстік теңіз су тасқыны қаланың солтүстік жағына әсер етіп, жағалау қорғанысын бұзып, қаланың шығыс және батыс жағындағы үйлерге зақым келтірді. Сонымен қатар, Пайнвудс тұрақ орны да қирады. 19 ғасырда құмды бекіту үшін отырғызылған қарағайлар және «Ибраһимнің алаңының» шетінде өскен қарағайлар сақталды. Бүгінде порттың тұрақ орнының жанында үлкен жылжымалы су басқышы орнатылған, ал көптеген үйлерде жеке су басқышынан қорғану шаралары бар. 2013 жылдың желтоқсанында су тасқыны 1953 және 1978 жылдардағыдан асып кеткенде, қаланың батыс бөлігіне зақым келтірмей, суды тоқтатты, бұл оның тиімділігін дәлелдеді. Қаланың ерекшелігі – липа ағаштарымен шеңберленген үлкен жасыл алаң, «Баттлендс». «Баттлендске» қарап тұрған әсем грузин үйлері, сондай-ақ «Краун» қонақ үйі, «Глоб Инн» және Уэллс католик шіркеуі бар. «Баттлендстен» шығып, оңтүстік-батыс бұрышынан төменге түскенде, 1970 жылдардан бастап Мисс Мэй Савидж қайта құрған, Гертфордширдегі Уэрденнен бөліктерге әкеліп құрастырған ортағасырлық Уэр Холл үйін көруге болады.
Басқару
Уэллс-нен теңізге қарай жергілікті басқарудың үш деңгейі бар: приход (қала), аудан және округ. Олар: Уэллс-нен теңізге қарай қалалық кеңесі, Солтүстік Норфолк аудандық кеңесі және Норфолк округі кеңесі. Қалалық кеңестің кеңсесі қаланың батыс шетіндегі Милл-роудтағы Уэллс қауымдық ауруханасында орналасқан. Теңіз жанындағы Уэллс Солтүстік Гринхоу жүздігінің ішіндегі ежелгі приход болған. 1844 жылға дейін приходтың басқаруы, көптеген ауылдық приходтар сияқты, оның вестриясы арқылы жүзеге асырылды. 1844 жылы парламент актісі қаладағы жергілікті басқарудың діни емес мәселелерін қарау үшін жақсарту комиссарларын құрды. 1894 жылғы Жергілікті басқару заңына сәйкес, жақсарту комиссарларының орнына сайланған қалалық округтік кеңес құрылды. 1954 жылға дейін қалалық округтік кеңес Кеңестің кеңсесі ретінде қызмет еткен заңгердің кеңсесінде, Чансери-лейн және Баттлендс көшелерінің бұрышында орналасқан. 1954 жылы кеңес 62 Милл-роудтағы бұрынғы Парк кинотеатрын 1600 фунт стерлингке сатып алып, оны кеңселері мен жиналыстар өткізу орнына айналдырды, алғашқы отырысын 1954 жылдың желтоқсан айында өткізді. 1972 жылғы Жергілікті басқару заңына сәйкес 1974 жылы қалалық округтік кеңес таратылды, ал аудан Солтүстік Норфолк құрамына кірді. Бұрынғы қалалық округті қамту үшін мұрагерлік приход құрылды, оның кеңесі Уэллс-нен теңізге қарай қалалық кеңесі деген атты қабылдады. 62 Милл-роудтағы бұрынғы кеңес кеңселері 1990 жылдары тұрғын үйлер салу үшін қайта жаңартылды.
Темір жолдар
1857 жылы темір жолдың салынуы қала халқын едәуір азайтты, бұл туралы 1861 жылғы халық санауында көрсетілген. Бұрын қалаға Уэллс-он-Си темір жол станциясы қызмет көрсеткен, және ол екі желі арқылы Ұлыбритания темір жол желісімен байланысты болған. 1953 жылғы Солтүстік теңізінің су тасқынынан зақымданғаннан кейін Кингс-Линн бағытындағы желі қайта жаңартылмады, ал Факенхэм, Дерхем және Уаймондхэм арқылы Норвичке баратын желі 1960 жылдардағы «Бикинг балтасы» реформасының салдарынан жабылды. Уэллс және Уолсингэм жеңіл темір жолы, 10¼ дюймдік кеңдіктегі темір жол (әлемдегі осындай кеңдіктегі ең ұзыны), қазір жолдың бір бөлігін пайдаланады және жеке Уэллс темір жол станциясына ие. Қалаға кіретін және қаладан шығатын екі жолаушылар темір жолынан өзге, станциядан Уэллс портындағы кемежайға дейін трамвай жолы салынған, оның рельстері бүгінге дейін Шығыс кейдегі қазіргі жолдың астында көрініп тұр. Локомотивтерге кемежай бойымен жүруге рұқсат берілмеген, ал вагонды жылқылар тартқан. Желі оңтүстік-шығысқа қарай иіліп, Уэллс станциясындағы желілермен қосылған, және жол бойымен жүруге болады. Уэллс порты темір жолы – бұл 10¼ дюймдік кеңдіктегі жеке темір жол, ол жолаушыларды теңіз жағалауының артындағы порттан жағажайға және тұраққа тасыған. Ол 1976 жылдан 2021 жылға дейін, желілер алынып тасталғанға дейін жұмыс істеді.
Автобустар
Уэллс Кингс-Линн мен Кромер арасындағы, Norfolk Green компаниясы басқаратын Coasthopper автобустық бағытында орналасқан. 2015 жылы операция Stagecoach компаниясына берілді, бірақ 2018 жылдың сәуірінде Stagecoach Норфолк облысындағы қызметін тоқтатты. Coasthopper бағыты Уэллс-теңіз жанында екі бөлікке бөлінді: Кингс-Линннен Уэллске дейінгі бөлігі Coastliner 36 деп қайта аталды, Уэллстен Факенхэмге қарай ішкі аймаққа дейін ұзартылды және Lynx компаниясы басқаруға алды; ал Уэллстен Кромерге дейінгі бөлігі Sanders Coaches компаниясына берілді.
Құтқару қайығы
Жаңа құтқару станциясы 1899 жылдан бері тұрған ескі станцияны алмастырып, 2022 жылы ашылды. Онда жаңа Шаннон класындағы, «Эдинбург герцогі» аталған құтқару қайығы орналастырылды, ол қазан айында станцияға келді. Бұл 1990 жылдан бері қызмет еткен «Дорис Манн оф Амптилл» атты Мерси класындағы қайықты алмастырды, сол кезде ол флоттағы ең ұзақ қызмет еткен құтқару қайығы болды. Ескі құтқару станциясын сақтап қалу үшін қолдау көрсетілгенімен, ол дереу бұзылды. Сол кезде жаңа, ұзынырақ сүйреу жолы салынды, сонымен қатар жаңа трактор мен тіркеме алынды. Бұл қайықты шақырудан кейін қайтару үшін қажет, және егер су тасқыны кезінде шақыру түссе, қайықты Холкэм шығанағында суға түсіру үшін бір шақырымнан астам құмды басып өту қажет болады. Жағалау бойындағы шақырулар үшін Атлантика класындағы, қатаң қабырғалы инфляциялық жеңіл қайық қолданылады; ол су тасқынынан қоршалған және жүзу кезінде немесе падлбордтар мен үрмелілерді пайдалана отырып теңізге ағып кеткен адамдардың санының артуына жауап беру арқылы өзін дәлелдеді. 1860 жылдары салынған және қазір портовый кеңсе ретінде пайдаланылатын бұрынғы құтқару қайығы үйі кемежайдың батыс жағында орналасқан. 1880 жылы Уэллс құтқару қайығы апатында экипаждың он үш мүшесінің он бірі мерт болды, нәтижесінде он жесір және 27 баласы әкесіз қалды. Экипажға арналған ескерткіш ескі құтқару қайығы үйінің жанында орналасқан.
Білім
Қаладағы түрлі қайырымдылық мектептердің арасында Кристофер Рингердің 1678 жылы құрған мектебі де болды. Ол өсиетімен қаладағы отыз ұл мен отыз қыздың білім алуы үшін 600 фунт стерлинг бөлген. XIX ғасырда бірнеше академия ашылды, бірақ олардың ешқайсысы бүгінге дейін сақталмаған. Қалалық жұмыс үйі жабылғаннан кейін Ұлттық мектеп құрылды. 1938 жылы Британ мектебі ашылды, ол 1875 жылы мемлекеттік мектепке айналды. 1929 жылы жаңа орта мектеп салынды, ал бұрынғы мектеп бастауыш мектеп болып қайта ұйымдастырылды. Бастауыш мектеп 1964 жылы жабылып, оның орнына қаланың басқа бөлігінде, ескі Хичем теміржолының жанында Алдерман Пил атындағы орта мектеп салынды. Ескі мектеп ғимараттары бірнеше жыл бойы далалық зерттеулер орталығы ретінде пайдаланылды, бірақ қазір олар Wells үшін үй салушылар қауымдастығы басқаратын әлеуметтік тұрғын үйлерге айналдырылды.
Медиа
Қала Белмонт теледидар таратушысынан BBC Йоркшир және Линкольншир, сондай-ақ ITV Йоркшир бағдарламаларының телесигналдарын қабылдайды. BBC East және ITV Anglia бағдарламаларын жергілікті ретрансляциялық таратушы Такольнестон теледидар таратушысы арқылы жібереді. Жергілікті радиостанциялар: BBC Radio Norfolk, Heart East, Amber Radio, Greatest Hits Radio East (бұрын North Norfolk Radio) және қауымдастыққа негізделген Poppyland Community Radio. Жергілікті газеттер: Fakenham & Wells Times, North Norfolk News және Eastern Daily Press.
Жағажай
Теңіз жағасындағы Уэллс, Холкхэм ұлттық табиғи қорығының үздіксіз өзгеретін су тасқынына байланысты, жағалауға су келгенін ескерту үшін ескі соғыс сиренасын пайдаланады. Сирена су жағажайды басып кіруі шамамен 5–10 минут бұрын естіліп, адамдарға қауіпсіз түрде аумақтан кетуге мүмкіндік береді.
Дауылдар
Уэллс қаласы 13 ғасырдан бері су тасқынына ұшырап келеді. 20 ғасырда 1953 жылғы апатты су тасқынынан кейін 1978 жылы да одан кем емес қауіпті су көтерілісі болды, бірақ қала оған жақсы дайындалған еді. 2013 жылдың 5 желтоқсанында дауылдық толқын болды, ол Кейдегі және шығыс жағындағы үйлерге ауыр зақым келтірді; 1982 жылы салынған жағалау қорғанысының арқасында қаланың батыс бөлігіне әсер етпеді. Премьер-министр Дэвид Кэмерон 2013 жылдың 9 желтоқсанында су тасқынынан келген зақымды қарау үшін қалаға келді.