Кіріспе
Винча мәдениетінің артефактілерінен табылған символдар – Винча символдары немесе Винча–Турдаш белгілері, Ежелгі Еуропа жазуы, Дунай жазуы (басқа атаулары да бар) – Винча мәдениетінің неолит дәуірінен қалған артефактілерінде және Орталық және Оңтүстік-Шығыс Еуропаның басқа да "Ежелгі Еуропалық" мәдениеттерінде кездесетін аударылмаған символдар жиынтығы. Бұл символдардың ең алғашқы жазу жүйесінің бірі ме, әлде қандай да бір белгілер ғана ма деген мәселе даулы. Олар кейде жазудың бастапқы үлгісі ретінде сипатталады. Бұл символдар шамамен б.з.д. 3500 жылы қолданыстан шығып кеткен.
The Vinča symbols or Vinča–Turdaș signs, Old European script, Danube script (among other names) are a set of untranslated symbols found on Neolithic era artifacts from the Vinča culture and other related "Old European" cultures of Central and Southeastern Europe. Whether this is one of the earliest writing systems or simply symbols of some sort is disputed. They have sometimes been described as an example of proto writing. The symbols went out of use around 3,500 BC.
Ашылу
1875 жылы мажар археологы, баронша Зсофия Торма (1840–1899) басқарған археологиялық қазба жұмыстары кезінде Тордос (қазіргі Турдаш, Румыния) жерінен бұрын белгісіз символдармен жазылған мәрмәр және қыш ыдыстардың сынықтары табылған. Осы орында, Дунайдың саласы – Мюреш өзенінің жағасында әйел мүсіндері, құмыралар және тастан жасалған заттар да табылды. 1908 жылы серб археологы Милое Васич (1869–1956) басқарған қазба жұмыстары барысында Белградтың (Сербия) маңындағы Винчада (Турдаштан шамамен 245 км қашықтықта) осыған ұқсас табылған заттардың жиынтығы анықталды. Кейіннен, Белградтың тағы бір бөлігі – Банжицада да осындай фрагменттер табылды. 1875 жылдан бері Сербияда 150-ден астам Винча ескерткіштері анықталды, бірақ олардың көптегені, Винчаның өзі де толыққанды зерттелген жоқ. 1961 жылы Николае Власса басқарған экспедиция Румынияда Тăртăрия тақташаларын тапқаннан кейін, оларға жазылған жазулар туралы пікірталас қайта жанданды. Власса оларды пиктограммалар деп санайтын. Осы орында табылған басқа заттар радиокөміртектік әдіспен б.з.д. 4000 жылға дейін, яғни Власса күткен мерзімнен 1300 жыл бұрын, сонымен қатар шумерлер мен минойлардың жазу жүйелерінен бұрынғы кезеңге жатқаны анықталды. Дегенмен, олардың қалай табылуы және тақташалардың түпнұсқалығы күмәнді. Градшевница тақташалары – ойылған белгілері бар саз бұйымдар. Олар 1969 жылы Болгарияның солтүстік-батысындағы Вратса облысындағы Градшевница ауылының жанынан табылған. Тақташалар б.з.д. 4 мың жылдыққа жатқызылады және қазіргі таңда Вратса тарих мұражайында сақталуда.
Кездесу
Бұл жағдайлар маңызды, себебі Винча символдарының көп бөлігі б.з.д. 4500 және 4000 жылдар аралығында жасалған, ал Тартариядағы саз тақташалардағы символдар шамамен б.з.д. 5300 жылға (даулы түрде, байланыс арқылы мерзімделген) дейін сона алады. Бұл Винчаның табылғандары Уруктан (қазіргі Ирак) шыққан прото-шумерлік бейне жазуынан – әдеттегі ең ежелгі жазу жүйесі саналатын – мың жылдан астам бұрынғы деп есептеледі. Символдарды талдау олардың Таяу Шығыс жазуларымен ұқсас еместігін көрсетті, соның салдарынан бұл символдар мен шумер жазуы дербес пайда болған деген қорытындыға келді.
Түсіндірме
Символдардың мәні әлі анықталған жоқ. Оларды түсіндіруге әрекеттер жасалған, бірақ ғалымдар арасында бірлікке келуге мүмкін болмады. Бұл символдар жазу жүйесін білдірмейді деп есептеуге болады. Дегенмен, идеографиялық символдарды қамтитын протожазу жүйелерінің пайдалануы Төменгі Палеолит кезеңіне дейін созылуы мүмкін. Винча символдары меншік белгілеу, жеке немесе қоғамдық идентификация, сондай-ақ қасиетті немесе діни мазмұндағы тақырыптар сияқты түрлі мақсаттарға арналған болуы мүмкін.
Мүліктік
Кейбір зерттеушілер, мысалы, Милутин Гарашанин (археолог) және Драгослав Срейович, бұл белгілердің құмыра жасаушының немесе иесінің белгілері болғанын, яғни "мынау кімнің меншігінде" деген мағынаны білдіргенін айтқан. Көптеген белгілер, әсіресе құмыралардың түбінде ғана кездесетін белгілер, толығымен бірегей және мұндай белгілер құмыраның ішіндегі затты, шығу тегін немесе баратын жерін, сондай-ақ жасаушысын немесе иесін көрсетуі мүмкін. Дегенмен, кейбір символдар жүздеген жылдар бойында және бір-бірінен шақырымдар қашықтықта орналасқан Винча мәдениетінің аумағында қайталап табылды.
Сандар
Осы уақытқа дейін табылған барлық символдардың шамамен алтыдан бір бөлігін құрайтын "тарақ" немесе "сүре" белгілерінің кейбіреулері, тарихқа дейінгі санаудың бір түрін көрсете алады. Винча мәдениеті басқа мәдениеттермен кеңінен сауда жасаған, мұны жазулы ыдыстардың кеңінен таралуы дәлелдейді, сондықтан "сандық" белгілер ыдыстардың құны немесе олардың ішіндегі заттар туралы ақпаратты білдірген болуы мүмкін. Миной және шумер мәдениеттері сияқты басқа мәдениеттер өз жазуларын бастапқыда есептеу құралдары ретінде дамытқан; Винча белгілері де осыған ұқсас мақсатта қолданылған болуы мүмкін.
Діни символика
Бұл белгілер діни немесе естелік мақсаттар үшін қолданылған болуы мүмкін. Егер осылай болса, ғасырлар бойы аз өзгеріспен бірдей белгілердің қолданылуы, белгілермен бейнеленген діни мағына мен мәдениеттің де ұзақ жылдар бойы тұрақты қалғанын, сол кезеңде одан әрі дамымағанын көрсетеді. Дегенмен, белгілердің қолданылуы қола дәуірінің басында тоқтатылған сияқты (олардың кездесетін заттарымен бірге), бұл жаңа технология әлеуметтік құрылымда немесе халықта, сондай-ақ сенімдерде маңызды өзгерістерге әкелгенін көрсетеді. Антрополог Мария Гимбутас жазулы заттарды құрбандық деп түсіндірді. Ритуалдық түсіндіруді қолдайтын бір аргумент – белгілер бейнеленген заттардың иелері үшін ұзақ мерзімді маңызға ие болмаған сияқты. Олар көбінесе шұңқырларда және басқа да қоқыс жиналатын жерлерде табылады. Нақтырақ айтқанда, мүсіндер үйлердің астында жерленген күйде жиі кездеседі. Бұл олардың үй шаруашылығындағы діни рәсімдерге дайындалғаны туралы болжамды растайды, онда заттарға ойылған белгілер – тілек, өтініш, серт және т.б. сияқты сөздерді білдіреді. Рәсім аяқталғаннан кейін, заттың маңызы болмайды (сондықтан одан құтылады) немесе ритуалдық түрде жерленеді.
Протожазу
Винча символдары ерте жазу жүйесін көрсететін сияқты емес. Неолит дәуіріндегі Еуропаның мемлекеттік құрылымы жоқ қоғамдарының тәуелсіз түрде жазуды ойлап табуы ықтимал емес, себебі жазу Месопотамияда ертедегі мемлекеттік қоғамдардағы саяси және экономикалық жүйелерді басқару үшін қажетті есеп жүргізуді жеңілдету мақсатымен дамыған. Винча мәдениетінде мұндай институттардың болғанына ешқандай дәлел жоқ. Кейбір зерттеушілер, мысалы Мария Гимбутас және археосемиолог Марко Мерлини, Винча символдары Ежелгі Еуропадағы жазу білімінің кең таралған дәстүріне жатады деп санайды, олар оны тиісінше "Ежелгі Еуропа жазуы" және "Дануб жазуы" деп атады. Гимбутас Днестр өзенінің аңғары мен Сицилия-Крит арасындағы аймақты қамтыған гипотетикалық индоевропалық "Ежелгі Еуропа өркениетін" қайта құрды. Ол Винча белгілерін Ежелгі Еуропаның моделіне енгізіп, олардың Ежелгі Еуропа тілінің жазу жүйесі болуы мүмкін екенін, немесе одан да ықтимал, протожазу жүйесі болуы мүмкін екенін ұсынды. Бұл көзқарас көбінесе күдікпен қабылданады. Символдардың өзі тек Сербияда (яғни Винчаның өзінде), оңтүстік-шығыс Венгрияда, батыс Румынияда және батыс Болгарияда ғана табылған.