Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 1513 жылдан 1521 жылға дейін. Папа Лев X (туған Джованни ди Лоренцо де Медичи, 11 желтоқсан 1475 – 1 желтоқсан 1521) – 9 наурыз 1513 жылдан өліміне дейін, 1521 жылдың желтоқсанына дейін Католик шіркеуінің басшысы және Папалық мемлекеттердің билеушісі болды. Флоренцияның белгілі саяси және банктік Медичи отбасында туған Джованни, Флоренция Республикасының билеушісі Лоренцо де Медичидің екінші ұлы еді және 1489 жылы кардинал дәрежесіне көтерілді. Папа Юлий II қайтыс болғаннан кейін, Джованни кардиналдар алқасының жас мүшелерінің қолдауын алып, папа болып сайланды. Өкімет басында ол Латеран соборының бесінші сессиясын жабылуына қадағалады, бірақ келісілген реформаларды іске асыруда қиындықтарға тап болды. 1517 жылы ол қымбат соғысқа қатысып, нәтижесінде өзінің туысы Лоренцо ди Пьеро де Медичиді Урбино герцогы етіп тағайындады, бірақ бұл папалық қаржысын азайтты. Протестанттық айналымдарда Лев, Петер базиликасын қайта құруға қаржы жұмсағандарға индульгенция (кешірім) бергенімен байланысты, бұл практика Мартин Лютердің 95 тезисімен күреске түсті. Лев протестанттық реформацияны қабылдамады, ал 1520 жылғы паптық бұйрығы Exsurge Domine Лютердің айыптаушы ұстанымын айыптап, одан әрі байланысты күрделендірді. Ол сақтықсыз ақша қарыз алып, жұмсады және өнердің белсенді демеушісі болды. Оның билігі тұсында Марко Жироламо Вида папаның сұрауымен Иса Мәсіхтің өмірі туралы Виргилий стиліндегі латындық дастан жазуға кірісті, ол «Кристиада» деп аталды, Петер базиликасын қайта құру жұмыстары алға жылжыды, ал Рафаэль сияқты суретшілер Ватикан бөлмелерін безендірді. Лев сондай-ақ Рим университетін қайта ұйымдастырды және Ренессанс дәуірінде әдебиет, поэзия және классиканы гуманистік тұрғыдан зерттеуді қолдады. 1521 жылы қайтыс болды және Римдегі Санта-Мария-Сопра-Минерва шіркеуіне жерленді. Ол папалық таққа сайланған кезде діни қызметкер болмаған соңғы папа болды.

Ерте өмір

Джованни ди Лоренцо де Медичи 1475 жылдың 11 желтоқсанында Флоренцияда, Флоренция Республикасының басшысы Лоренцо Великолептің және Кларица Орсинидің екінші ұлы ретінде дүниеге келді. Джованни ерте жасынан-ақ діни қызметкер болуға тағдырланған. Ол жеті жасында шашын қырқып, көп ұзамай мол игіліктер мен лауазымдарға ие болды. Әкесі Лоренцо де Медичи оның мінез-құлқынан ерте алаңдады және Джованниге хат жазып, діни мансабының басында әдепсіздік пен зәулімдіктен сақтануды ескертті. Міне, назарға алынған бір үзінді: "Мен сіздерге барлық ережелерден артық бір ережені ұсынамын. Таңертең ерте тұрыңыз. Бұл сіздің денсаулығыңызға ғана емес, күніңізді ұйымдастыруға және жұмысты жылдамдатуға да мүмкіндік береді. Себебі, осыған байланысты түрлі міндеттер туындайды".

Кардинал

Оның әкесі өзінің туысы Папа Иннокентий VIII-ге оны 9 наурызда 1489 жылы 13 жасында Санта-Мария-ин-Домниканың кардиналы етіп тағайындауға көндірді, бірақ үш жылдан кейін ғана оған кардиналдық белгілерді киюге және коллегияның кеңесіне қатысуға рұқсат берілді. Осы уақытта ол Лоренцоның гуманистік сарайында Анджело Полициано, Пико делла Мирандола, Марсилио Фичино және Бернардо Довицио Биббиена сияқты ғалымдардан білім алды. 1489 жылдан 1491 жылға дейін Пизада дінтану және канондық құқықты оқыды. 1492 жылдың 23 наурызында ол ресми түрде Кардиналдардың қасиетті коллегиясына қабылданды және Римде тұра бастады, сонда әкесінен кеңес хат алды. Лоренцоның 8 сәуірде қайтыс болуы 16 жасар Джованниді Флоренцияға уақытша қайтарды. Ол 1492 жылы Римге Иннокентий VIII-нің өлімінен кейін өткен конклавқа қатысу үшін оралды және Кардинал Родриго Борджияның Папа Александр VI болып сайлануына қарсы шықты. Кейіннен ол ағасы Пьеромен бірге Флоренцияда тұрды, Жироламо Савонароланың қозғалысы мен Франция королі VIII Карлдың басып кіруі кезінде, Флоренциялықтардың көтерілісіне және 1494 жылдың қарашасында Медичилердің қуғынға ұшырауына дейін. Пьеро Венеция мен Урбинода пана тапты, ал Джованни Германия, Нидерланды және Францияға саяхаттады. 1500 жылдың мамырында ол Римге оралды, онда Папа Александр VI оны жылы қарсы алды және бірнеше жыл бойы өнер мен әдебиетке берілді. 1503 жылы ол Папа Юлий II-нің понтификатқа кіруін құттықтады; сол жылы Пьеро де Медичидің қайтыс болуы Джованниді отбасының басшысы етті. 1511 жылдың 1 қазанында ол Болонья және Романьяның папалық легаты болып тағайындалды, ал Флоренция республикасы шизматик Пизандықтарды қолдаған кезде Юлий II Джованниді (легат ретінде) Папа армиясымен француздарға қарсы жіберді. Француздар маңызды шайқаста жеңіске жетіп, Джованниді тұтқынға алды. Флоренцияның саяси бақылауын қайтаруға жасалған осы және басқа да әрекеттер сәтсіз аяқталды, қан төгілмейтін төңкеріс Медичилердің қайта оралуына мүмкіндік бергенге дейін. Джованнидің кіші інісі Джулиано республиканың басшысы болып тағайындалды, бірақ Джованни үкіметті басқарды.

Папаны сайлау

Джованни 1513 жылдың 9 наурызында папа болып сайланды және бұл туралы екі күннен кейін хабарланды. Француз кардиналдарының қатыспамауы сайлауды Джованни (коллегияның жас және ақсүйек мүшелерінің қолдауына ие болған) мен Рафаэле Риарио (үлкендер тобының қолдауына ие болған) арасындағы күреске дейін төмендетіп берді. 15 наурыз күні 1513 жылы ол дін қызметкеріне бекітілді, ал 17 наурызда епископқа назары тиді. Ол 1513 жылдың 19 наурызында 37 жасында папа болып киеленді. Ол дін қызметкері емес, соңғы папа болып сайланған.

Урбино соғысы

Лео өзінің інісі Джулиано мен жүрекжары Лоренцоны жарқын дүниелік мансапқа бағытталды. Ол оларды римдік патрицийлер деп атады; соңғысын Флоренцияға басшы етіп тағайындады; ал біріншісі үшін Парма, Пьяченца, Феррара және Урбиноны қамтитын Орталық Италиядағы патшалық құруды жоспарлап, оны Римге өзімен бірге алып барып, Савойялық Филибертаға үйлендірді. Алайда, 1516 жылғы наурызда Джулианоның қазасынан кейін папа өзінің амбицияларын Лоренцоға аударды. Дәл сол кезде (1516 жылдың желтоқсанында) Франция, Испания, Венеция және Габсбург монархиясы арасындағы бейбітшілік түркілерге қарсы біріккен христиандық әлемнің үмітін тудырғандай болды, Лео Англияның Генрих VIII-нен экспедициялық шығындарға 150 000 дукат алды, оның орнына ол Францияға қарсы Испания мен Англияның императорлық лигасына қосылды. Соғыс 1517 жылдың ақпанынан қыркүйегіне дейін жалғасты, герцог қуылды және Лоренцо жеңіске жетті; бірақ ол Александр VI-ның саясатын жаңғыртты, Папа мемлекеттерінде қарақшылық пен тәртіпсіздікті күшейтті, крест жорығына дайындыққа кедеріл келтірді және Папаның қаржысын құртты. Франческо Гикчардини Лео үшін соғыстың құны 800 000 дукатқа жетеді деп есептеді. Бірақ, ақырында, Лоренцо Урбиноның жаңа герцогы ретінде бекітілді. Рим папасы Лев X 1521 жылдың 1 желтоқсанында кенеттен қайтыс болды, сондықтан соңғы қасиеттерді орындай алмады; бірақ улану туралы қазіргі күдіктер негізсіз болды. Ол Санта-Мария-Сопра-Минервада жерленді. Оның музыкаға бейім, жағымды дауысы және көңілді мінезі болды. Ол сөзді шешендікпен жеткізе білді, әдепті және хат жазу стилінде талғамды болды. Ол музыка мен театрды, өнер мен поэзияны, ежелгі шедеврлерді және замандастарының туындыларын, әсіресе зиялылық пен біліммен үйлесім тапқандарын ұнатты. Ол латын тілінде импровизациялық өлеңдер шығаруды (осы салада шебер болған) және импровизаторларды дамытуды ұнататын. Ол: «Құдай бізге паптық билікті бергендіктен, оны қуанышпен атқарайық», - деген. Алайда, оның табиғатынан ләззатты жақсы көретініне күмән жоқ, және бұл оқиға оның шақырылған биік және қасиетті міндетіне бейтарап көзқарасын көрсетеді. Екінші жағынан, Лео дүниелік болғанына қарамастан, дұға етті, ораза ұстады, жұрт алдында Құрбандық рәсімін өткізуден бұрын тәубе етті және шіркеудің діни қызметтеріне адал түрде қатысты. Ол жомарттық, қайырымдылық және мейірімділік қасиеттеріне замандас әміршілердің жоғары бағалаған алдау және сақтау қабілеттерін қосты. Лео X-тың мінез-құлқы бұрынғыда шектен шыққан әрекеттер, кісі өлтіру, құдайсыздық және атеизм туралы айыптауларға ұшыраған. XVII ғасырда шамамен 300-400 жазушы (бір ғана католиктерге қарсы көзқарастың негізінде) Леоға Төрт Евангелисттердің бірінен келтірілген сөзді естігенде, ол «Християндық аңыз бізге және біздің серіктестерімізге қаншалықты пайдалы екені» баршаға мәлім деп жауап бергенін айтқан. Бұл және басқа да жалалар Уильям Роско 19 ғасырда (содан кейін Людвиг фон Пастор 20 ғасырда) зерттелді және жоққа шығарылды. Дегенмен, тіпті көрнекті философ Дэвид Юм Леоның католик доктринасына сену үшін тым ақылды екенін мойындаса да, оның «папалық тақта отырған ең ұлы әміршілердің бірі» екенін мойындады. Адамгершілік, қайырымдылық, жомарттық, мейірімділік; әр өнердің қамқоршысы және әрбір ізгіліктің досы». Мартин Лютер Леоға жазған құлықты хатында Леоның моральдық беделіне куәлік берді: Венециялық елші Марино Джорджидің соңғы есебі Юмның мейірімділігін бағалайды және Леоның таланттарының кеңдігін растайды. 1517 жылдың наурыз айында жазылған бұл есеп оның ерекше қасиеттерін көрсетеді:

Зияткерлік мүдделер

Лео X-тің өнердің барлық түрлеріне деген құштарлығы Флоренцияда алған гуманистік білімінен, Пизадағы оқуынан және жас кезінде Еуропа бойынша кең саяхаттарынан туындады. Ол гуманистердің латын поэзиясын, гректердің трагедияларын, кардинал Биббиена мен Ариостоның комедияларын ұнататын, сонымен қатар Жаңа дүниені зерттеушілерден келген хабарларды қызығушылықпен оқитын. Дегенмен, "осындай гуманистік қызығушылықтың өзі діни сипатта болды. Ренессанс дәуірінде классикалық және христиан әлемінің, Римнің өзінің тамырлары өзара торысқан деп есептелді. Бұл тарихқа ден қоятын мәдениет болды, онда суретшілер Купидон мен Мадонна, Геркулес пен Әулие Петрді бірге бейнелей алатын".

Музыканы жақсы көру

Пастор былай дейді: "Жас кезінен-ақ жақсы естіп, әуенді дауысы бар Лео музыканы фанатизм деңгейіне дейін жақсы көретін". Папа ретінде ол Франция, Германия және Испания сияқты алыс елдерден кәсіби әншілер, музыканттар мен композиторларды шақырды. Алтын шеберлерден кейін, папалық есептердегі ең жоғары жалақы музыканттарға төленді, олар сондай-ақ Леоның жеке қаражатынан жомарт сыйлықтар алды. Олардың қызметі Лео мен оның қонақтарының жекелеген іс-шаралары үшін емес, папаның үлкен мән берген діни қызметтерін жақсарту үшін сақталды. Папалық хордың ән айту деңгейі Леоның ерекше назарында болды, француз, голланд, испан және итальян әншілері ұсталды. Ол әсем безендірілген музыкалық аспаптарды сатып алуға да көп ақша жұмсады, әсіресе Флоренциядан музыкалық ноталарды алуға тырысты. Сондай-ақ, ол осындай ноталарды тарату үшін жасалған техникалық жақсартуларды да қолдады. Оттавиано Петруччи жылжымалы шрифттерді қолданып музыкалық ноталарды басып шығарудағы қиындықтарды жеңіп, Лео X-тен 15 жылға, 1513 жылдың 22 қазанынан бастап органға арналған ноталарды басып шығаруға эксклюзивті құқық алды (папалық бұйрық бойынша, "құдайға құлшылық етудің қадір-қасиетін арттырады"). Ол әнмен оқылған миссаларды ұйымдастырумен қатар, жеке шіркеуінде Жақсы Жаңалықты грек тілінде әнмен оқуды да қолдады.

Лайықты емес істер

Тіпті оның мінезіне жасалған ең қисынсыз шабуылдардан қорғайтындар да, ол маскарадтарға, "әзілдерге", құс аулауға, шошқа мен басқа да жабайы аңдарға аң аулауға қатысқанын мойындайды. Бір өмірбаяншының айтуынша, ол "бос және өзімшіл ойын-сауықтарға ден қойып кеткен". Лео өзінің сарайындағы клоундарды бағалаған, бірақ оларды күлкіге қалдыратын мінез-құлықты да көтерген. Бір жағдай - мақтанғанымен шебер импровизатор Джакомо Барабальо, Гаета аббаты, ол ежелгі римдік жеңіс шеруінің үлгісімен ұйымдастырылған пароди шерудің мақтанышы болды. Барабальо қымбат барқыттан тігілген және күміспен әшекейленген салтанатты киіммен киіндіріліп, папаға ұсынылды. Содан кейін оны Санкт-Петр алаңына алып барып, Португалия королі Мануэль I сыйлаған ақ пил Ханоның арқасына отырғызды. Әсем безендірілген жануарды барабан мен трубаның үнімен Капитолийге қарай жетеледі. Бірақ Сант-Анджело көпірінен Тибрді кешіп өтетін кезде, шу мен қауырсынға байланысты мазасы бұзылған пил күрт секіріп, жолаушысын төмендегі лайлы өзен жағалауына лақтырып жіберді.

Жыныстық қатынас

Леоның соңғы өмірбаясын жазған Карло Фалькони Леоның жеке өмірін ізгілік маскасы артында жасырғанын айтады. Паскинадтар деп аталатын ұятсыз өлеңдер, әсіресе Леоның 1521 жылы қайтыс болғаннан кейін өткен конклав кезінде көптеп тарады, Леоның адалдығына күдік тудырып, гомосексуализмді меңзеді немесе растады. Гомосексуалистік тартылысқа қатысты ұсыныстар замандас тарихшылар Франческо Гикчардини мен Паоло Джовионың еңбектерінде де кездеседі. Циммерман Джовионың «папаның әдемі, ақсүйек отбасынан шыққан сарай қызметкерлерімен сырбаздық әңгімелеріне және олардан тиімді пайдаланғанына» наразы екенін айтады. Лютер 1510 жылы, Лео понтифик болғанға үш жыл бұрын Римде бір ай болды және ондағы жемқорлықтан көңілі қалды. 1520 жылы, католик шіркеуінен айырылғанға бір жыл қалғанда, Лютер Лео «кінәсіз өмір сүрді» деп мәлімдеді. Алайда, 1514 жылғы Supernae dispositionis arbitrio папалық бұйрығында кардиналдардан «тыйымды, пәк және ізгіленуші болып, жамандықтан ғана емес, жамандықтың кез келген көрінісінен де аулақ болуы» талап етілген. Сонымен қатар, Леоның сарайындағы замандасы және куәгер (Маттео Геркуланео) Леоның өмір бойы пәк болғанына сеніндіргенін атап өтті. Тарихшылар Леоның сексуалдық бағыты мәселесімен кем дегенде 18 ғасырдың соңынан бері айналысып келеді, және көптегендер оның өлімінен кейінгі жылдары жасалған айыптауларға сенбейді, немесе оларды назарға алуға лайық деп санамайды, тіпті оның гомосексуал болған-болмағаны туралы нақты қорытындыға келмейді. Бұл пікірге қарсы шығушылар Леоның понтификат кезінде пәктігін сақтамағаны туралы нақты тұжырым жасауға көбінесе жеткіліксіз. Джозеф Маккейб Пасторды жалғандыққа, ал Воганды дәлелдерді қарау барысында өтірік айтуға айыптап, Джовио мен Гикчардининің Лео папа болып тұрғанда «табиғи емес құмарлыққа» (гомосексуализмге) барысқан деген сенімде болғанын көрсетті.

Қайырымдылық

Лео X жыл сайын қарттар үйлеріне, ауруханаларға, монастырларға, запасқа шығарылған әскерлерге, паломниктерге, кедей студенттерге, жерсіздерге, мүгедектерге, аурулар мен қиын жағдайдағы адамдарға 6000 дукаттан астам қайырымдылық көмек көрсетті.

Өлім

Рим папасы Лев X 1521 жылғы 1 желтоқсанда 45 жасында пневмониядан кенеттен қайтыс болды және Римдегі Санта-Мария-спра-Минервада жерленді. Ол протестанттық реформацияның негізін қалаушы Мартин Лютерді шіркеуден шығарғаннан кейін 10 ай өткен соң қайтыс болды, Лютердің ілімінде 41 қателік бар деп айыпталды. Лев X-тің жеке шығындары да зор болды. 1517 жылы оның жеке кірісі 580 000 дукатқа жетті, оның 420 000-ы Пап мемлекеттерінен, 100 000-ы аннаттан және 60 000-ы Сикст IV енгізген салыстан түсті. Бұл сомалар, сондай-ақ индульгенциялардан, юбилейлерден және арнайы төлемдерден түскен мол кірістер де түскендей тез жоғалып кетті. Қаржылық тұрақтылықты сақтау үшін Папа қиын шараларға жүгінді: өзінің туысы, кардинал Джулио де Медичиге Папаның зергерлік бұйымдарын, сарай жиһаздарын, ыдыс-аяқтарын, тіпті апостолдардың мүсіндерін кепілге беруді бұйырды. Сонымен қатар, Лев кардиналдардың бас киімдерін сатты; 1520 жылы ол құрған бауырластық ордені, Әулие Петр және Әулие Павелдің Папалық рыцарларының мүшелігін сатты; және банкирлерден осыншама көп сомаларды қарыз алды, олардың көптегені оның қайтысымен бірге банкротқа ұшырады. Лев қайтыс болған кезде Венеция елшісі Градениго шіркеудің ақы төлейтін кеңселерінің саны 2 150 екенін бағалады, олардың капиталдық құны шамамен 3 000 000 дукат, ал жылдық кірісі 328 000 дукатты құрады.

Білімнің қамқоршысы

Лев X шіркеуді білімді кеңейтетін, өмірді жетілдіретін және көркейтетін нәрсенің бәріне қолдау көрсеткендігі үшін жоғары дәрежеге көтерді. Ол мәсіхші әлемінің астанасы Римді Еуропа мәдениетінің орталығына айналдырды. Кардинал болған кезінде Рафаэльдің жобалары бойынша Санта-Мария шіркеуін Домникада қайта жаңартып, папа ретінде Виа Джулиядағы Сан-Джованни-де-Фиорентиниді Джакопо Сансовиноның жобаларымен салдырды. Сондай-ақ, Рафаэль мен Агостино Чигидің басшылығымен Санкт-Петер базиликасы мен Ватиканның құрылысын жеделдетті. Леоның 1513 жылғы 5 қарашадағы жарлығы Юлий II-нің назарынан тыс қалған Рим университетін реформалады. Ол барлық факультеттерін қалпына келтірді, профессорлардың жалақысын арттырды және алыстан белгілі оқытушыларды шақырды. Бірақ ол Падуа немесе Болонья сияқты маңызға ие болмаса да, 1514 жылы жақсы беделге ие болған сексен сегіз профессордан тұратын факультетіне ие болды. Лео Янус Ласкаристі грек тілінен сабақ беру үшін Римге шақырды және грек кітаптарын басу үшін баспахана құрды, онда 1515 жылы Римде басылған алғашқы грек кітабы жарық көрді. Ол Рафаэльді Рим мен айналасындағы классикалық ескерткіштердің сақтаушысы етіп тағайындады, олар туралы Рафаэльдің 1519 жылы папаға жазған танымал хатында айтылған. Латын тілінің көрнекті мамандары Пьетро Бембо мен Жакопо Садолето, сондай-ақ белгілі ақын Бернардо Аккольти папаның хатшылары болды. Марко Жироламо Вида, Джан Джорджио Триссино және Биббиена сияқты басқа да ақындар, Маттео Банделло сияқты повесть жазушылар және сол заманғы жүздеген ғалымдар епископтар, папалық хатшылар немесе қысқартушылар, немесе басқа да папалық қызметтерде болды.

Мемлекет адамы

Леоның понтификатының бірнеше маңызды шаралары атауға лайық. Ол Португалия королі Мануэль I-мен Азия мен Африкадағы миссионерлік әрекеттерінің нәтижесінде ерекше жақын қарым-қатынаста болды. Папа Лев X Португалия королінен Мануэльдің колонияларынан әкелінген заттармен жабдықталған үлкен елшілік алды. Флоренциямен жасасқан келісімі (1516 ж.) сол қаладағы дін қызметкерлерінің еркін сайлануын қамтамасыз етті. 1519 жылғы 1 наурыздағы конституциясы Испания королінің папалық бұйрықтарды жариялаудан бас тарту туралы талабын айыптады. Түріктердің шабуылы мен поляктардың Тевтон орденімен күресіне байланысты ол Польшамен тығыз байланыс ұстады. 1519 жылғы шілдедегі бұйрығы, Польша шіркеуінің тәртібін реттеді, кейіннен Климент VII-нің конкордатына айналдырылды. Лео еврейлерге ерекше құрмет көрсетіп, Римде еврей баспаханасын ашуға рұқсат берді. Даниял Бомберг басшылығымен сол баспахана Леоның қолдауымен және қорғауымен Талмуд пен Микраот Гедолоттың қолжазбаларын шығарды. Ол Римдегі ізгі адамдар тобынан – кейін Театин орденіне айналған "Құдай сүйіспеншілігі ораториясының" құрылуын мақұлдады және Франциск Паоланы қасиетті деп жариялады.

Танымал мәдениетте

1965 жылы түсірілген "Агония және экстаз" фильмінде актер Адольфо Чели, әлі кардинал болған кезінде, Папа Лео рөлін сомдады.