Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
XV ғасырдың аяғындағы итальяндық дворян және католик кардиналы
Late 15th century Italian nobleman and Catholic cardinal
Цезарь Борджия (;; 13 қыркүйек 1475 – 12 наурыз 1507) – испандық-итальяндық кардинал және кондотьеро (жалдамалы әскер басшысы), папа Александр VI-ның заңды емес ұлы және испандық Арагон Борджия әулетінің мүшесі. Оның билік үшін күресі Никколо Макиавеллидің «Принц» еңбегіне зор ықпал етті. Алғашқыда шіркеуге кіріп, әкесі папалық таққа отырғанда кардинал болғаннан кейін, 1498 жылы ағасының қазасынан соң қызметтен кетті. Ол шамамен 1500 жылы Франция королі Людовик XII-нің кондотьеросы ретінде қызмет етті және Италия соғыстары кезінде Милан мен Неапольді басып алды. Осы уақытта ол Орталық Италияда өзіне мемлекет құрды, бірақ әкесінің қайтысынан кейін билікті ұзақ сақтай алмады. Макиавеллинің пікірінше, мұның себебі оның болашақты көре алмауы емес, жаңа папа сайлаудағы қателігі болды.
Cesare Borgia (; ; lang es ˈθesaɾ ˈβoɾxa; 13 September 1475 – 12 March 1507) was a Spanish Italian cardinal and condottiero (mercenary leader), an illegitimate son of Pope Alexander VI and member of the Spanish Aragonese House of Borgia. His fight for power was a major inspiration for The Prince by Niccolò Machiavelli. After initially entering the Church and becoming a cardinal on his father's election to the papacy, he resigned after the death of his brother in 1498. He served as a condottiero for King Louis XII of France around 1500, and occupied Milan and Naples during the Italian Wars. At the same time, he carved out a state for himself in Central Italy, but he was unable to retain power for long after his father's death. According to Machiavelli, this was not due to a lack of foresight, but his error in creating a new pope.
Ерте өмір
Чезарь Борджияның өмірінің көптеген жақтары сияқты, оның туған күні де даулы мәселе. Ол Италияның Лацио аймағындағы Субиако қаласында дүниеге келген. Чезарьдің әкесі, Папа Александр VI, заңды емес туған балаларын ашық мойындаған алғашқы папа болды. Стефано Инфессура кардинал Борджияның Чезарьдің басқа бір адамның – Ванноцца дей Каттанейдің номиналды күйеуі Доменико д’Ариньяноның заңды ұлы екенін жалған айтқанын жазды. Көбірек мүмкіндік бар, Папа Сикст IV 1480 жылдың 1 қазанындағы паптық бұйрығымен Чезарьге туғанын дәлелдеу қажеттілігінен босату берген.
Like many aspects of Cesare Borgia's life, the date of his birth is a subject of dispute. He was born in Subiaco in Lazio, Italy Cesare's father, Pope Alexander VI, was the first pope who openly recognized his children born out of wedlock. Stefano Infessura writes that Cardinal Borgia falsely claimed Cesare to be the legitimate son of another man—Domenico d'Arignano, the nominal husband of Vannozza dei Cattanei. More likely, Pope Sixtus IV granted Cesare a release from the necessity of proving his birth in a papal bull of 1 October 1480.
Дін қызметкері
Бастапқыда Чезаре шіркеуде мансап жасауға дайындалған еді. Перуджа мен Пизада білім алғаннан кейін, Чезаре Studium Urbis (қазіргі Римнің Сапиенца университеті) заң факультетінде оқыды. Ол 15 жасында Памплона епископы, ал 17 жасында Валенсия архиепископы болып тағайындалды. 1493 жылы ол Кастрес және Эльна епископы қызметіне де бекітілді. 1494 жылы Сент-Мишель-де-Кукса аббаттығының абаты атағын алды. Әкесінің Папа болып сайлануымен бірге, Чезаре 18 жасында кардинал болды. Джованнидің жоғалуы оған көптен күткен әскери мансапқа жол ашып, сонымен қатар Чезаренің кіші інісі Джоффренің әйелі, Арагондық Санчаға деген қызғанышты да шешуге мүмкіндік берді, себебі Санча Чезаре мен Джованнидің де сүйіктісі болған. Чезаренің осы оқиғадағы рөлі ешқашан толық анықталған жоқ. Дегенмен, оның нақты ниеті болмаған сияқты, себебі оның ағасы тірі болса да, болмаса да, оған қуатты әкімшілік лауазым берілуі мүмкін еді. Джованнинің өліміне себеп жыныстық қатынас болған болуы мүмкін. 1498 жылдың 17 тамызында Чезаре кардиналдық лауазымынан кетіп, әскери мансабын жалғастыруға бел буды. Сол күні Францияның Людовик XII Чезареге Валентинуа герцогы атағын берді. Бұл атақ оның «Il Valentino» («Валенсиялық») деген лақап атымен дыбыстас болуына байланысты таңдалды, бұл лақап атасының латын тіліндегі «Valentinus» («Валенсиялық») папалық эпитетінен және Арагон тәжінің билігіндегі Валенсия Корольдігінің Хатива қаласында туғанынан шыққан. Сонымен қатар, Чезаренің бұрынғы Валенсия кардиналы лауазымы да ескерілді. 1499 жылдың 6 қыркүйегінде ол барлық шіркеулік міндеттерінен босатылып, диаккондық санасынан айырылды (себебі ол 1494 жылдың 26 наурызында ғана диаккон болып тағайындалған және діни қызметкер немесе епископқа бекітілу сияқты басқа да маңызды саналар алған емес).
Cesare was initially groomed for a career in the Church. Following school in Perugia and Pisa, Cesare studied law at the Studium Urbis (nowadays Sapienza University of Rome). He was made bishop of Pamplona at the age of 15 and archbishop of Valencia at 17. In 1493, he had also been appointed bishop of both Castres and Elne. In 1494, he also received the title of abbot of the abbey of Saint Michel de Cuxa. Along with his father's elevation to Pope, Cesare was made Cardinal at the age of 18. as Giovanni's disappearance could finally open to him a long awaited military career and also solve the jealousy over Sancha of Aragon, wife of Cesare's younger brother, Gioffre, and mistress of both Cesare and Giovanni. Cesare's role in the act has never been clear. However, he had no definitive motive, as he was likely to be given a powerful secular position, whether or not his brother lived. It is possible that Giovanni was killed as a result of a sexual liaison. On 17 August 1498, Cesare resigned the cardinalate, in order to pursue a military career. On the same day, Louis XII of France named Cesare Duke of Valentinois. This random title was selected as being homophonous with his nickname Il Valentino ("The Valencian"), derived from his father's papal epithet in Latin Valentinus ("The Valencian") indicating his birth in Xàtiva in the Kingdom of Valencia under the Crown of Aragon, and along with Cesare's former position as Cardinal of Valencia. On 6 September 1499, he was released from all ecclesiastical duties and laicised from his diaconal orders (because he only was ordained deacon on 26 March 1494 and never received other major orders as priesthood and bishop consecration).
Әскери
Чезаренің мансабы әкесінің патронаж тарату қабілетіне негізделген, сонымен қатар Италия соғыстары барысында Франциямен одақтастығы (Иоан III Наварраның қарындасы Шарлотта д’Альбретпен некелесу арқылы нығайтылған). Людовик XII 1499 жылы Италияға жорық жасады; Джан Джакомо Тривульцио герцог Людовико Сфорцаны қуғаннан кейін, Чезаре патшаның Миланға кіруіне қатысты. Осы сәтте Александр оң жағдайды пайдаланып, Чезаре үшін Солтүстік Италияда өз мемлекетін құруға шешім қабылдады. Осы мақсатта ол Романья және Маркедегі барлық викарийлерін қызметтен босатып жіберді. Теория бойынша папаға тікелей бағынышты болғанымен, бұл билеушілер іс жүзінде тәуелсіз немесе ұрпақтан-ұрпаққа басқа мемлекеттерге тәуелді болды. Азаматтардың пікірінше, бұл викарийлер қатыгез және шешімсіз болды. Чезаре билікке келгеннен кейін, ол азаматтар үшін үлкен жақсарту болып көрінді. Чезаре папалық әскерлердің бас қолбасшысы болып тағайындалды, оған итальяндық жалдамалы әскерлер мен Франция патшасы жіберген 300 атты және 4000 швейцариялық жаяу әскері қосылды. Александр оны Катерина Сфорца (Медичи кондотьеросы Джованни делле Банде Неренің анасы) басқарған Имола және Форли қалаларын басып алуға жіберді. Осы екі қаланы басып алғаннан кейін француз әскерінен айырылғанына қарамастан, Борджия Римге оралып, жеңіс тойын тойлады және әкесінен Папалық Гонфалониер атағын алды. 1500 жылы он екі жаңа кардиналдың тағайындалуы Александрға Чезареге кондотьерлер – Вителлоццо Вителли, Джан Паоло Баглиони, Джулио және Паоло Орсини, сондай-ақ Романьядағы жорығын жаңартқан Оливеротто Эуфредуччиді жалдауға жеткілікті қаражатты қамтамасыз етті. Чезаренің қарындасы Лукрецияның бірінші күйеуі Джованни Сфорца Пезародан тез шығарылды; Пандольфо Малатеста Риминиді жоғалтты; Фаенца қарсылық көрсетпей берілді, ал оның жас билеушісі Астор III Манфреди кейін Чезаренің бұйрығымен Тибрге батырылды. 1501 жылдың мамыр айында ол Романья герцогі атанды. Флоренция жалдаған Чезаре кейіннен өзінің жаңа иеліктеріне Пьомбино иелігін қосты. Оның кондотьерлері 1502 жылы аяқталған Пьомбино қамалын басып алғанда, Чезаре француз әскерлеріне Просперо және Фабрицио Колонна қорғаған Неаполь және Капуа қамалында басшылық етті. 1501 жылдың 24 маусымында Борджия әскері Капуа қамалын аяқтау үшін соңғы шабуыл жасады. 1502 жылдың маусым айында ол Маркеге аттанды, онда ол сатқындық арқылы Урбино және Камериноны басып алды. Ол Болоньяны басып алуды жоспарлаған. Алайда, оның кондотьерлері, әсіресе Вителлоццо Вителли және Орсини ағайындары (Джулио, Паоло және Франческо), Чезаренің қатыгездігінен қорқып, оған қарсы қастандық жасады. Гвидобальдо да Монтефельтро және Джованни Мария да Варано Урбино мен Камериноға оралды, ал Фоссомброне көтеріліс жасады. Оның билігі кезінде халқының игілік көруі оның қарсыластарының күткеннен де көп жұмыс істеуге мәжбүр етті. Соңында ол адал генералдарына Имолаға шақырды, онда ол қарсыластарының әлсіз одағының күйреуін күтті. Чезаре келісімге келуге шақырды, бірақ кондотьерлерді Сенигалияға (кейін Синигалия деп аталды) қамап, тарихшы Паоло Джовио "тамаша алдау" деп сипаттаған оқиғада оларды дарға асты. 1503 жылы ол Сан-Марино Республикасын басып алды.
Cesare's career was founded upon his father's ability to distribute patronage, along with his alliance with France (reinforced by his marriage with Charlotte d'Albret, sister of John III of Navarre), in the course of the Italian Wars. Louis XII invaded Italy in 1499; after Gian Giacomo Trivulzio had ousted its duke Ludovico Sforza, Cesare accompanied the king in his entrance into Milan. At this point, Alexander decided to profit from the favourable situation and carve out for Cesare a state of his own in northern Italy. To this end, he declared that all his vicars in Romagna and Marche were deposed. Though in theory subject directly to the pope, these rulers had been practically independent or dependent on other states for generations. In the view of the citizens, these vicars were cruel and petty. When Cesare eventually took power, he was viewed by the citizens as a great improvement. Cesare was appointed commander of the papal armies with a number of Italian mercenaries, supported by 300 cavalry and 4,000 Swiss infantry sent by the king of France. Alexander sent him to capture Imola and Forlì, ruled by Caterina Sforza (mother of the Medici condottiero Giovanni dalle Bande Nere). Despite being deprived of his French troops after the conquest of those two cities, Borgia returned to Rome to celebrate a triumph and to receive the title of Papal Gonfalonier from his father. In 1500 the creation of twelve new cardinals granted Alexander enough money for Cesare to hire the condottieri, Vitellozzo Vitelli, Gian Paolo Baglioni, Giulio and Paolo Orsini, and Oliverotto Euffreducci, who resumed his campaign in Romagna. Giovanni Sforza, first husband of Cesare's sister Lucrezia, was soon ousted from Pesaro; Pandolfo Malatesta lost Rimini; Faenza surrendered, its young lord Astorre III Manfredi being later drowned in the Tiber by Cesare's order. In May 1501 the latter was created duke of Romagna. Hired by Florence, Cesare subsequently added the lordship of Piombino to his new lands. While his condottieri took over the siege of Piombino which ended in 1502, Cesare commanded the French troops in the sieges of Naples and Capua, defended by Prospero and Fabrizio Colonna. On 24 June 1501, Borgia's troops stormed the latter to end the siege of Capua. In June 1502 he set out for Marche, where he was able to capture Urbino and Camerino by treason. He planned to conquer Bologna next. However, his condottieri, most notably Vitellozzo Vitelli and the Orsini brothers (Giulio, Paolo and Francesco), feared Cesare's cruelty and set up a plot against him. Guidobaldo da Montefeltro and Giovanni Maria da Varano returned to Urbino and Camerino, and Fossombrone revolted. The fact that his subjects had enjoyed his rule thus far meant that his opponents had to work much harder than they would have liked. He eventually recalled his loyal generals to Imola, where he waited for his opponents' loose alliance to collapse. Cesare called for a reconciliation, but imprisoned his condottieri in Senigallia, then called Sinigaglia, a feat described as a "wonderful deceiving" by historian Paolo Giovio, and had them strangled. In 1503 he conquered the Republic of San Marino.
Борджия мен Леонардо
1502-1503 жылдары Чезаре Борджия Леонардо да Винчиді әскери сәулетші және инженер ретінде қысқа мерзімге жұмысқа алды. Чезаре Леонардоға өзінің иелігіндегі барлық ағымдағы және жоспарланған құрылыстарды тексеруге және басқаруға шексіз мүмкіндік берді. Романьяда болғанда Леонардо Цезеннадан Порто Чезенитикоға дейінгі каналды салды. Чезареге дейін Леонардо көп жылдар бойы Людовико Сфорцаның Миландық сарайында қызмет еткен, бірақ Франция королі Людовик XII Сфорцаны Италиядан қуғанға дейін. Чезареден кейін Леонардо Италияда басқа демеуші таба алмады. Франция королі Франциск I Леонардоны өзінің қызметіне алуға көндірді, ал Леонардоның өмірінің соңғы үш жылы Францияда өтті.
Cesare Borgia briefly employed Leonardo da Vinci as a military architect and engineer between 1502 and 1503. Cesare provided Leonardo with an unlimited pass to inspect and direct all ongoing and planned construction in his domain. While in Romagna, Leonardo built the canal from Cesena to the Porto Cesenatico. Before meeting Cesare, Leonardo had worked at the Milanese court of Ludovico Sforza for many years, until Louis XII of France drove Sforza out of Italy. After Cesare, Leonardo was unsuccessful in finding another patron in Italy. King Francis I of France was able to convince Leonardo to enter his service, and the last three years of Leonardo's life were spent working in France.
Жеке өмір
1499 жылдың 10 мамырында Чезаре Наварра королі Иоанн III-нің қарындасы Шарлотта Альбретқа (1480 – 1514 жылдың 11 наурызы) үйленді. Бұл шара Наварра монархтарының Францияның жаңа тағайындалған королі Людовик XII-ге қарым-қатынастарында патшалық қандық туыстығын ұсыну арқылы Киелі Тақпен арадағы шиеленісті азайту жоспарының бір бөлігі болды. Олар Луиза Борджия (1500–1553) атты қызды дүниеге әкелді. Чезаре кем дегенде 11 заңды емес баланың әкесі болды. Олардың арасында Изабелла Контесса ди Карпиға үйленген Жироламо Борджия және Чезаре қайтыс болғаннан кейін Феррараға, тәтесі Лукреция Борджияның (үлкен) сарайына жіберілген Камилла Лукреция Борджия (кіші) бар. Макиавелли Чезаре Борджиямен бірге өткізген уақытында жазған естеліктерінде Чезаренің мінезі туралы мәліметтер бар. Макиавелли оның кейде құпиялы және үндемейтін, кейде сөйлеуге құштар және мақтанғақ болғанын байқады. Ол түн бойы елшілерді қабылдап, жіберіп отыратын, құмарлықпен атқарылатын істер мен ешкімді қабылдамай, төсекте жатып алатын түсініксіз жалқаулық арасында ауысып отырды. Ол тез ренжіді, жақын тұрғандарынан алшақтады, бірақ халқымен ашық болды, жергілікті ойындарға қатысып, әдемі көрінуді ұнататын. Дегенмен, Макиавелли кейде Чезаренің "шексіз" энергиясы мен әскери және дипломатиялық істердегі теңдесі жоқ дарыны бар екенін байқады, ол күндер мен түнделер бойы ұйықтамайтын. Оның Пиза университетінде оқып жүрген кезінде жоғары интеллектісі бар екені айтылады. Чезаре Борджия туралы дерлік барлық замандас есептерінде осы интеллектісі айтылады, кейде одақтастары жасаған есептерде одан әрі толықтырылады, ал кейде оған жеке қарсылығы бар адамдар қысқаша ғана еске алады, бірақ бәрібір оған сілтеме жасалады немесе қысқаша айтылады. Оның мінезінің арқасында ол әскерлерінің және ең сенімді досы, "жеке қызметшісі" Микелетто Корелланың адалдығын жеңіп алды.
On 10 May 1499, Cesare married Charlotte of Albret (1480 – 11 March 1514), a sister of King John III of Navarre. The arrangement was part of a plan by the Navarrese monarchs to ease tensions with the newly proclaimed French King Louis XII by offering a royal blood bride in his dealings with the Holy See. They were parents to a daughter, Louise Borgia (1500–1553). Cesare was also the father to at least 11 illegitimate children. Among them are Girolamo Borgia who married Isabella Contessa di Carpi and Camilla Lucrezia Borgia (the younger) who, after Cesare's death, was moved to Ferrara to the court of her aunt Lucrezia Borgia (the elder). There are accounts recorded by Machiavelli during his time spent with Cesare Borgia that provide insight into the man. Machiavelli found that he could be at times secretive and taciturn, at other times loquacious and boastful. He alternated bursts of demonic activity when he stayed up all night receiving and dispatching messengers, with moments of unaccountable sloth when he remained in bed refusing to see anyone. He was quick to take offence and rather remote from his immediate entourage and yet very open with his subjects, loving to join in local sports and to cut a dashing figure. However, at other times, Machiavelli observed Cesare as having "inexhaustible" energy and an unrelenting genius in military matters, and also diplomatic affairs, and he would go days and nights on end without seemingly requiring sleep. He is said to have possessed a high intelligence that was recognized early during his time at the University of Pisa. Nearly all contemporary accounts of Cesare Borgia mention this intelligence, sometimes elaborated further by accounts made by allies, and other times, only briefly mentioned by those who most likely had a personal antipathy towards Cesare, but was still hinted at or briefly mentioned nonetheless. With his personality, he was able to win the unwavering loyalty of his troops and also with his most trusted friend and "manservant", Micheletto Corella.
Шығармалық бейнелер
Чезаре – Самуэль Шеллабаргердің 1947 жылғы тарихи көркем романы «Түлкілер ханзадасы» романының кейіпкері. 1949 жылғы фильмде оның рөлін Орсон Уэллс сомдады. 1981 жылғы BBC телесериалы «Борджиялар» да оның рөлін Оливер Коттон ойнады. Чезаре 2010 жылғы «Assassin's Creed: Brotherhood» видео ойынының басты қарсыласы ретінде көрінеді. Оның дауысын Андреас Апергис жазды. Ойынды негізінен Ubisoft Montreal компаниясы, сондай-ақ төрт басқа Ubisoft бөлімшелерінің (Аннеси, Сингапур, Бухарест және Квебек қаласы) қатысуымен әзірледі. 2011 жылғы американдық телесериал «Борджиялар» да Чезаре рөлін Франсуа Арно ойнады. 2011 жылғы еуропалық телесериал «Борджия» да оның рөлін Марк Райдер сомдады. «Құйқылы тарихтар» сериясының 4-ші маусымында актерлер Борджия отбасының өмірі туралы «Аддамс отбасы» пародиясын орындады. Матью Бэйнтон Чезарь Борджия рөлінде ойнады. Hatsune Miku & KAITO әні «Cantarella» Чезаре Борджия мен оның қарындасы Лукреция Борджияға арналған. Ю Хигуридің «Кантарелла» мангасы – Чезаренің өміріне арналған, кейбір мистикалық элементтері бар қараңғы фантастикалық тарихи туынды. «Cesare: Il Creatore che ha distrutto» – Фуюми Сорионың 15 жасынан бастап оның өмірін баяндайтын мангасы. Музыкалық қойылым 2023 жылы дебют жасады. Алғашқы актерлік құрамда Чезаре рөлін Акинори Накагава ойнады.
Cesare is a character in Prince of Foxes, a 1947 historical fiction novel by Samuel Shellabarger. In the 1949 film adaptation of the story, he is portrayed by Orson Welles. In the 1981 BBC TV series The Borgias, Cesare is portrayed by Oliver Cotton. Cesare appears as the main antagonist of the 2010 video game Assassin's Creed: Brotherhood. He is voiced by Andreas Apergis. The game was developed primarily by Ubisoft Montreal with contributions by four other Ubisoft branches: Annecy, Singapore, Bucharest, and Quebec City. In The Borgias, a 2011 American TV series, Cesare is portrayed by Francois Arnaud. In Borgia, a 2011 European TV series, Cesare is portrayed by Mark Ryder. In series 4 of Horrible Histories, the cast performed a parody of The Addams Family about the lives of the Borgia family. Mathew Baynton portrayed Cesare Borgia. The Hatsune Miku & KAITO song "Cantarella" is based on Cesare Borgia and his sister Lucrezia Borgia. The Cantarella manga by You Higuri is a dark fantasy historic fiction on Cesare's life with some supernatural elements. Cesare: Il Creatore che ha distrutto is a manga by Fuyumi Soryo that chronicles his life from the age of 15. A musical adaptation premiered in 2023. Cesare was portrayed by Akinori Nakagawa in the original cast.