Кіріспе

Уорхэм (['/w//ɛər//əm/ WAIRəm) – тарихи сауда қаласы және Уорхэм Таун деген атпен, Англияның Дорсет графтығындағы азаматтық округ. Қала Фром өзенінің жағасында, Пул қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 13 шақырым қашықтықта орналасқан.

Орналасуы мен географиясы

Қала Фром және Пиддл өзендерінің арасындағы стратегиялық құрғақ жерде, Ворхэм каналының бастауында орналасқан. Фром аңғарының көп бөлігі кедергісіз құм, саз және қиыршық тастардан тұрады, ал оның аңғарының көп бөлігі кең су тасқынына ұшырайтын жазықтар мен батпақтардан құралған. Өзен сағасында Пул портының кең, терең емес риясы қалыптасқан. Уорхэм сазды өзен жазықтары арасындағы төменгі құрғақ аралда салынған. Қала А351 Литчетт Минстер – Сванадж тас жолында орналасқан, ол Уорхэмді А35 және А31 тас жолдарымен, сондай-ақ М27 автожолымен байланыстырады. Уорхэм сонымен қатар Дорчестер және Шерборн қалаларына баратын A352 тас жолының шығыс соңы болып табылады, қазір екі тас жол да қала орталығын айналып өтеді. Қаланың Оңтүстік-Батыс магистральдық темір жолында станциясы бар, бұрын ол Сванаджға баратын тармақ желісіндегі қызметтер үшін түйіскен станция болған, қазір ол Сванадж темір жолы ретінде сақталған. Бу темір жолы қызметін кеңейтуді жоспарлап отыр, қазіргі уақытта Сванадждан Норденге дейін, Корф қамалының жанындағы Воргрет бұрылысына (негізгі және тармақ желілердің бөлінген жері) және қайтадан Уорхэмге дейін жеткізуді көздеп отыр. Қаланың солтүстік-батысында үлкен қылқан жапырақты орман, Уорхэм орманы A35 тас жолына және Дорсет Даунс тауларының оңтүстік етегіне дейін бірнеше шақырымға созылады. Оңтүстік-шығысында Корф қамалы және Пул портымен шектесетін, Витч фермасының мұнай кен орны мен Студленд және Годлингстон Хит табиғи қорығын қамтитын далалық аймақ орналасқан. Оңтүстікке қарай шамамен 7 шақырым жерде Пурбек төбелері – бор тау жотасы орналасқан, ол шығысқа қарай Уайт аралына қарайды, ал оңтүстікке қарай 12 шақырым жерде Англия каналы жатыр.

Тарих

Қаланың стратегиялық орналасуы оны ұзақ тарихы бойы маңызды елді мекенге айналдырды. Жақын маңдағы Бестволл учаскесіндегі қазба жұмыстары шамамен б.з.д. 9000 жылға жататын мезолиттік кезеңнің алғашқы, уақытша қоныстану белгілерін көрсетті. Осы учаскеде б.з.д. 3700 жылға жататын, өңделген кремень және керамика сынықтары бар төрт үлкен неолиттік шұңқыр табылды. Осы кезеңге жататын үш жасыл тас балқы да табылды. Бронза дәуірінде кремень өңдеу және керамика жасау жалғасты. Табылған ең алғашқы үй б.з.д. 15 ғасырдың ортасына жатады. Қазіргі қала сакстармен құрылған болса да, кішкентай римдік қоныстың археологиялық дәлелдері бар. Римдік атауы белгісіз, бірақ 784 жылғы аңглосаксон жылнамасында қала Верхам деп аталады, бұл ескі ағылшын тіліндегі wer (мағынасы «балық тұзағы, бөгет») және hām («шаруашылық») немесе hamm («сумен қоршалған жайлау») сөздерінен шыққан. Қаланың ең көне ерекшеліктері – қала қабырғалары, қаланы қоршап тұрған ежелгі жер үйірмелер, оларды, мүмкін, 9 ғасырда Ұлы Альфред даниялықтардан қорғау үшін, өзінің бурх қалалары жүйесінің бөлігі ретінде салған. Даниялықтар 876 жылы Уорхемге басып кірді және Альфред әскерімен оралғаннан кейін ғана кетті. 998 жылы олар қайтадан шабуыл жасады, ал 1015 жылы король Кнут бастаған шабуыл қаланы қиратып жіберді. Қала саксон патшаларының, әсіресе король Беорхтриктің (802 жылы қайтыс болған) жерленген орны болды. Сондай-ақ, қаладағы ежелгі шіркеуде, Lady St. Mary шіркеуінде, 978 жылға жататын Эдуард шейітінің табыты сақталған. Оның қалдықтары асығыс жерленген және кейін Уорхемнен Солтүстік Дорсеттегі Шафтсбери аббаттығына (қазір Бруквуд зиратында, Суррейде) көшірілген. Саксон кезеңінің соңында Уорхем графтықтағы ең маңызды қалалардың біріне айналды, сондықтан ол корольдік ақша шығару үшін екі монетаханаға ие болды. Бургал Хидаге қаланы 1600 гид ретінде тізімдейді, бұл аймақтағы үшінші үлкен қала. Нормандар кейіннен Фром өзенінің жағалауында, Шафтсбери аббатынан сатып алынған және қазір Касл Клоуз деп аталатын жерде қамал салды, ол 12 ғасырдың ортасында азаматтық соғыс кезінде Стивен мен Матильда күштері арасындағы көптеген шайқастардың ошағына айналды. Қамалдың қай уақытта жойылғаны белгісіз, бірақ бұл 12 немесе 13 ғасырда, мүмкін Валлингфорд шарты бойынша болған, және оның көзге көрінетін іздері жоқ. Осы уақытқа дейін Уорхем маңызды порты болды, бірақ Пулдің өсуі және өзеннің біртіндеп толуы сауданың төмендеуіне әкелді, ал 13 ғасырдың соңына қарай сыртқы сауданың көп бөлігі Пулға көшті. Жергілікті сауда 19 ғасырда теміржол салынатынша Кейде жүргізіліп келді. Англия азамат соғысы кезінде Уорхем роялистер мен парламентарийлер арасында бірнеше рет қол ауысты, ал 1644 жылдың тамызында қаланы қоршаған 2000 Кромвель әскерімен қатал шайқас болды. 1685 жылғы Монмут көтерілісінен кейін Уорхем Дорсеттегі бірнеше қалалардың бірі болды, онда судья Джеффрис қанды соттарды өткізді, бес көтерілісші Батыс қабырғаларында асылып, тартылып, төрт бөлікке бөлінді, бұл «Қанды жағалау» деп аталатын аймақ. Бұл жерде 1213 жылы король Жоханның билігі келесі Аспанға көтерілу күніне дейін аяқталады деп болжаған Петр де Помфрет атты жолбарыс өлімге кесілген болуы мүмкін. Пайғамбарлық дұрыс болмады, король Петрді аттың құйрығына байлап, қала көшелерімен сүйретіп, ұлымен бірге асып тастауды бұйырды. Қала Екінші дүниежүзілік соғыстан көбінесе зардап көрмеді, бірақ 1942 жылы неміс ұшағынан түскен бомба Сент-Мартин шіркеуінің жанында бес үйді қиратты. Өзендер мен батпақ жерлердің шектеулеріне байланысты Уорхем 20 ғасырда аз өсті, ал Пул сияқты жақын қалалар тез өркендеді.

Мәдени сілтемелер

Томас Харди өзінің романдарының бірінде "Англбери" қаласын Уорхем қаласының негізінде құрған. Дина Крейк қаланы өзінің "Агатаның күйеуі" романында ("Кингкомб" атымен) оқиға орнының бірі ретінде пайдаланған. Anglebury House – қазірге дейін жұмыс істеп тұрған шайхана/ресторан, оған Т. Е. Лоуренс жиі келіп отыратын. Лоуренс әдетте отыратын орынға ескерткіш тақта орнатылған. Уорхем – Рон Доусонның балаларға арналған "Қорқынышты сүйектердің тамаша оқиғалары" кітабының бірі, "Қорқынышты сүйектер Уорхемнің еңбегін сарқып жейтін сиқыршыларымен кездеседі". Кітапта сонымен қатар қалалық көпірдің және жақын жердегі Корф қамалының суреті де бар, олар да оқиғаның бір бөлігі болып табылады. 2002 жылы неміс ZDF телеарнасы түсірген "Келесі күні біз бірге армандаймыз" ("Morgen Träumen Wir Gemeinsam") телефильмінің кейбір сахналары Уорхемде түсірілді. "Уорхэм" әнұранын Уильям Кнапп (1698–99 ж.т.) жазған; Кнапп тағы бірнеше әнұран жазып, Пул қаласының шіркеу қызметкері болған. Уорхем 2020 жылғы Assassin's Creed Valhalla видео ойынында "Верхам" атымен көрсетілген.

Спорт

Уорхэм қаласы – қазіргі уақытта Дорсет премьер-лигасында ойнайтын «Уорхэм Рейнджерс» футбол клубының және «Сванадж және Уорхэм» регби футбол клубының (RFU) үйі. Қала орталығынан батысқа қарай 500 метр жерде көп салалы спорт орталығы мен жүзу бассейні орналасқан.